Pednia hydrauliczna, znana pod nazwa „transformatora Fóttinger'a", pracuje zada¬ walajaco dopóty, dopóki nie przekroczymy granic przekladni, dla jakiej mechanizm jest zbudowany. Jezeli moment dzialajacy na wal napedzany wzrosnie, wywolujac ob¬ nizenie szybkosci obrotowej tego walu, w stosunku do szybkosci dla niego przezna¬ czonej wtenczas zmniejszy sie i wydajnosc mechanizmu.Wynalazek ma na celu usuniecie tej niedogodnosci i umozliwienie stosowania przetwornika do rozmaitych przekladni.Wynalazek odznacza sie glównie tern, iz jedno lub kilka kól urzadzenia zaopa¬ trzone sa w lopatki, skladajace sie calko¬ wicie lub czesciowo z czesci ruchomych, w ten sposób, iz te czesci mocuje sie do wspólsrodkcwych tarcz lub pierscieni, prze- suwalnych w kierunku podluznym, lub tez swobodnie poruszajacych sie w kierunku obwodowym, wywolujac tym ruchem zmiane roboczej dlugosci lopatki w kierun¬ ku promieniowym, w celu zmiany przeklad¬ ni przetworników.Wynalazek mozna stosowac nietylko do przetworników hydraulicznych, lecz rów¬ niez do turbin wodnych, pomip odsrodko¬ wych dc turbin gazowych, sprezarek i in¬ nych wirników. Umozliwia on przytem zmiane ilosci obrotów i momentu obroto¬ wego turbin oraz cisnienia i wydajnosci pomp i sprezarek.Zalaczony rysunek przedstawila kilka przykladów wykonania wynalazku. Fig. 1* uwidocznia przekrój podluzny polowyprzetwonwka hydraulicznego zgodnie z jednym z przykladów wykonania wynalazr ku, fig- 2 — przekrój poprzeczny ukladu lopatek tego przetwornika, fig, 3 — prze¬ krój podluzny jednej polowy przetwornika hydraulicznego, zgodnie z innym przykla¬ dem wykonania wynalaziku, fig. 4—przekrój podluzny czesci oslony turbiny zgodnie z wynalazkiem, fig. 5 — wykonanie urzadze¬ nia zapadkowego, fig. 6 — krzywe momen¬ tów i sprawnosci przetwornika podlug fig- 3.Wprzykladzie wykonania przedstawio¬ nym na fig. 1 i 2, na wale pedzacym 1, na¬ pedzanym bezposrednio lub posrednio przez zródlo sily (silnikiem), osadzone jest kolo lopatkowe robocze 2, a na wale nape¬ dzanym 3 kolo lopatkowe na/pedzane 4.Kola 2 i 4 sa ustawione wzgledem siebie w ten sposób, iz we Wnetrzu ich powstaje kanal bez przerwy, przeznaczony dla ply¬ nu, który podczas obrotu kola roboczego zostaje wprowadzony, czesciowo w ruch wirowy, czesciowo zas wykonywa ruch w kierunku Wskazówki A (fig. 1), przyczem pomiedzy wylotem i wdotem kola 2 powsta¬ je róznica cisnien, podobnie jak to ma miej¬ sce w pompie odsrodkowej. Cisnienie i ruch plynu oddzialywuja na kolo napedzane 4, zmuszajac je do obracania sie w tym sa¬ mym kierunku co i kolo robocze, a tern sa¬ mem do wykonywania pracy turbiny.Opisane powyzej czesci oraz sposób ich dzialania stanowia ceche znamienna wszystkich przetworników Fottingera.Zgodnie z wynalazkiem niniejszym,, lo¬ patki kola roboczego 2 skladaja sie we wskazanym przykladzie wykonania z od¬ dzielnych czlonów, a wiec czesciowo z czesci 6, osadzonych na wale sztywnie, czesciowo zas z czesci 7 i 71, przesuwalnych wzdluz ojsi. Czesci 7, 71 umieszczone sa wspól- srodkowo na tarczach pierscieniowych 8 i 81, które moga sie przesuwac wzdluz pia¬ sty kola 2, przyczem czesci lopatkowe 7, 71 przesuwaja sie w odpowiednim pierscie¬ niowym otworze zewnetrznej scianki kola 2. Jezeli czesci lopatkowe 7, 71 wysuniemy poza obreb kanalu roboczego, kolo robocze bedzie sie posuiwalo wylacznie zapomoca lopatek nieruchomych 6. Poniewaz sredni¬ ca tych lopatek jest stosunkowo niewielka, szybkosc obrotowa plynu, a zatem i kola napedzanego 4, zmniejszy sie odpowiednio.W razie potrzeby zwiekszenia ilosci obro¬ tów wajlu napedzanego mozna zwiekszyc dlugosc lopatek kola roboczego', wsuwajac w pole dzialania ruchome wience lopat¬ kowe.Tarcze 8.i 81 z wiencami lopatkowemi 7 i 71 mczna przesuwac mechanicznie luib te#, jak to przedstawia fig. 1, hydraulicznie.W tym ostatnim wypadku tarcze sa u- ksztaltowane w ten sposób, ze pomiedzy tarcza 8 a kolem roboczem 2, lub odpo¬ wiednio pomiedzy tarczami 8 i 81 a scian¬ kami oslony 9 powstaja zamkniete komory 10, 11 i 12, które, w celu przesuniecia tarcz, podlegaja róznym cisnieniom zapomoca ka¬ nalów 13 w piascie skrzynki i przewodów 14 na rozmaite cisnienia. Potrzebne do te¬ go cisnietnia hydrauliczne mozna uzyskac njp. od samego, cajlkowiicie wypelnionego plynem przyrzadu, zapomoca przewodów 15 i 16 polaczonych z miejscami o rozmai¬ tych cisnieniach. Rozrzad uzyskuje sie za¬ pomoca zaworów 17, zapomoca których ko¬ mory 10, 11, 12 moga byc kolejna laczone ze strona pod cisnieniem (przewód 15), lub ze strona ssaca (przewód 16). Na fig. 1 przyjeto, iz komora srodkowa U laczy sie ze strona tloczna, a komory 10, /2 ze stro¬ na ssaca, powodujac tem samem przesunie¬ cie tarczy 81 z krancowym wiencem lopat¬ kowym 71. Przesuwanie lopatek moze sie odbywac podczas ruchu przyrzadu, niezai- leznie od tego, czy to sie dokonywa mecha¬ nicznie czy hydraulicznie.Fig. 3 przedstawia przyklad wykonania, w którym wal napedzajacy 21 napedza sie posrednio lub bezposrednio; zródlem sily, nie przedstawieniem na rysunku,- jak np; 2 -siSnikieni, i na którym osadzone jest kolo lopatkowe robocze 22. Na wale napedza¬ nym 23 osadzone jest kolo lopatkowe na¬ pedzane 24, otoczone jednym lujb kilkoma wspólsrodkowemi wiencami lopatkowemi, np. dwoma wiencami 25 i 26, które moga sie obracac na wale napedzanym, lulb (jak na rysunku) na piascie tarczy 24. Lopatki wienców 25 i 26 sa ustawione w ten sposób, ze na poczatku dzialania i przy malej szyb¬ kosci walu napedzanego sa mocno z tym ostatnim polaczone, a zatem dzialaja nan napedowo, przy wzrastajacej zas szybko¬ sci walu napedzanego zostaja samoczynnie wylaczone.. Najsamprzód wylacza sie wie¬ niec zewnetrzny 26, a nastepnie, gdy szyb¬ kosc jeszcze wzrosnie, równiez i wieniec wewnetrzny 25, poczem oba te pierscienie 25, 26 moga sie luzno obracac z iszybkoscia- mi zaleznemi od ustawienia ich lopatek, nie wykonujac przytem zadnej pracy pozy¬ tecznej. W ten sposób kolo napedzane sta¬ nowi, lacznie ze swemi dwoma wiencami 25,' 26, wirnik tunbiny, o duzym momencie obrotowym, lacznie zas z jednym tylko we¬ wnetrznym pierscieniem 25 istanowi wirnik turbiny o wiekszej ilosci obrotów i o mniej¬ szym momencie, pozostawione wreszcie sa¬ mo sobie, stanowi w stosunku do najwyzszej szybkosci, najbardziej wydajne kolo turbi¬ nowe o momencie obrotowym odpowiadaja¬ cym tej szybkosci.Krzywe linje, przedstawiajace wykresy momentów, i pracy, uwidocznione sa na fig. 6.Linje kreskowane wykazuja na tej fi¬ gurze krzywe znanego przetwornika z ta sama skala szybkosciowa i wydajnosciowa.Kolo turbinowe przedstawione na fig. 4, jest urzadzone tak samo, jak bylo opisa¬ no dla przetwornika na fig. 3.Zwalnianie i zamocowywanie czesci 25, 26 wzgledem walu albo kola napedzanego moze byc uskuteczniane recznie lub samo¬ czynnie. Jako przyklad wykonania samo¬ czynnego urzadzenia tego rodzaju przed¬ stawia fig. 5. Urzadzenie to sklada si^ ze zwyczajnej zapadki 27, dzialajacej pomie¬ dzy odpowiednim pierscieniem 25, 26 i ko¬ lem napedzanem 24. Jako przyklad przed¬ stawiono zapadke, osadzona na odpowied¬ nim wiencu i zaczepiajaca za kolo zapad¬ kowe 28 osadzone na kole napedzanem.Uruchomiac ten mechanizm zapadkowy mozna odrecznie, lub zapomoca regulatora odsrodkowego, regulatora cisnieniowego lub tez w inny odpowiedni sposób, W urzadzeniach hydraulicznych, jak njp. w przetworniku Fottinger'a, przy zahamo¬ waniu walu napedzanego otrzymuje sie mo¬ ment obrotowy, który stanowi najwyzej 1,6 do 1,8 momentu dzialajacego przy najod- powiedni0j»sze|j szybkosci, gdy .sprawnosc, przy najodpowiedniejszej (normalnej) ilo¬ sci obrotów, osiaga swe znaczenie najwiek¬ sze i spada szybko po obu jego stronach po paraboli do zera. Przy urzadzeniu zas opisanem powyzej, przy zahamowaniu wa¬ lu napedzanego moment obrotowy moze byc samoczynnie znacznie powiekszony az do wartosci przekraczajacej kilkakrotnie moment normalny. Prócz tego wydajnosc moze byc utrzymana na poziomie stosunko¬ wo stalym w szerszych granicach szybkosci.Znaczy to, iz przyrzad, zbudowany na zasadach powyzej opisanych, moze byc z wielkim pozytkiem stosowany do napedu pojazdów, wymagajacych przy ruszaniu z miejsca wielkich momentów poczatkowych.W pojezdzie, jakim jest samochód, skrzynke (zmiany) predkosci mozna z ko¬ rzyscia zastapic przyrzadem w rodzaju mechanizmu opisanego. Dzialanie jego przedstawi sie mniej wiecej, jak nastepuje: Gdy samochód jadacy po drodze pozio¬ mej ma wzniesc sie na pochylosc, najwyz¬ sza sprawnosc silnika mozna wyzyskac, pu¬ szczajac /go na pelna ilosc obrotów, gdy jed¬ noczesnie moment kól napedowych dosto¬ sowuje sie do wielkosci odpowiadajacej warunkom pochylosci i mocy silnika.W urzadzeniu przytoczonem powyzej, — 3 —moga byc poczynione rozmaite odmiany, nie wplywajace na zasade wynalazku, Mozna np. w ruchome czesci lopatkowe za¬ opatrzyc kolo napedzane, albo jednoczesnie kolo napedowe i kolo pedzone.Ilosc ruchomych wienców lopatkowych moze byc dowolna. Na zyczenie, lopatki odpowiednich kól moga sie calkowicie skla¬ dac z czesci ruchomych, W przykladach wykonania, uwidocznio¬ nych na fig. 3 i 4, urzadzenie zapadkowe, przedstawione na fig. 5, mozna zastapic u- rzadzeniem zaciskowem.Opisane powyzej przyklady wykonania, z lopatkami pcdzielonemi, mozna stosowac, jak to juz bylo zaznaczone, dc turbin w,od- nych i pomp odsrodkowych, turbin gazo¬ wych, sprezarek i innych maszyn. W turbinach mozna dzieki temu zmieniac i- losc obrotów i moment obrotowy. W pom¬ pach odsrodkowych urzadzenie to moze sluzyc do ustawiania wysokosci i ilosci po¬ dawania. ':¦¦!' PL