Wynalazek dotyczy urzadzenia sterujacego, dzialajacego za pomoca srodków elektrycznych, sluzacego do sterowania dzwigni zmiany biegów i sprzegla pojazdów mechanicznych, a w szcze¬ gólnosci motocykli, skuterów, motorowerów i rowerów napedzanych silnikami.Reczna dzwignia zmiany biegów polaczona z mechanizmem zmiany biegów, umieszczona dawniej z boku motocykla, tj. na boku zbior¬ nika paliwa lub ramy, jest coraz czesciej za¬ stepowana przez nozna dzwignie zmiany bie¬ gów, poniewaz umozliwia ona przelaczanie bie¬ gów z ta sama szybkoscia, bez wypuszczania z rak drazka kierownicy lub pokretla doplywu paliwa.Przy zastosowaniu noznej dzwigni zmiany biegów, polaczenie poszczególnych biegów na¬ stepuje przez przyciskanie lub podnoszenie dzwigni noga i wtedy mechanizm dzwigni za¬ padkowej, polaczony z dzwignia zmiany biegów, sprezyna i mechanizmem ryglujacym, podwyz¬ sza lub obniza o jeden stopien za pomoca prze- suwalnego sprzegla przelozenie kól zebatych.Zmiana biegu o kilka stopni moze byc osiagnie¬ ta jedynie przez kilkakrotne przyciskanie lub podnoszenie do góry dzwigni zmiany biegów. fW wiekszej czesci motocykli polozenie biegu luzem znajduje sie najczesciej miedzy pier¬ wszym i drugim stopniem przekladniowym i uzyskuje sie je przez polowiczne, a wiec nie az do ogranicznika ruchu, przechylenie na dól lub do góry dzwigni zmiany biegów, co czesto trudne jest do wyczucia i daje powód do bled¬ nych zmian biegów. Prócz tego umieszczony na obudowie motocykla i wyposazony we wskazów¬ ke wskaznik zmiany biegów jest trudny do od¬ czytania.W pewnych pojazdach mechanicznych, szcze¬ gólnie w skuterach i motorowerach, na lewym drazku kierownicy jest umieszczony recznyprzelacznik zmiany biegów, który przez prze¬ krecenie bebna, uwolnionego przy wyciagnieciu dzwigni sprzegla, wykonuje polaczenie za po* moca gietkiego walu zwanego linka Bowden^^-* Urzadzenie to wykazuje wade polegajaca na tym, ze beben jest przekrecany razem z uru¬ chamianiem sprzegla, co w przypadku trzech lub wiecej biegów wymaga niewygodnego polo¬ zenia przegubu reki. Reka jest poddawana pod¬ wójnemu, jednoczesnemu i znacznemu wysilko¬ wi, przy czym nastawienie biegu ze wzgledu na tarcie i rozszerzenie sie przylaczonej giet¬ kiej linki Bowden'a nie jest dostateczne i do¬ kladne.Zmiana predkosci pojazdu za pomoca srodków elektrycznych wymaga trzech glównych elemen¬ tów skladowych, a mianowicie nastawialnego ¦recznie stopniowego przelacznika biegów, urza¬ dzenia napedowego niezbednego dó uruchomie¬ nia róznych urzadzen przelaczajacych i optycz¬ nego urzadzenia sygnalizujacemu, które uwi¬ doczni faktycznie nastepujace przelaczenia.^ Znane sa takie wykonania elektrycznych urza¬ dzen napedowych, w których uruchomienie urzadzen przelaczajacych osiaga sie za pomoca magnesu przyciagajacego. Wykonania te zwia¬ zane sa z wadami, polegajacymi na tym, ze do wlaczenia kazdego poszczególnego biegu jest niezbedny oddzielny elektromagnes lub oddziel¬ ne uzwojenie, przy czym urzadzenie jest ciezkie, posiada znaczna objetosc i pobiera znaczny prad. Poszczególne biegi nie moga byc wlaczo¬ ne w dowolnej kolejnosci, uzycie przycisku, do przelaczania biegów, wymaga znacznej prze¬ strzeni roboczej i jest niewygodne.W przeciwienstwie do elektromagnesu wspól¬ pracujacego z poszczególnymi suwami pracy, silnik elektryczny jako wirujaca maszyna po¬ siada nizszy ciezar, mniejsze wymiary i mniej¬ szy pobór pradu, przez co jego zastosowanie jest duzo korzystniejsze.. Przyklady wykonania wynalazku uwidocznio¬ ne sa na rysunku, na którym fig. 1 przedstawia schemat polaczen i ukladu urzadzenia urucha¬ miajacego do zmiany predkosci pojazdu wedlug wynalazku, fig. 2 — stopniowy przelacznik bie¬ gów (umieszczony na precie kierownicy) i dzwi¬ gnia sprzegla, fig. 3 — zespól lamp wskazniko¬ wych, umieszczony na kierownicy motocykla, iig. 4 — urzadzenie sterujace i uruchamiajace, umieszczone na silniku motocykla, fig. 5 — uklad polaczen zespolu lamp wskaznikowych, a fig. 6 — sterowanie za pomoca ruchomej szczotki.W urzadzeniu do zmiany szybkosci wedlug wynalazku, zmieniajacy sie kierunek obrotów rf blokowanie w niezbednym polozeniu nastepuje za pomoca przelacznika kierunku obrotów.Przelacznik moze skladac sie z celowo umie¬ szczonej na wale korbowym silnika, zaopatrzo¬ nego w podwójne cewki wzbudzajace, tarczy sterujacej, skladajacej sie ze znanych czesci i ze szczotki umieszczonej na tym samym wale i uruchamianej elektromagnetycznie (fig. 1).Elektryczny silnik pomocniczy 1, za pomoca narzadów przenoszacych, a mianowicie walu 2, przekladni 3 i czlonu posredniego 5 jest pola¬ czony z pretem pociagowym 6. Na wale 4 umie¬ szczona jest wykonana z materialu izolacyjnego tarcza sterujaca 7, na której znajduja sie^ se¬ gmenty 9 i 10 rozdzielone miedzy soba za po¬ moca elementu izolacyjnego 8. Do segmentów przylegaja elastycznie, unieruchomione szczotki 11, 12, 13, 14, 15 i 16. Dwie zewnetrzne szczotki 11, 16 sa przylaczone do cewek wzbudzajacych 17, 18 silnika pomocniczego i w razie gdy do silnika doplynie prad, powoduja obroty silnika w przeciwnym kierunku.Wspólny zacisk 19 cewek wzbudzajacych 17, 18 jest przylaczony poprzez wirujaca czesc sil¬ nika i poprzez wylacznik roboczy 21, zródlo pradu 22, jedna z szeregu szczotek 12—15, stop¬ niowy przelacznik zmiany biegów 23 do dru¬ giego zacisku zródla pradu 22.Jezeli do szczotki 12 w polozeniu uwidocz¬ nionym na fig. 1 zostanie doprowadzony prad za pomoca stopniowego przelacznika zmiany biegów 23, segment 9 zamyka obwód pradowy cewki wzbudzajacej 17, magnesu hamujacego 20 i twornika silnika. Magnes hamujacy 20 przy¬ ciaga i zwalnia, po przezwyciezeniu sily spre¬ zyny, obracajacy sie beben hamujacy i twornik obraca sie razem z bebnem sterujacym 7, od¬ powiednio do wzbudzenia cewki 17 tak dlugo, az element izolacyjny 8 przesunie sie pod wla¬ czona w obwód pradu szczotke 12. Wtedy zosta¬ nie przerwany obwód pradowy, zwalnia magnes hamujacy, zatrzymuje sie twornik i ustala sie jego polozenie. Przy dalszym ewentualnym obracaniu, szczotka 12 dotyka do segmentu 10 i obraca twornik w kierunku wstecznym do ustawienia bezpradowego.Wychodzac takze z ustawienia zasadniczego, na przyklad przy polaczeniu szczotki 15 poprzez segment 10, cewka wzbudzajaca 16 zostanie wlaczona w obwód pradowy i element izola¬ cyjny 8 obraca sie, jak to bylo juz przedsta¬ wione przy szczotce 12, do ustawienia pod szczotka 15. Przy odpowiednim ulozeniu i za — 2 —pomoca niezbednego polaczenia szczotek, czlon posredni 5 jest przestawiany z kazdego poloze¬ nia wyjsciowego w kazde wyznaczone poloze¬ nie. Zmiane szybkosci mozna osiagnac nie tylko w sposób stopniowy, lecz takze w dowolny spo¬ sób skokowy przez jednorazowe przelaczenie.Uruchomienie calego urzadzenia uruchamia¬ jacego, nastepuje zia pomoca wylacznika 21, któ¬ ry zostanie zamkniety przez nacisniecie dzwigni sprzegla, a zwolnienie dzwigni powoduje jego otwarcie. Przez to mozna osiagnac, iz zmiana szybkosci moze nastapic tylko w przypadku nacisniecia dzwigni sprzegla. Niezaleznie od te¬ go, nastawienie potrzebnego biegu, na miejsce przed wycisnieciem dzwigni sprzegla, przy czym nastapic to moze, tak samo dobrze jednoczesnie z wycisnieciem dzwigni jak równiez i pózniej.Po dokonanej zmianie obwód pradowy zostanie przerwany nie tylko w wylaczniku 21 lecz tak¬ ze w elemencie izolacyjnym, 8, tak ze przez wy¬ cisniecie tylko dzwigni sprzegla nie moze na¬ stapic zamkniecie jakiegokolwiek obwodu pra¬ dowego. Pobór pradu nie moze zachodzic takze wtedy, jezeli sprzezenie nastapiloby z jakiej¬ kolwiek przyczyny bez zmiany szybkosci.W polozeniu spoczynkowym kloc magnesu hamujacego jest przyciskany za pomoca sprezy¬ ny do bebna hamujacego, tak ze do ustalenia twornika nie potrzeba poboru pradu.Przelacznik biegów 23 jest celowo umieszczo¬ ny na lewym drazku kierownicy, tak ze uchwyt przy jego obrocie wspólpracuje z umieszczona w zamknietej puszce dzwignia zestykowa, któ¬ ra w poszczególnych polozeniach przelacznika tirze zelstyki i tym samym jednoczesnie czysci je.Przelacznik zaopatrzony jest w cyfry i we wskaznik sygnalizacyjny w celu uwidocznienia poszczególnych polaczen.Dla wskazania wlaczonych, biegów sluzy umiesziczo-ny na wspólnej osce z bebnem steru¬ jacym 7 przelacznik sygnalów 24 i umieszczony na widocznym miejscu pojazdu zespól lamp wskaznikowych 25. Lampy wskaznikowe swie¬ ca tylko wtedy, kiedy polaczenie juz nastapilo, tak ze wskazuja one nie tylko chwilowy stan stan stopnia szybkosci lecz takze jego powsta¬ wanie. iW motocyklach z magnesem zamachowym nalezy uwazac przy praktycznym wykonywaniu zespolu lamp wskaznikowych na dwa zagadnie¬ nia. Po pierwsze lampa w ustawieniu jalowym powinna swiecic sie takze przy zatrzymanym silniku, a wiec wtedy kiedy nie dysponujemy pradem zmiennym. Po drugie przy czynnym silniku — przy którym jedna z lamp wskazni¬ kowych zawsze swieci — w celu zaoszczedzenia energii akumulatora, prad zmienny dla wskazy¬ wania poszczególnych biegów jest pobierany ce¬ lowo bezposrednio z magnesu zamachowego.Nalezy jednak przy tym zatroszczyc sie o to, aby lampa wskaznikowa w nocy, w celu unik¬ niecia oslepienia, swiecila sie swiatlem przy- cilemnonym, podczas gdy w dzien przy braku obciazenia, napiecie pradu powinno byc mozli¬ wie niezmienne.Wedlug wynalazku rozwiazanie to osiaga sie za pomoca ukladu uwidocznionego na fig. 5 w nastepujacy sposób. Przelacznik 41 wskazni¬ ka lampowego jest wykonany tak, ze pobiera on prad w ustawieniu zerowym z akumulatora 42, a przy pozostalych biegach z magnesu za¬ machowego 43. W obwodzie pradu zmiennego, znajduje sie maly dlawik 44, który jest tak do¬ brany, ze nastawia on bez obciazenia (jezeli na¬ piecie pradu zmiennego wzrasta) napiecie lampy wskaznikowej na wartosc zadana, a tym samym jako opornosc indukcyjna stabilizuje w pewnej mierze napiecie.Jezeli magnes zamachowy znajduje sie pod obciazeniem, napiecie opada automatycznie a lampy wskaznikowe swieca swiatlem przy¬ cmionym. Sterowanie moze byc takze w ten sposób urzeczywistnione, ze w miejsce na stale umocowanych szczotek 12, 13, 14 i 15 zostanie zastosowana tylko pojedyncza ruchoma szczot¬ ka 45 (fig. 1 i 6), która umieszczona mechanicz¬ nie w poszczególnych miejscach, daje ten sam skutek, jakby obwód pradowy byl przelaczany za pomoca elektrycznego stopniowego przelacz¬ nika zmiany biegów z jednej, trwale umocowa¬ nej szczotki na druga. W tym przypadku elek¬ tryczny stopniowy przelacznik zmiany biegów jest celowo zastapiony przez podobnie pracujacy i jednoczesnie wyposazony w cyfry i wskaznik, przelacznik mechaniczny o podobnym ukladzie, z ta róznica, ze do uruchomienia ruchomej szczotki, w miejsce dzwigni zestykowej, uzyta jest gietka linka.Fig. 2 przedstawia umieszczony na lewym drazku kierownicy motocykla stopniowy prze¬ lacznik zmiany biegów i dzwignie sprzegla.Stopniowy przelacznik zmiany biegów jest uru¬ chamiany przez obracanie uchwytu obrotowego, zaopatrzonego we wskaznik 26 przed skala liczbowa 28. Stopniowy przelacznik zmiany bie¬ gów jest polaczony za pomoca kabla 29 z urza¬ dzeniem sterujacym. Na tym samym drazku kierownicy znajduje sie dzwignia 30 sprzegla, która przy wyciskaniu obraca sie okolo kolka 31 i oddzialywuje za pomoca gietkiej linki nawal wypychajacy w sprzegle (fig. 4). Fig. 3 przedstawia umieszczony na kierownicy blo¬ kowy uklad lamp wskaznikowych 25, który jest polaczony za pomoca kabla 34 z przyrzadem sterujacym (fig. 4). Na fig. 4 przedstawiono przyrzad sterujacy, narzady uruchamiajace i uklad takich czesci konstrukcyjnych, które od- dzialywuja na wal wypychajacy w sprzegle. Do przedstawionego linia kreskowana czworoboku wyobrazajacego silnik elektryczny i przyrzad do sterowania 35 sa przylaczone trzy przewody, a mianowicie: gietka linka 29 przylaczona do stopniowego przelacznika zmiany biegów, prze¬ wód 36 przylaczony do centralnego przelacznika uruchamiajacego, i przewód 34 doprowadzony do ukladu blokowego lamp wskaznikowych.Miedzy przyrzadem do sterowania i dzwignia zmiany biegów 37, znajduje sie narzad do uru¬ chamiania, który sklada' sie z dzwigni prze¬ noszacej 5 i preta pociagowego 6. Na wale wy¬ pychajacym 38 w sprzegle sa umieszczone dwie dzwignie 39 i 40. Dzwignia 39 jest uruchamiana za pomoca recznej dzwigni 30 za posrednictwem gietkiej linki, a dzwignia 40 oddzialywuje na przelacznik centralny 21. Podobnie jak urucho¬ mienie stopniowego przelacznika zmiany bie¬ gów, moze byc przeprowadzone rozlaczenie sprzegla za pomoca srodków elektrycznych.W tym przypadku dzwignia przenoszaca 5 uru¬ chamia zamiast dzwigni zmiany biegów, wal wypychajacy sprzegla, a stopniowy przelacznik zmiany biegów w wykonaniu z umiejscowio¬ nymi szczotkami jest zastapiony przez dzwignie sprzegla.Jezeli znajduja sie zaledwie dwa spoczyn¬ kowe zestyki to moga byc wlaczone tylko polo¬ zenia, w których sprzeglo jest rozlaczone lub docisniete. W tym przypadku szybkosc rozla¬ czenia sprzegla zalezy od liczby obrotów i od wyeh, sprzeglo moze przyjac takze polozenie wych, sprzeglo moze przyjac takze polozenie posrednie (slizganie sie sprzegla). Szybkosc przyciagania i rozlaczania moze byc takze do¬ wolnie regulowana za pomoca dzwigni sprzegla.W przykladzie wykonania z jedna jedyna ru¬ choma szczotka, dzwignia sprzegla mozna regu¬ lowac polozenie szczotki w sposób ciagly za po¬ moca mechanicznego przelozenia, na przyklad za pomoca gietkiej linki, tak ze moze ona przy¬ jac kazde posrednie polozenie.Przez polaczenie obydwu ukladów uruchamia¬ jacych moze byc wykonany uklad, w którym uruchomienie sprzegla podczas zmiany szybko¬ sci nie jest konieczne, bowiem przy laczeniu zostanie ono samoczynnie rozlaczone. W tym wykonaniu polaczenie zmienia sie w ten spo¬ sób, ze przy dowolnym obracaniu stopniowym przelacznikiem zmiany biegów, najpierw jest wprowadzone w ruch urzadzenie do urucho¬ mienia sprzegla. Jezeli sprzeglo osiagnie polo¬ zenie docisniete, wlacza sie silnik, który do¬ konuje zmiany szybkosci, który w nowym po¬ lozeniu przelacza w silniku sprzegla kierunek obrotów na odwrotny. W ten sposób sprzeglo osiaga ponownie swoje pierwotne polozenie. PL