Przedmiotem wynalazku jest lacznik rtecio¬ wy, sterowany w zaleznosci od liczby obrotów, zwlaszcza do malych predkosci obrotowych, uzywany np. do samoczynnego rozrzadu sprze¬ giel pojazdów mechanicznych.Niedogodnoscia znanych wirowych laczników rteciowych tego rodzaju jest powstawanie trwa¬ lego, przewaznie migawkowego laczenia w przy¬ padku jazdy w ciagu dluzszego czasu w zakre¬ sie liczby obrotów laczenia.Niedogodnosc te usuwa lacznik wedlug wy¬ nalazku, rózniacy sie od znanych zastosowaniem szczeliny miedzy dwiema wspólsrodkowymi ko¬ morami, wskutek czego uzyskuje sie konieczna, jak to stwierdzono obecnie, histereze miedzy predkoscia wlaczania i wylaczania.Na rysunku fig. 1 przedstawia przekrój pio¬ nowy wirowego lacznika rteciowego wedlug wynalazku w polozeniu spoczynku, fig. 2 — w czasie ruchu wirowego, fig. 3 — tenze lacz¬ nik w polozeniu przy wiekszej liczbie obrotów, fig. 4 — odmiane wykonania tego lacznika, a fig. 5 — widok górnej czesci oslony lacznika wedlug wynalazku.W przykladzie wykonania lacznika wedlug wynalazku przedstawionym na fig. 1, w obudo¬ wie, umocowanej na pojezdzie i skladajacej sie z dwóch czesci 1 i 2 jest osadzony obrotowo wal 3, uksztaltowany na swych koncach tak, iz jest mozliwe przylaczenie do niego normal¬ nego napedu szybkosci szybkosciomierza. Dla usuniecia szkodliwego wplywu przyspieszenia ziemskiego wal 3 powinien byc ustawiony za¬ sadniczo pionowo. Wraz z walem 3 obraca sie oslona, która sklada sie z elektrycznie przewo¬ dzacej czesci dolnej 4 i czesci górnej 5, wyko¬ nanej glównie z materialu izolacyjnego i szczel¬ nie polaczonej z czescia dolna 4. Czesc górna 5 zawiera przewodzaca powierzchnie stykowa 6, polaczona elektrycznie z pierscieniem slizgo-wym 7, lecz odizolowana od walu 3. Doprowa¬ dzenie pradu elektrycznego do pierscienia sliz¬ gowego 7 odbywa sie w znany sposób przez szczotke stykowa 8, odizolowana od czesci 2 oslony, oraz poprzez zacisk 9, natomiast dopro¬ wadzanie pradu do czesci dolnej 4 nastepuje na skutek polaczenia z masa poprzez wal 3 i przewodzaca elektrycznie oslone 1, 2. W obro¬ towej oslonie znajduje sie pewna ilosc rteci 10.Dzialanie tego urzadzenia opisano ponizej.Gdy wal 3 jest nieruchomy, to rtec 10 znajduje sie w najnizszej czesci oslony (fig. 1) i laczy elektrycznie ze soba powierzchnie stykowe 4 i 6.Natomiast gdy wal 3 obraca sie (fig. 2), rtec 10 przyjmuje w przyblizeniu ksztalt pierscienia i wznosi sie ku górze oraz jednoczesnie przesu¬ wa na zewnatrz w stozkowatej czesci oslony, przy czym liczba obrotów, przy której rtec przyjmuje polozenie, uwidocznione na fig. 2, jest okreslona wielkoscia kata rozwarcia stozka na ksztalt którego ufonmowane sa brzegi dolnej czesci oslony. Równiez w przedstawionym na fig. 2 polozeniu rteci 10 powierzchnie stykowe 4 i 6 sa jeszcze polaczone elektrycznie.Wedlug wynalazku w tego rodzaju lacznikach wirowych jest konieczna pewna histereza mie¬ dzy liczba obrotów, przy której nastepuje wla¬ czanie i liczba obrotów, przy której nastepuje wylaczanie, aby uniknac ciaglego, najczesciej migocacego laczenia w przypadku jazdy przez dluzszy czas w zakresie liczby obrotów, przy której nastepuje laczenie. Osiaga sie to wedlug wynalazku w ten sposób, ze przestrzen we¬ wnatrz oslony obrotowej 4, 5 jest podzielona na dwie wspólsrodkowe komory: wewnetrzna i zewnetrzna, miedzy którymi istnieje pierscie¬ niowa szczelina 11 o okreslonej wysokosci. Na skutek swego duzego napiecia powierzchniowe¬ go rtec 10 moze przeplywac przez te szczeline tylko pod wplywem dodatkowej sily. Rtec mo¬ ze odplywac do zewnetrznej komory dopiero przy wiekszej liczbie obrotów niz ta, jaka jest wystarczajaca przy danym kacie rozwarcia Stozka dolnej czesci oslony, przy czym dopiero przy liczbie obrotów lacznika odpowiednio niz¬ szej niz srednia liczba obrotów laczenia moze ta rtec odplywac z powrotem do komory wew¬ netrznej, dzieki czemu osiaga sie wymagana histereze. Wielkosc hilsiterezy moze byc przy tym regulowana wysokoscia szczeliny.Fig. 3 przedstawia polozenie rteci 10 po prze¬ zwyciezeniu szczeliny pierscieniowej 11, tzn. przy liczbie obrotów wiekszej od liczby obro¬ tów laczenia. W tym przypadku polaczenie elek¬ tryczne miedzy powierzchniamii stykowymi 4 i 6 jest przerwane.Fig. 4 przedstawia odmiane wykonania wyna¬ lazku, w której w stanie spoczynku wzglednie przy malej liczbie obrotów przeplyw pradu jest przerywany, a przy wiekszej liczbie obrotów, jak to uwidoczniono na rysunku, nastepuje po¬ laczenie elektryczne dolnej czesci 4 oslony z pierscieniem stykowym 6a. Lacznik moze byc wykonany bez zadnych trudnosci równiez przy uzyciu dwóch wspólsrodkowych, odizolowanych od siebie pierscieni slizgowych i dwóch szczo¬ tek weglowych w ten sposób, ze jeden obwód pradu zostaje zamkniety w stanie spoczynku wedlug fig. 1, a drugi obwód zostaje zamknie¬ ty przy wiekszej liczbie obrotów wedlug fig. 4.Poniewaz miedzy ladunkiem rteci 10, jako elementem lacznikowym, zaleznym od sily od¬ srodkowej oraz oslona 4, 5 przekazujaca swoja liczbe obrotów, istnieje tylko polaczenie cierne i tym samym jest pewien poslizg, to przy na¬ glych zmianach liczby obrotów w zaleznosci od przyspieszenia katowego nastepuje pewne opóz¬ nienie w czasie miedzy chwila przejscia oslony przez predkosc laczeniowa a rzeczywista chwila laczenia. Ten poslizg posiada z jednej strony te zalete, ze rtec, stanowiaca znaczna czesc masy obrotowej, nie nadaza za bardzo szybkimi zmia¬ nami liczby obrotów, co np. moze sie zdarzyc w razie nierównomiernosci napedu lub powsta¬ nia drgan obrotowych, wskutek czego szczyto¬ we wartosci momentu obrotowego dla napedu lacznika staja sie znacznie mniejsze, z drugiej jednak strony opóznienie czasowe moze byc w pewnych przypadkach szkodliwe w zaleznos¬ ci od funkcji sterowniczych wylacznika. Za po¬ moca specjalnych lopatkowych elementów za- bierakowych, wywolujacych przyspieszenia ru¬ chu rteci wewnatrz komory wewnetrznej przy wzrastaniu obrotów oslony lub opóznienia* w zewnetrznej komorze pierscieniowej przy spadku liczby obrotów mozna znacznie zmniej¬ szyc to opóznienie czasowe. Narzady zabiera- kowe moga byc umieszczone w jednej lub w obu tych komorach.Fig. 5 przedstawia widok górnej czesci 5a oslony, w której wewnetrzne ograniczenie zew¬ netrznej komory pierscieniowej posiada w przy¬ blizeniu ksztalt gwiazdy 12, aby przy spadku liczby obrotów powrotny doplyw rteci 10 do komory wewnetrznej i tym samym zamykanie obwodu zostalo przyspieszone. — 3 —Dla unikniecia utleniania sie rteci lub po¬ wierzchni stykowych, komora wewnetrzna oslo¬ ny obrotowej moze byc w znany sposób pozba¬ wiona powietrza lub tez napelniona gazem o odpowiednich wlasciwosciach, np. azotem. PL