Opublikowano dnia 23 marca 1959 r.POLSKIEJ RZECZYPOSPOLITE) LUDOWEJ OPIS PATENTOWY Nr 41733 KL 42 c, 5/01 Meopta Praha, narodni podnik *) Praga, Czechoslowacja UrzqcbMttie **u*qce do pomkiru odleglosci i wysokosci do katomierzy geodezyjnych Patent trwa od dnia 7 lipca 1958 r.Wynalazek dotyczy urzadzenia, sluzacego do pomiaru odleglosci i wysokosci, do katomierzy geodezyjnych z luneta celownicza, wytwarzaja¬ ca podwójny obraz laty pomiarowej.Znane sa samoredukujace dwuobrazowe przy¬ rzady geodezyjne z lata pomiarowa w punkcie celowniczym, w których odleglosc i wysokosc mierzonego punktu jest obliczana w stosunku do miejsca pomiarowego wedlug przesuniecia obrazów laty. W przyrzadach tych jeden obraz jest wytwarzany bezposrednio przez obiektyw lunety, a drugi jest przesuniety za pomoca urzadzenia optycznego, umieszczonego przed polowa obiektywu lunety, oddzialywujacego na obiektyw samoczynnie w zaleznosci od zmiany kata wysokosciowego. Znane dotychczas tego typu przyrzady sa. wykonane jako odlegloscio- mierze specjalne, które sa jednak bardzo dro¬ gie. Zastosowanie ich jest ograniczone, a na- *) Wlascicielka patentu oswiadczyla, ze wyna¬ lazca jest inz; Zdenek Kaspamk. rzady optyczne sluzace do samoredukcji maja staly niekorzystny wplyw na jakosc obrazu w polu widzenia lunety.Inne znane odleglosciomierze sa nasadzane na lunete teodolitu, jednak w czasie pomiaru trze¬ ba nastawiac srodek odchylenia za pomoca recz¬ nie poruszanej galki.W znanych urzadzeniach stosuje sie dwa jed¬ nakowe kliny, sluzace do zmiany kata paralak- sy Y (fig. 1), które sa wlaczone i osadzone przed obiektywem lunety w ten sposób, ze przy po¬ ziomym polozeniu lunety calkowita odleglosc kata paralatksy obu klinów jest równa katowi Y (który zwykle jest obierany w ten sposób, ze je¬ go cotg = 100). Odleglosc D od przedmiotu jest podania równaniem D = L cotg y = 100 L.Jesli oba kliny beda otorcacane przeciw sobie z polozenia poczatkowego o kat a, równy katowi wysokosciowemu lunety, wówczas Eat paralak- sy zmienia sie z kosinusem kata tak, ze otrzy¬ muje sie zaleznosc D; = D< cos aktóra przedstawia zredukowana odleglosc. Je¬ sli kazdy z Wyiów zostaje obrócony w prze- ciwiiym kierunku o 90°; wówczas kat paralaksy ^poisAda w plaszczyznie glównej kat równy zero, * $atomiast przy dalszym obróceniu klinów o kat a otrzymuje sie: V = D cos (90 — x) = D sin a Zaleznosc ta daje nam wysokosc V, jak uwi¬ doczniono na fig. 1.Urzadzenie wedlug wynalazku usuwa niedo¬ godnosci przyrzadów geodezyjnych tego typu.Urzadzenie bedace przystawka dolacza sie przed obiektywem lunely tylko przy pomiarach odle¬ glosci lub wysokosci. Poza tym urzadzenie ge¬ odezyjne moze byc uzywane bez zalaczonej przystawki.Przystawka wedlug wynalazku, sluzaca do pomiarów odleglosci i wysokosci w katomierzach geodezyjnych, wyróznia sie tym, ze moze byc zamocowana przesuwnie na uchwycie obiekty¬ wu lunety celowniczej, poza tym narzad de¬ wiacyjny jest polaczony na stale za pomoca preta z nieruchoma czescia przyrzadu geode¬ zyjnego w ten sposób, ze narzad ten przy samo- redukcji mierzonej odleglosci obraca sie pro¬ porcjonalnie do zmiany kata wysokosciowego lunety i ze narzad dewiacyjny moze byc prze¬ stawiany o 90° dla pomiarów wysokosci lub odleglosci za pomoca p/rzekiadni krzyza mal¬ tanskiego.Przyklad urzadzenia wedlug wynalazku jest przedstawiony na rysunku.Fig. 1 przedstawia schematycznie zasady po¬ miaru wysokosci i odleglosci (z lata pomiarowa u celu), fig. 2 — katomierz geodezyjny z nasu¬ nieta przystawka sluzaca wedlug wynalazku do pomiarów' odleglosci i wysokosci w widoku z bo¬ ku, fig. 3 — uklad opityczny przystawki sluza¬ cej do pomiaru, odleglosci i wysokosci w prze¬ kroju osiowym, fig. 4 — przekladnie krzyza maltanskiego w przekroju, sluzaca do przesta¬ wienia o 90° narzadu dewiacyjnego, fig. 5 — przekladnie krzyza tmaitansktilegO z przodu w przekroju linii A — A wedlug fig. 4, fig. 6 — w widoku z przodu podzialke mikrometru optycznego, sluzaca do odczytu przesuniec czes¬ ciowych limdli celowniczej.. Fig. 2 przedstawia katomierz geodezyjny 1 z luneta celownicza 2. Na uchwyt obiektywu lunety 2 nasadzona jest rura 3 urzadzenia, slu¬ zacego do pomiaru odleglosci i wysokosci, przy czym rura 3 moze byc zamocowana na uchwy¬ cie obiektywu za pomoca sruby 4. W rozsze¬ rzonej czesci 5 rury jest umieszczony uklad optyczny (fig. 3), który sklada sie z pryzmaftu rombowego o dwóch powierzchniach odbijaja¬ cych i z narzadu dewiacyjnego lub diasporame- tru, skladajacego sie z dwóch klinów optycz¬ nych.Pryzmat rombowy 6 z dwoma powierzchnia^ mi odbijajacymi 7, 8 jest umocowany przechyl¬ nie okolo osi X — X na osi 9 za pomoca dzwig¬ ni 10, zapadki 11 oraz sworznia 12 tak, ze ra¬ zem z podzialka 14 i galka 13 tworzy mikro¬ metr optyczny.Podzialka 14, przedstawiona na fig. 6, jest zaopatrzona w podwójne oznaczenia cyfrowe, umieszczone w obu kierunkach osi podzialki.Tego rodzaju podzialka jest korzystna, zwlasz¬ cza dla odczytywania i odróznienia dodatnich i ujemnych wartosci wysokosci. Przez obrót gal¬ ki 13 mozna odczytac na podzialce 14 równole¬ gle przesuniecie linii celowniczej. Diaspora- metr sklada sie z dwóch pryzmatów optycz¬ nych 15, 16, umieszczonych w uchwytach 17, 18, osadzonych w lozyskach kulkowych 19, 20. Pryz¬ maty te moga sie obracac w przeciwnych kie¬ runkach dzieki stozkowym kolom zebatym 22, 23 i stozkowemu kólku zebaltemu 24 w uchwy¬ cie 21.Na bocznej scianie tulei 5 (fig. 4) jest umiesz¬ czony sworzen 25, wokól którego obraca sie zespól kól, skladajacy sie z kola zebatego 26 i kifeyza maltanskiego 21. Kolo zebate 26 zaze¬ bia sie z kolem zebatym 28, z którym polaczone jest stozkowe kolo zebate 24. Kolo 24 napedza kliny optyczne 15, 16. Na sworzniu 25 jest umieszczona obrotowo tarcza 29, na której jest zamocowana poziomnica 30 z lusterkiem 31 i sworzniem 32, sluzacym do nasuniecia jedne¬ go konca preta pociagowego 33. W dolnej czes¬ ci tarczy 29 umieszczona jest na sworzniu 35 galka nastaiwcza 34, dzieki której obraca sie podkladke sworzniowa 36 napedu krzyza mal¬ tanskiego 27.Na sworzen 37, znajdujacy sie w nierucho¬ mej czesci teodolitu 1, zostanie nasuniety drugi koniec preta pociagowego 33, zaopatrzony w na¬ kretke 38 z gwintem lewym i prawym, dzieki czemu mozna zmieniac jego dlugosc.Zasade dzialania urzadzenia wedlug wyna¬ lazku sluzacego do pomiaru odleglosci i wyso¬ kosci podano ponizej.Redukcja nastepuje automatycznie za pomoca ukladu w ksztalcie równolegloboku, który jest utworzony za pomoca preta pociagowego 33, nasunietego na sworznie 32 i 37. Osie 0V 02, wspólnie z osia 0ft lunety i osia 04 tarczy 29 tworza wierzcholki równolegloboku. Przez na¬ chylanie lunety o kat a obraca sie za pomoca — ? -preta pociagowego 33 tarcza 29 równiez o kat a i za pomoca kola 24 obracaja sie kliny 15, 16 (fig. 3) óUasporanietru-równiez o kat a. W celu zapewnienia kontroli wlasciwego nastawienia tarczy 29 przymocowana jest do niej poziom¬ nica 30, której polozenie musi byc tak dobrane, by przy poziomym polozeniu lunety i przy wy¬ równanej poziomnicy 30 osagnieta byla pozy¬ cja podstawowa diasporametru, to znaczy by byla uzyskana stala mnozenia równa np. 100.Wlasciwe nastawienie diasporametru przepro¬ wadza sie za pomoca srub regulacyjnych 40, 41 (fig. 3). Pozycja podstawowa jest stosowana do nastawienia za pomoca nakretki 38 wlasciwej dlugosci preta pociagowego 33. Nakretka 38 jest stosowana tez w przypadku wadliwie wy- poziomowanego przyrzadu, gdy poziomnica 30 zastepuje poziomnice wzorcowa. Ciezar opisa¬ nego urzadzenia na czesci obiektywowej zostaje wyrównany przeciwwaga 39, umieszczona na czesci okularowej lunety 2. PL