RZECZYPOSPOLITEJ LUDOWEJ OPIS PATENTOWY Nr 42355 KI. 42 b, 12/01 VEB Carl Zeiss Jena Jena, Niemiecka Republika Demokratyczna Urzqdzenie pomiarowe Patent trwa od dnia 31 stycznia 1957 r.Wynalazek dotyczy przyrzadu pomiarowego z wolnymi od tarcia i luzów mierzacymi narza¬ dami do bezposredniego pomiaru najmniejszych mierzonych wielkosci.W znanych dotad przyrzadach pomiarowych do mierzenia malych dlugosci droga zakresu po¬ miaru zostaje przenoszona na wskazówke naj¬ czesciej za pomoca szczególnego sprzezenia wy¬ magajacego oddzielnego, trudnego do zwiazania, ukladu polaczenia. Znane tez sa wykonania, w których do pomiaru malych zmian dlugosci uzyte sa skrecone elastyczne tasmy lub druty, których jednak calosc w wielu przypadkach, dla osiagniecia najdokladniejszych wyników, nie jest wystarczajaca wskutek znacznie zmieniajacych sie skrecajacych sil. Znane sa równiez wykona¬ nia, w których tasmy skladaja sie z drutów zlozonych z dwóch pojedynczych lub kilku dru¬ cików, polaczonych z soba mostkami lub po¬ przeczkami, dla osiagniecia mozliwie malego oporu przy skrecaniu. Równiez nie odpowiadaja one jednak calkowicie stawianym wymaganiom.Poza tym znane jest uruchamianie wskazówki za pomoca tasm lub sznurów, prowadzonych po wypuklych powierzchniach. Tego rodzaju wy¬ konania maja wade, ze przy przekrecaniu osi wskazówki moze latwo nastapic przesuniecie osi i wskutek tego szkodliwe zaciskanie sie w lo¬ zyskach. We wszystkich prawie tego rodzaju przyrzadach mierzone wartosci wskazywane sa proporcjonalnie do odpowiednich zmian dlugos¬ ci, tak ze bez uciazliwej przebudowy nie jest mozliwe przeprowadzanie najdokladniejszych po¬ miarów w szczególnie waznych zakresach.Wreszcie znane sa równiez przyrzady, w któ¬ rych ruch mierzacego narzadu moze byc do¬ kladniej wskazany w okreslonym zakresie po¬ miaru przez stale opory za pomoca wysuwalne- go elastycznego czlona. Wykonania te, podobnie jak elektryczne przyrzady stykowe, sa skompli¬ kowane i kosztowne w wytwarzaniu, a poza tym zwiekszone tarcie w lozyskach i liczne prze¬ nosnikowe czlony ujemnie wplywaja na osia¬ galna dokladnosc.Wedlug wynalazku wady te zostaja usuniete, gdy narzad dzwigajacy wskazówke stanowi tasmowa sprezyna, umocowana swymi koncami na zwróconych ku sobie stronach dwóch wspól-srodkowo polozonych prowadnic i odwijajaca sie na nich, przy czym jedna z prowadnic jest osadzona wahliwie na osi i jest uksztaltowana jako narzad pomiarowy lub czujnikowy.Korzystna postac wykonania otrzymuje sie wtedy, gdy tasmowa sprezyna jest zaopatrzona w kilka wskazówek, dzialaj acycti kolejno jedna po drugiej, do wskazan w rozmaitych zakre¬ sach pomiaru.Wreszcie korzystne jest zastosowanie dwóch tasmowych sprezyn, przymocowanych swym jednym koncem na zwróconych ku' sobie stro¬ nach dwóch umocowanych na stale, równoleg¬ lych -pt^owadnic, przy czym przylegajace do sie¬ bie i wzajemnie podtrzymujace sie drugie kon¬ ce sprezyn sluza jako narzady pomiarowe i czuj¬ nikowe.Przykladowe postacie wykonania przedstawio¬ ne sa schematycznie na rysunku (fig. 1—4).Fig. 1 przedstawia postac wykonania z jedna tasmowa sprezyna 1, dzwigajaca wskazówke 2 ze szklanego wlosa i umocowana swymi konca¬ mi 3 i 4 na wspólsrodkowo do siebie polozonych prowadnicach 5 i 6 tak, ze sprezyna ta jest wy¬ gieta w ksztalcie litery U i odwija sie bez tarcia na zwróconych do siebie stronach prowadnic, gdy odchyli sie wahajaca sie dokola osi 7 pro¬ wadnica 5, zaopatrzona w narzad pomiarowy lub czujnikowy 8. Cienka tasmowa sprezyna 1 i praktycznie niewazka wskazówka 2 ze szklane¬ go wlosa, przy odwijaniu sie tasmowej sprezyny na prowadnicach 5 i 6, pozwalaja na pomiary z najwyzsza dokladnoscia. Szczególna zalete przedstawia przy tym zwiekszona przekladnia wskazówki 2 w okreslonych zakresach pomiaru, co ulatwia ich odczytywanie, poniewaz bardzo duze odchylenia wskazówki w zakresach -o spe¬ cjalnym znaczeniu zapewniaja jak najdoklad¬ niejsze wskazanie wartosci pomiarowych oraz latwa i bezbledna moznosc odczytywania.Fig. 2 przedstawia dwie tasmowe sprezyny 1 i l1, z których jedna dzwiga wskazówke 2 i któ¬ re jednym swym koncem 3 wzglednie 3l sa przy¬ mocowane na stale umocowanych, równolegle do siebie polozonych prowadnicach 9 i 10, pod¬ czas gdy ich drugie konce 4 wzglednie 41 tak do siebie przylegaja i wzajemnie podtrzymuja, ze wyginaja sie w ksztalcie litery U. Przy odchy¬ leniu polaczonych z soba konców 4 i 41, sluza¬ cych jako narzad pomiarowy i czujnikowy 11, sprezyny odwijaja sie jedna na drugiej lub na wewnetrznych stronach prowadnic 9 i 10.W celu rozszerzenia zakresu pomiarów przy¬ rzadu, wedlug fig. 3 na jednej tasmowej spre¬ zynie jest umieszczonych lacznie piec wskazówek, dzialajacych kolejno w róznych . zakresach po¬ miarów, przy czym uklad skal do odczytywa¬ nia jest przewidziany odpowiednio do wzgledne¬ go przesuwania sie polozenia poszczególnych . wskazówek.Fig. 4 przedstawia uklad, który przez dowolnie rozszerzane szeregowe laczenie dwóch przyrza¬ dów wedlug fig. 2 pozwala na dalsze powieksze¬ nie dokladnosci pomiaru. W ukladzie tym wska¬ zówka pierwszego przyrzadu dziala jako narzad przenosnikowy na czujnikowy narzad 11 na¬ stepnego przyrzadu, przy czym czujnikowy na¬ rzad 1P pierwszego przyrzadu jest prowadzony przez plaska sprezyne 12. Dokladnosc pomiaru osiagalna za pomoca takich przyrzadów w okres¬ lonych zakresach pomiarów znajduje sie w rze¬ dzie wielkosci 10—8 cm i ponizej. Tego rodzaju przyrzady moga przeto znalezc z korzyscia za¬ stosowanie jako najczulsze przyrzady czujniko¬ we do pomiaru rozszerzenia krysztalów, spo¬ wodowanego przez magnetyczne lub elektryczne sily .lub jako przyrzady do powierzchnosciowego sprawdzania obrabianych z najwyzsza doklad¬ noscia powierzchni itp. W polaczeniu z poten¬ cjometrem, sterowanym przez wskazówki przy¬ rzadu pomiarowego, staje sie mozliwe elektrycz¬ ne przekazywanie prostym sposobem wielkosci pomiarowych na odleglosc. PL