Pierwszenstwo: 1 czerwca 1948 r. (Czechoslowacja Znane dotychczas sprzegla, stosowane przy urzadzeniach do samoczynnego wylaczania ru¬ chu mechanizmów, w szczególnosci przy mecha¬ nizmach posuwowych obrabiarek, maja forme sprzegiel tarczowych z ukosnymi klami ustawio¬ nymi promieniowo w plaszczyznie prostopadlej do osi walu. Wience zebów zostaja do siebie przysuniete dzialaniem sprezyny, której sila od¬ powiada najwiekszemu momentowi obrotowemu mechanizmu. Przy przekroczeniu danego momen¬ tu obrotowego iskladowa osiowa nadwyzki sily obwodowej powoduje osiowe przesuniecie klów, tak iz wychodza one z zazebienia, sprzeglo zo¬ staje wylaczone, a ruch mechanizmu przerwany.Wada sprzegiel zejbatych tego typu polega na zbyt wielkim tarciu, które powstaje z jednej strony pomiedzy zebami w czasie ich wysprze- gania sie, z drugiej strony w lulozyskowaniu przesuwalnej czesci lozyska na wale. Tarcie to o zmiennej wielkosci, dziala niekorzystnie na wielkosc sily wylaczania, okreslonej napreze¬ niem sprezyny, tak iz sila ta waha sie w sto¬ sunkowo szerokich granicach, co moze dopro¬ wadzic do przeciazenia mechanizmu lub do wy¬ laczania przy sile mniejszej, niz tego wymaga moc maszyny.Dalsza wada polega na trudnej i kosztownej produkcji uzebienia.Przedmiotem wynalazku jest urzadzenie, przy którym zeby sprzeglowe zastepuje sie prostym uzebieniem czolowym i wylaczanie sprzegla na¬ stepuje przez, promieniowe wysuwanie sie zaze¬ bianych zebów. Przy tym ruchu zeby tocza sie czesciowo po sobie, tak, ze tarcie pomiedzy ze¬ bami jest male. Kat przycisku powieksza sie przy tym stopniowo, co stwarza korzystny przebieg sily wylaczajacej.Wysuwalna czesc sprzegla wykonywa ruch obrotowy, tak, ze celem* zmniejszenia tarcia mozna ja ulozyskowac w lozysku tocznym. Dal¬ sza zaleta polega na .prostym i tanim wykona¬ niu zebów.Przyklad wykonania przedmiotu wynalazku przedstawiony jest. na rysunku. .I j /-¦ frig. 1 i| 2 pokazuja zasadnicze wykonanie «. " * ^Iprzegla, <£ig. 3 i %.—vprzebieg wylaczania, fig. 5 H — Uklad sprzegla dla obu kierunków ru¬ chu mechanizniu, fig. 7, 8 i 9 — uklad sprzegla dla posuwu podluznego i poprzecznego' suportu obrabiarek, fig. 10 i 11 zastosowanie, przy tokarce uniwersalnej.Zgodnie z fig. 1 i 2 moment obrotowy dopro¬ wadza isie przez, wal 1, na którym zaklinowano kolo zebate 2. Na wale 1 ulozyskowane jest obro¬ towo kolo zebate 3 o tej samej ilosci i wielkosci zebów, jak u kola 2. Kola zebate 2 i 3 zazebia¬ ja sie z nastepnym kolem zebatym 4, którego wieniec w porównaniu z kolami 2 i 3 ^posiada podwójna szerokosc. Kolo 4 jest ulozyskowane obrotowo na czopie 5 umieszczonym mimosrod- kowo na wale 6, który ulozyskowano obrotowo w korpusie mechanizmu. Z walem 6 polaczone jest sztywno ramie 7. Na ramie 7 dziala sila sprezyny 8, której wielkosc odpowiada najwiek¬ szemu momentowi obrotowemu mechanizniu. Je¬ den koniec tej sprezyny opiera sie za pomoca nasadki 9 o lodpowiednio umieszczona srube na- stawcza, tkwiaca w korpusie mechanizmu, drugi zas koniec wspólpracuje za posred¬ nictwem nasadki 11 z wycieciem ramie¬ nia 7. Ramie 7 moze wahac sie miedzy zderzakami 12 i 13, urniesczoHymi w kor¬ pusie mechanizmu. Jedno polozenie ramienia 7 odpowiada stanowi wlaczenia sprzegla (fig. 2), drugie polozenie stanowi wylaczenie sprzegla (fig. 4), Sposób dzialania urzadzenia jest nastepujacy: Moment obrotowy doprowadza sie za pomoca walu 1, a nastepnie przenosi za pomoca kola zebatego 2 na kolo zebate 4, a stad na kolo ze¬ bate 3, z niego zas za pomoca nieuwjdocznionego kola zebatego na dalsze przekladnie mechanizmu.Kolo zebate 4 jest utrzymywane w stanie zaze¬ bienia z. kolami 2 i 3 dzialaniem sprezyny 8, przy czym ramie 7 opiera sie o zderzak 12. Gdy tylko moment obrotowy mechanizmu wzrosnie ponad wielkosc dopuszczalna, okreslona napre¬ zeniem sprezyny 8, równowaga miedzy sila obro¬ towa dzialajaca w uzebieniu wspólpracujacych kól 2, 3, 4, a sila sprezyny 8 zostaje naruszona, tak, iz zejby kola 4 zostaja wypchniete z zaze¬ bienia z zebami kól 2 i 3, a kolo 4 zostaje odchy¬ lone dokola osi'walu 6 (fig. 3), az wydostanie sie zupelnie ze stanu zazebienia (fig. 4). wal na-^ pedowy 1 obraca sie dalej, ale ruch.kola zeba¬ tego 3 i dalszych napedzanych czlonów mecha¬ nizmu jest zatrzymany. W tym polozeniu wyla¬ czenia ramie 7 opiera sie o zderzak 13, do któ- '-*¦' 2 rego przyciska je sprezyna 8.Powtórne wlaczenie mechanizmu nastepuje n#. za pomoca nieuwidoczniionej dzwigni recznej, przez która ramie 7 zostaje przekrecone do pod¬ lozenia pierwotnego, oznaczonego przez zderzak 12. Aby bylo mozliwym w dowolnym momencie i zazebianie kola zebatego 4 z obracajacym sie I kolem 2 i nieruchomym kolem 3, uzebienie tych kól jest tak skorygowane, ze flanki ewolwento- | we-zebów przecinaja sie w kole wierzcholkowym ii zebów. Wskutek tego powstaja zeby spiczaste, I które pozwalaja na latwe i szybkie wprowadze- ' nie kól wzazebienie. 1 W dalszym przykladzie wedlug fig. 5 i 6 urza- I dzenie wylaczajace wykonane jest korzystnie dla obu kierunków obrotu. Moment obrotowy do¬ prowadza sie przez wal 14, na 'którym zaklino^ wano kolo zebate 15 i 16, kolo 17 ulozyskowane jest obrotowo, a ilosc i wielkosc jego zebów jest | równa jak u kola 16. Z kolem 15 zazebia sie kolo J 18, zaklinowane na wale 19. Na wale tym zakii- nowane jest nastepnie kolo zebate1 20, a ulozy- ! skowane obrotowo kolo 21; oba kola posiadaja ; równa liczbe i wielkosc zebów. Z kolami 17 i 21 I zazebia sie kolo 22, zaklinowane na wale 23, \ który przeprowadza moment obrotowy na dal- sze czesci mechanizmu. W korpusie mechanizmu J ulozyskowany jest obrotowo wal 24, na którym zamocowano ramie 25; na; tym ostatnim ulozy¬ skowano obrotowo na czopie 26 kolo zebate 27, które zaleznie od polozenia- ramienia 25 moze za¬ zebiac sie albo z kolami zebatymi 16 i 17, albO' jL z kolami zebatymi 20 i 21. Odchylenie ramienia 25 jest ograniczone przez zderzaki 28 i 29, urno- ! cowane w korpusie mechanizmu. Przenoszony moment obrotowy jest regulowany przez, spre¬ zyne 30, (która opiera sie o korpus mechanizmu, i dziala na dzwignie 31, która moze sie obracac wokól czopa 32, zamocowanego w korpusie me¬ chanizmu.Krazek obrotowy 33, umieszczony na dzwigni I 31 wspóldziala z wycieciem ramienia 25 lub'z je- . go skosnymi powierzchniami 34 i35. j Dzialanie urzadzenia jest nastepujace: Ramie 25 jest przedstawione w* polozeniu neu¬ tralnym, w którym kolo zebate 27 jest wysprze- glone a wal 23 znajduje sie w spoczynku. Ramie 25 utrzymywane jest w tym polozeniu dziala¬ niem sprezyny 30 i krazka 33, który zachodzi w wyciecie ramienia.Przez obrócenie ramienia 25, np. za. pomoca nieuwidocznionej dzwigni recznej umocowanej na wale 24, do polozenia, w którym ramie to przylega do zderzaka 29, kolo. zebate 27 zazebia sie z kolami zebatymi 16 i 17, tak, iz moment obrotowy przenosi sie z walu 14 przez kola ze- Nr patentu 37125bate 16, 27, 17 i 22 na wal 23) 'który obraca sie w okreslanymi kierunku. Ramie 25 jest utrzymy¬ wane w tym polozeniu dzialaniem sprezyny 30, w której sila dziala za posrednictwem krazka 33 na skosna powierzchnie 34 ramienia 25.Przy wzroscie nacisku pomiedzy zebami zaze¬ bionych kól, kolo zebate 27 zostaje samoczynnie wyprowadzone z zazebienia i ruch mechanizmu ustaje. Ramie 25 zostaje ziaitrzymane w polozeniu neutralnym jak opisano wyzej.Zmiane kierunku obrotu napedzanego walu 23 osiaga sie przez, przesuniecie ramienia 25 w to polozenie, w którym przylega ono' do zderzaka 28, a kolo zebaite' 27 zazebia sie z kolami zejba- tymi 20 i 21, wal 23 zas otrzymuje naped od wa¬ lu 14 poprzez kola zebate 15, 18, 20,* 27, 21 i 22.Ramie 25, jest utrzymywane w tym polozeniu dzialaniem sprezymy 30, która dziala za posred¬ nictwem krazka 33 na skosna powierzchnie 35 ramienia 25, co przedstawiono linia kreskowana.Fig. 7, 8 i 9 przedstawiaja zastosowanie przed¬ miotu wynalazku w mechanizmie posuwowym tokarek pólautomatycznych. Moment obrotowy doprowadza sie przez wal 36. Na wale tym zakli¬ nowano kola; zebate 37 i 38, a ulozyskowano obrotowo kolo zebate 39 o równej liczbie i wiel¬ kosci zebów jak u kola 38. Z kolem 39 zazebia sie kolo 40 zaklinowane na wale 41, na którym dalej zaklinowano' kolo 42. Z kolem 42 zazebia sie kolo 43 zaklinowane na wale 44, na którym dalej zaklinowano kólko zebate 45, które zagle¬ bia sie zebatka 46 zamocowana na lozu maszyny i sluzaca dio posuwu podluznego suportu. Z ko¬ lem zejbatym 37 zazebia sie kolo 47, zaklinowa¬ ne na wale 49, na którym dalej zaklinowano kolo zebate 50 i ulozysikowano obrotowo kolo 51, o równaj liczbie ii wielkosci zebów jak u ko-# la 50.Z kolem 51 zazebia isie kolo 52 zaklinowane na srubie pociagowej 53 dla posuwu poprzecznego suportu, która zazebia sie nasrubkiem 54, umo¬ cowanym w saniach poprzecznych suportu. Na wahaczu 55, ulozyiskowanym obrotowo na wale 56 zamocowanym w korpusie skrzynki suportu, ulozyskowane jest obrotowo na czopie 57 kolo zebate 58. Wahacz 55 moze wahac sie miedzy zderzakami 59 i 60 przy czym kolo zebate 58 za¬ zebia sie albo' z, kiolami zebatymi 38 i 39 dla po^ suwu podluznego suportu, albo z kolami zeba¬ tymi 50 i 51 dla posuwu poprzecznego suportu.Wahacz, 55 jest utrzymywany w okreslonych przez zderzaki 59 i 60 polozeniach koncowych dzialaniem sprezyny.61, przez której naprezenie mozna nastawic pozadany moment 'Obrotowy mechanizmu posuwanego wedlug maksymalnej sily skrawajacej noza.Nr patentu37125 — Za posrednictwem dzwigni 62, ulozyskowanej obrotowo na czopie 63, zamocowanym w skrzyni suportu, sprezyna 61 dziala na krazek 64 umie¬ szczony obrotowo na dzwigni 62. ¦ Krazek 64 wspólpracuje z, skosnymi powierzchniami 65 i 66 znajdujacymi sie na wahaczu 55. Do recznego uruchamiania wahacza 55 sluzy dzwignia 67 za¬ mocowana na wale 56. ( Dzialanie urzadzenia jest nastepujace: W uwidocznioinym na rysunku polozeniu .wa¬ hacza 55 kolo zebate 58 utrEymywane jest w sta¬ nie zazebienia z kolami 38 i 39 dzialaniem spre¬ zyny 61, która za posrednictwem dzwigni 62 i krazka 64 dziala na skosna powierzchnie 66 wa¬ hacza 55, który opiera sie o zderzak 59. Moment obrotowy przenosi sie za pomoca kól zebatych 37, 38, 58, 39, 40, 42 i 43 z walu 36, napedzanego przez, nieuwidoczniony mechanizm posuwowy, na kólko zebate 45, które zazebia sie z zebatka 46 i w ten sposób suport zamocowany na skrzyn¬ ce suportu otrzymuje posuw podluzny w kierun¬ ku „S", a nóz 68 fig. 9 zdejmuje wióry z obra¬ bianego przedmiotu 69 na drodze a-b. Jak tylko ostrze noza dochodzi do punktu b, skrzynka su¬ portu zderzy sie ze zderzakiem 70 fig. 7, umo¬ cowanym w odpowiednim miejscu na lozu ma¬ szyny i ruch posuwowy suportu ustaje. Wskutek unieruchomienia suportu zatrzymane jest rów¬ niez kólko' zebate 45 i równiez czesc napedzania mechanizmu skrzynki suportu, w danym przy¬ padku kola zebate 43,.42, 40, 39. Kola zebate 37, 38, 58 obracaja sie jednak dalej pod dzialaniem walu napedowego 36, tak, iz nacisk pomiedzy ze¬ bami kól 38, 39, 58 wzrasta ponad nastawiona sile; pokonuje on sile sprezyny 61 i w drodze powstalej reakcji kolo 58 zostaje wyprowadzone z zazebienia, przy czym wahacz 55 wychyla sie az do zderzaka 60. W tym polozeniu zostaje on utrzymany przez, dzialanie sprezyny 61, która dziala na skosna powierzchnie 65 wahacza 55 za posrednictwem 'kr.azka 64, a polaczenie miedzy walem napedowym 36 i czescia mechanizmu slu¬ zaca do posuwu podluznego jest przerwane. Przy wychyleniu wahacza 55 w kierunku zderzaika* 60 wahacz ten przechodzi przez polozenie neu¬ tralne, a kolo zebate zazebia sie z kolami zeba¬ tymi 50, 51, tak iz sruba pociagowa 53 i zazebia¬ jacy sie z nia nasrubek 54 zostaja, za posredni¬ ctwem kól zebatych 50, 51, 52, . wprawione w nich przez wal 49 napedzany za posrednictwem kola zebatego 47 i zostaje uskuteczniony posuw san poprzecznych suportu. Nóz 68 porusza sie od przedmiotu do tylu po drodze b-c, a z chwila osiagniecia punktu c sanie poprzeczne 71 ude¬ rzaja o zderzak 72 i posuw poprzeczny ustaje.Równoczesnie ustaje n|ch sruby pociagowej 53i kól zebatych 52, 51, 58. Poniewaz kolo 50 obra- ca sie dalej, pod dzialaniem kól zebatych 37, 47 od walu" napedowego 36, sila obwodowa pomie¬ dzy zebami wzrasta i powoduje wysuniecie kola zebatego 58 z zazebienia, przy czym dziala ona przeciw isile sprezyny 61. Wahacz 55' obraca sie przy tym do zderzaka 59, tak, iz'kolo 58 zazebia sie na nowo z kolami 38, 39, wskutek czego wla¬ cza sie powtórnie, w sposób opisany wyzej, por suw podluzny i nóz porusza sie dalej po drodze c-d i w dalszym ciagu zdejmuje wióry. Z chwila przybycia do punktu d posuw zatrzymuje sie na dalszym zderzaku umieszczonym odpowied¬ nio na^ lozu i wspomniana operacja powtarza sie, nóz porusza sie do tylu po drodze d-e; w punk¬ cie e wlacza sie znowu posuw podluzny i praca idzie dalej do punktu j, w którym odpowiednio umieszczony zderzak uruchamia elektryczny wy¬ lacznik i suport wraca w tempie przyspieszonymi do punktu a, a opisany cykl roboiczy powtarza sie przy dalszym obrabianym przedmiocie, zamo¬ cowanym na wrzecionie maszyny.Fig. 10 i 11 przedstawiaja schematycznie me¬ chanizm skrzynki isuportu tokarki uniwersalnej, gdzie korzystnie zuzytkowano przedmiot wyna¬ lazku do uruchamiania posuwu podluznego i po¬ przecznego w obu kierunkach. Moment obroto¬ wy przenosi sie z walka pociagowego np. za po¬ moca slimaka i kola slimakowego na wal 75 skrzynki suportu. Za pomoca kola zebatego 76, zaklinowanego na wale 75, napedzany jest z jed¬ nej strony przez kolo zebate 77 wal 78, a z dru¬ giej strony przez kolo zebate 79 wal 80. Na wale 75 ulozyiskowano pare równych kól 81, 81' i 82, 82'. W kazdej parze jedno z kól jest zaklinowa¬ ne, drugie zas ulozyskowane obrotowo. Odpowia¬ dajaca para kól 83, 83' ulozyskowana jest na wa¬ le 78, a para 84, 84' na wale 80.Z parami kól 82, 82' i 83, 83' moze sie zaze¬ biac na zimiane kolo zebate 85 dla posuwu po¬ dluznego, z parami zas kól 81, 81' i 84, 84' kolo zebate 86 dla posuwu poprzecznego. Z ulozysk#- wanymi obrotowo kolami 82', 83' zazebia sie równoczesnie kolo zebate 87 za/klinowane na wa¬ le 88, a stad ruch przenosi sie dalej przez zakli¬ nowane kolo 89, które zazebia sie z kolem zejba- tym 90, zaklinowanym na wale 91, na 'którym zaklinowano równiez kólko zebate 92, które za¬ zebia sie z zebatka 93 zamocowana na lozu maszyny.Z ulozyskowanymi obrotowo kolami 81', 84' zazebia sie równoczesnie kolo zebate 94, od któ¬ rego ruch przenosi sie dalej na kolo zebate 95 zaklinowane na srubie pociagowej 96, która za¬ zebia sie z nasrubkiem 97 zamocowanym na sa¬ niach poprzecznych suportu 98. Kolo zebate 85 umieszczone jest obrotowo na wahaczu 99 ulo¬ zyskowanym obrotowo w skrzynce mechanizmu; wahacz ten posiada rowek podluzny, który w neutralnym polozeniu kola przebiega w kie¬ runku pionowym. Kolo 86 ulozyskowane podob-* nie, ulozyskowane jest obrotowo na wahaczu 100, którego rowek podluzny przebiega w polo¬ zeniu neutralnym kola w kierunku poziomyim.Wahacze 99, 100, naciskane sa przez sprezyny, których sila odpowiada najwiekszemu momento¬ wi obrotowemu mechanizmu, co jest wykonane podobnie jak bylo przedstawione w przykladzie wedlug Fig 5 i 6. Oba wahacze 99, 100 urucha¬ mia sie za pomoca jednej tylko dzwigni recznej 101, ulozyskowanej na czopie kulistym 102 w korpusie skrzynki i prowadzonej w krzyzo¬ wych wycieciach 103, które pozwalaja na ruchy dzwigni w obie strony, zarówno w kierunku po¬ ziomym jak i pionowym, przyczym czop 104 uruchamia wahacz, 99, a czop 105 wahacz, 100.Skrzynia suportu i polaczone z nim sanie po¬ dluzne suportu sa ograniczone w ich posuwie podluznym przez, zderzak 106, który jest umo¬ cowany przestawnie na lozu maszyny, a w po¬ dobny sposób ograniczone sa sanie poprzeczne 98 w ich posuwie poprzecznym przez zderzak 107 zamocowany na saniach podluznych.Dzialanie urzadzenia jest nastepujace: Posuw podluzny wlacza sie za pomoca dzwig¬ ni recznej 101 przez jej ruch w kierunku pozio¬ mym. Kierunek obrotu walu 75 jest obrany w ten sposób, ze przy wychyleniu dzwigni 101 na lewo zazebia sie przez wspólprace czopa 104 z wycieciem wahacza 99, kolo 85 z kolami 83, 83', a kólko zebate 92 zostaje wprawione przez przekladnie kól 87, 89, 90 w taki obrót, ze po¬ suw san nastepuje w lewo. Przy wychyleniu dzwigni 101 na prawo, kolo 85 zazebia sie z ko¬ lami 82, 82', a dzieki przekladni kól 87, 89, 90 i kólka zebatego 92 sanie poruszaja sie w pra¬ wo. Ruch dzwigni 101 jest wiec wspólkierunkowy z ruchem podluznym san. Przy tym poziomym ruchu dzwigni 101 jej czop 105 porusza sie swo¬ bodnie w ustawionym poziomo wycieciu waha¬ cza 100, tak iz wahacz ten nie wykonywa zadne¬ go ruchu i pozostaje w spoczynku. Z chwila gdy sanie podluzne uderza o zderzak 106, nacisk po¬ miedzy'zebami kól zebatych 85, 83, 83' wzrasta, pokonuje sile sprezyny dzialajacej na wahacz, 99 i wahacz ten zostaje doprowadzony z powrotem do polozenia neutralnego, tak, iz^lkolo 87 wycho¬ dzi z zazebienia z kolami 83, 83' i ruch mecha¬ nizmu zostaje przerwany. W przypadku, gdy po¬ suw san podluznych skierowany jest na prawo, sanie wspólpracuja ze zderzakiem umocowanym na lozu maszyny na prawo od san i podobnym Nr patentu 37125 4 —do zderzaka 106' i posuw zostaje wylaczony w ten sam sposób* Posuw poprzeczny wlacza sie za pomoca dzwigni recznej 101 przez jej ruch w kierunku pionowym. Przez wychylenie dzwig¬ ni 101 do góry wahacz 100 wychyla sie pod dzia¬ laniem czopa 105 w ten sposób, ze kolo zebate 86 zazebia sie z kolami 81, 81'; wskutek tegO' sru¬ ba pociagowa 96 obraca sie za pomoca przeklad¬ ni kól zebatych 94, 95 w takim kierunku, ze ruch san poprzecznych jest skierowany do ty¬ lu. Przy tym pionowym ruchu dzwigni 101 czop 104 przechodzi swobodnie przez, ustawione pio¬ nowo wyciecie wahacza 99, tak, iz pozostaje on w spoczynku. Samoczynne wylaczanie pojawia sie wówczas, gdy tylko sanie poprzeczne uderza o zderzak 107, a mianowicie w podobny sposób, tj. przez powiekszenie sily obwodowej w zebach kól 86, 81, 81', która pokonuje dzialanie sprezy¬ ny umieszczonej na wahaczu 100. Do ogranicze¬ nia ruchu san poprzecznych 98 przewidziany jest z przodu podobny zderzak. Ruch dzwigni 101 jest znów w tym przypadku wspólkierunkowy z ru¬ chem san. Jednemu ruchowi dzwigni w kierun¬ ku do góry odpowiada posuw san do tylu, ru¬ chowi na dól — ruch san do przodu. PL