Znane sa maszyny do liczenia o ciaglym prze¬ noszeniu dziesiatków, to jest takie, w którym kazde kolo oznaczeniowe jest podczas dzialan rachunkowych ciagle obracane naprzód o jedna dziesiata obrotu kola w nastepnej nizszej war¬ tosci. Np. jeden calkowity obrót kola jednostko¬ wego odpowiada jednej dziesiatej obrotu kola oznaczajacego dziesiatki, jednej setnej obrotu kola oznaczajacego setki itd. Gdy kolo jednost¬ kowe obróci sie np. o dziewiec obrotu stopni, oznacza to obrót kola oznaczajacego dziesiatki o dziewiec dziesiatych czesci obrotu, obrót kola oznaczajacego setki — o dziewiec setnych czesci obrotu itd.Ten ostatnio wymieniony przyklad zachodzi tylko wtedy, gdy jedynym kolem uruchamia¬ nym, jest kolo jednostkowe. Gdy dokonywa sie liczenia takze w innych oznaczeniach, wartosc liczbowa wlaczona do kazdego kola oznaczenio- wego nalezy dodac do wartosci, przenoszonej z kola nastepnego nizszego oznaczenia i to jest zwykle dokonywane za pomoca przyrzadu róz¬ nicowego.Tego rodzaju maszyny do rachowania sa dosc cichobiezne i pracuja bardzo szybko, wobec cze¬ go posiadaja pewne zalety w stosunku do ma¬ szyn do liczenia, zaopatrzonych w kola o uze¬ bieniu palczastym i do maszyn typu Thomasa, w których posrednie przenoszenie dziesiatków powoduje znaczny halas i uniemozliwia szybsze liczenie z powodu znacznych sil przyspieszaja¬ cych, jakie kazdorazowo powstaja przy przeno¬ szeniu nastepnego mianowania.W tego ostatniego rodzaju maszynach do licze¬ nia, zaopatrzonych w urzadzenia do dzielenia calkowicie samoczynnego lub pólsamoczynnego, wspomniane urzadzenia sia zwykle wykonane tak, ze przy dzialaniu dzielenia nastepuje przer¬ wa, to jest rozrusznik zostaje zatrzymany tak, aby moglo nastapic przesuniecie do nastepnego oznaczenia, gdy wartosc liczbowa w rejestrze wynikowym lub iloczynowym zmieni sie z war-tosci dodatniej na wartosc ujemna lub odwrot¬ nie. Ze wzgledu na stosunkowo znaczne i wy- r^aznef iweulsy przy poscedninT^przenoszeniu ^^^Jiygj, k^ejnycN rfiyriowa»y-*^adzenia do zatrzyipywania rozrusznika przy operacjach dzielenia moga w tego rodzaju maszynach byc stosunkowo proste.W opisanego typu maszynach o ciaglym prze¬ noszeniu dziesiatków nie mozna stosowac urza¬ dzen do zatrzymywania rozrusznika, opartych na wyzej wymienionej zasadzie, gdyz nieznaczne ruchy przy przenoszerlu dziesiatków do nastep¬ nych mianowan w praktycznym stosowaniu nie pozwalaja na niezawodne zatrzymanie urza¬ dzenia.Dlatego tez maszyny do rachowania o ciaglym przenoszeniu dziesiatków do nastepnych miano¬ wan, zbudowane do samoczynnego dzielenia, za¬ opatrywano w urzadzenia do dzielenia typu porównawczego, w których wartosc dzielnika Jest porównywana za pomoca osobnych narza¬ dów z wartoscia w rejestrze iloczynów w celu ustalenia, kiedy zatrzyrnanie urzadzenia ma byc dokonane.Jednakze urzadzenia takie sa wysoce skompli¬ kowane i wyrób ich jest kosztowny, ponadto sa dosc duze, wobec czego rozmiary maszyny do liczenia zostaja znacznie powiekszone.Wynalazek dotyczy urzadzenia w rejestrach, laczacego zalety obydwu wyzej wymienionych typów bez sklonnosci do ich niedomagan; pra¬ cuje ono bez halasu i szybko daje takze dosta¬ tecznie czyste i niezawodne impulsy, umozliwia¬ jace stosowanie narzadów do zatrzymywania rozrusznika, jakie dotychczas mozna bylo stoso¬ wac jedynie w maszynach zaopatrzonych w kola o uzebieniu palczastym lub typu Thomasa.Wynalazek dotyczy urzadzenia w rejestrach do takich lub podobnych maszyn do liczenia, w których przenoszenie dziesiatków z jednego kola liczbowego na kolo liczbowe nastepnego wyzszego mianowania jest dokonywane podczas jednej lub wiecej czesci obrotu kola mianowa¬ nia nizszego i z taka szybkoscia, ze kolo wyz¬ szego mianowania obraca sie naprzód o jedna dziesiata obrotu podczas tej lub tych czesci obrotu kola nizszego mianowania, w czasie któ¬ rych nastepuje przenoszenie. Glówna cecha wy¬ nalazku niniejszego polega na tym, ze przeno¬ szenie dziesiatki — na kolo liczbowe wyzszego mianowania rozpoczyna sie w tej samej chwili, w której kolo liczbowe oznaczenia nizszego roz¬ poczyna obrót od zera w kierunku dodatnim, a konczy sie, gdy to ostatnie kolo, po dokonaniu calkowitego obrotu w kierunku dodatnim, znów wskazuje liczbe 0, przy czym miedzy chwilami poczatku i konca calkowitego obrotu kola mia¬ nowania nizszego ma miejsce przynajmniej jedna przerwa, w czasie której nie odbywa sie przenoszenie.Np. taka przerwa moze byc otrzymywana przy zastosowaniu kól genewskich polaczonych z ko¬ lami liczbowymi tak, ze kolo które jest polaczo¬ ne z kolem liczbowym oznaczenia nizszego podczas pelnego obrotu kola liczbowego ozna¬ czenia nizszego co najmniej dwa razy obraca kolo genewskie, polaczone z kolem oznaczenia wyzszego, przy czym przynajmniej dwa przesu¬ wy przy calkowitym obrocie kola genewskiego oznaczenia nizszego powoduja za pomoca odpo¬ wiedniej przekladni, ze kolo liczbowe oznaczenia wyzszego obraca sie o jedna dziesiata obrotu.Przyklad wykonania wynalazku przedstawio¬ no na rysunku na którym fig. 1 przedstawia perspektywiczny widok rejestru wedlug wyna¬ lazku, przy czym poszczególne czesci dla jasniej¬ szego ich przedstawienia sa rozsuniete osiowo, fig. 2 — polozenia liczb 1—9 w kole jednostko¬ wym, widziane w rejestrze zaopatrzonym w urzadzenie do przenoszenia dziesiatków we¬ dlug wynalazku, a fig. 3 — boczny widok prze¬ kroju poprzecznego wzdluz plaszczyzny III—III wedlug fig. 1, widzianej w kierunku strzalek.W przedstawionym przykladzie wykonania przekladnia (stosunek przenoszenia) jest tak do¬ brana, ze przerwa w operacji przenoszenia dzie¬ siatków ma miejsce miedzy tymi polozeniami kola liczbowego oznaczenia nizszego, które od¬ powiadaja wartosciom liczbowym 2,5 i 7,5 tj. przerwa pokrywa polowe obrotu. Wobec tego, biorac przecietnie, oznacza to, ze podczas czesci obrotu, gdy odbywa sie przenoszenie dziesiat¬ ków, dokonuje sie ono przy katowej szybkosci, odpowiadajacej dwom dziesiatym szybkosci kola liczbowego nizszego mianowania, czyli innymi slowy, gdy kolo liczbowe obróci sie o jeden stopien obrotu, kolo liczbowe nastepnego, mia¬ nowania wyzszego obróci sie o dwie dziesiate stopnia. W ten sposób odbywa sie przenoszenie dziesiatków, podczas gdy kola liczbowe obracaja sie miedzy wartosciami 0-2.5 i 7.5.-0.Stosowanie przerwy w dzialaniu przenoszenia dziesiatków posiada te zalete, ze w czasie wla¬ sciwego przenoszenia szybkosc dzialajacych cze¬ sci staje sie dostatecznie duza dla uzyskania dostatecznego impulsu do zatrzymania rozrusz¬ nika przy calkowicie samoczynnym lub pólsa¬ moczynnym dzieleniu. Uruchamiane przez wspomniany impuls urzadzenia moga byc w tym przypadku znanego typu.Fig. 2 przedstawia okienko odczytowe rejestru typu wedlug wynalazku z kolejnymi liczbami - * -O—9; .strzalki, w tej figurze pokazuja ruch kól liczbowych podczas liczenia w kierunku plus i minus.Najwyzszy szereg a uwidacznia rejestr skaso¬ wany. Szereg b uwidacznia liczbe 1 umieszczona w kole jednostkowym (jeden stopien). Nastepnie kolo dziesiatkowe obraca sie naprzód o 2/10 stopnia, kolo setek o 4/100 stopnia, kolo tysiecy o 8/1000 itd. Szereg c uwidacznia liczbe 2 wla¬ czona do kola jednostkowego; wtedy inne kola dokonaly obrotu odpowiednio o 4/10, 8/100 i 16/1000 stopnia. Gdy kolo jednostek jest dalej naprzód obracane, urzadzenie do przenoszenia dziesiatków zostaje wylaczone, gdy kolo jednostek przechodzi przez wartosc liczbo¬ wa 2,5 przy czym w tej chwili kolo dziesiatków, kolo setek, kolo tysiecy itd. dokonaly naprzód obrotu odpowiednio o polowe (5/10, 1/10, 2/100, 4/1000 itd.) stopni. To polozenie kól liczbowych oznaczen wyzszych pozostaje niezmienione, gdy kolo jednostek obróci sie naprzód w celu wy¬ kazywania liczib 3—7, jak uwidoczniono w sze¬ regach d-h na fig. 2. Przy dalszym obracaniu sie kola jednostek, przenoszenie dziesiatków zostaje znów wlaczone, gdy kolo to przechodzi przez wartosc liczbowa 7,5 (szereg i). Gdy liczba 9 wlaczona zostala do kola jednostek (szereg Je), kola liczbowe nastepnego wyzszego mianowania zostaly wskutek tego obrócone odpowiednio o 8/10, 16/100, 32/1000 stopni, gdyz wtedy doko¬ nane zostalo przeniesienie dziesiatków lacznie podczas 2,5 plus (9 minus 7,5) = 4 stopni. Gdy wreszcie liczba 0 znów sie okaze na kole jed¬ nostek, kolo dziesiatków dokonalo obrotu o jeden stopien naprzód i wykazuje liczbe 1, kolo se¬ tek — o 2/10, kolo tysiecy — o 4/100 (itd.) stopni.Powyzsze mozna, oczywiscie stosowac tylko wtedy, gdy liczenie jest dokonywane jedynie w kole jednostek. Rachujac wtedy takze w in¬ nych oznaczeniach, wlaczane wartosci sa doda¬ wane do wartosci w ten sposób przenoszonych, za pomoca przekladni róznicowej wedlug tej samej zasady, jaka jest znana w maszynach do liczenia o ciaglym przenoszeniu dziesiatków.Poza tym kola liczbowe róznych oznaczen winny byc obracane wstecz do ich prawidlo¬ wych polozen liczbowych, jezeli kolo liczbowe nastepnego nizszego oznaczenia nie wykazuje wartosci liczbowej 0. Jest to dobrze znane z konstrukcji maszyn o ciaglym przenoszeniu dziesiatków.Fig. 1 uwidacznia poszczególne czesci przykla¬ du wykonania wynalazku. Na glównym wale 14 rejestru, wal 11 jest osadzony wycnylnie za po¬ moca ramion Ha i podtrzymuje szereg posred¬ nich kól 12, które trwale zazebiaja sia z ze- wnetrznymi zebami zebatych pierscieni U, srod¬ kowo osadzonych wokól glównego walu 14. Wal 11 wraz z szeregiem posrednich kój 12 jest wy- chylny wokolo glównego walu 14 z polozenia, w którym kola posrednie zazebiaja sie jedynie z ich odpowiednimi zebatymi pierscieniami 13, do polozenia, w którym wspomniane kola po¬ srednie zazebiaja sie takze z zebatymi kolami pednymi 15 rejestru. Podczas tego ruchu wycny1- nego kola posrednie tocza sie na zewnetrznej stronie ich odpowiednich pierscieni 13.Pierscienie 13 posiadaja takze zeby wewnetrz¬ ne których konce slizgaja sie po . narzadach, podtrzymujacych, stanowiacych pierscienie 16 o postaci podków, srodkowo osadzone wokolo walu glównego, kazdy zas z nich jest sztywno polaczony z kolem zebatym 17, przy czym te kola zebaite sa zamocowane na glównym wale 14, Na kazdym z wymienionych kól zebatych miedzy otwartymi ramionami pierscienia o po¬ staci podkowy przymocowany jest trzpien 19, na którym zamocowane jest kolo planetarne 1S, które trwale zazebia sie zarówno z wewnetrz¬ nymi zebami zebatego pierscienia 13, jak i z zer- bami kola planetarnego 20, zamocowanego na wale glównym. Kazde z, tych kól planetarnych jest sztywno polaczone z kolem zebatym 21, za¬ zebiajacym sie z kolem liczbowym 23 poprzez kolo napedowe 22. Wszystkie te kola napedo¬ we 22 sa osadzone na wspólnym wale 24, a wszystkie kola liczbowe 23 sa osadzone na oddzielnym wspólnym wale 25.Kazda grupa, skladajaca sie z kola planetar¬ nego 20 i kola zebatego 21, jest równiez sztyw¬ no polaczona z genewskim kolem 26, a kazde z tych kól genewskich zazebia sie ze swym od¬ dzielnym kolem genewskim 27. • Piasta kazdego kola genewskiego 27 posiada postac kola zebatego 29, które zazebia sie z ko¬ lem zebatym 17 najblizszego wyzszego miano¬ wania, przy czym kolo zebate 17 podtrzymuje kolo planetarne 18 i pierscien 16. Kolo zebate 17 najnizszego mianowania jest zabezpieczone przeciw obrotowi za pomoca trzpienia 31, zamo¬ cowanego na sciance 30 ramy maszyny.Dzialania liczenia w rejestrze wedlug wyna¬ lazku sa dokonywane w sposób zwykly; w opi¬ sanym przykladzie wykonania kola pedne 15 napedzaja kola transmisyjne 12, a wspomniane kola pedne moga otrzymywac naped obrotowy w sposób znany np. przez znany rozrusznik.Kola pedne moga tez w znany sposób byc na¬ pedzane z róznymi szybkosciami w zaleznosci od wartosci liczbowego zespolu dla kazdego od- — 3 —dzielnego przypadku (w kazdym oddzielnym oznaczeniu).Kuch kól pednych 15 jest przenoszony na pierscien zebaty 13 za pomoca kól transmisyj¬ nych 12, dalej poprzez kolo planetarne 18 na kolo planetarne 20, oraz nastepnie na kola 21 i 22 i na kolo liczbowe 23. W ten sposób gdy kolo liczbowe 23 obraca sie ze swego polozenia zerowego do wartosci liczbowej 2,5 wówczas kolo genewskie 26, wspóldzialajace z kolem 23, powoduje, ze jego napedzane kolo genewskie 27 obróci sie o polowe stopnia; a gdy kolo liczbo¬ we 23 obrócilo sie do polozenia dla wartosci 7,5 i nastepnie do 0, kolo genewskie 27 jest w po¬ dobny siDosób obracane o dodatkowe pól stop¬ nia, miedzy polozeniami 7,5 a 0.Ruch obrotowy kola genewskiego 27 jestprze¬ noszony -poprzez jego piaste o postaci kola ze¬ batego 29, na kolo 17 nastepnego wyzszego ozna¬ czenia. Trzpien 19, polaczony ze wspomnianym kolem 17, a wskutek tego takze kolo planetarne 18 jest poruszane na skutek ruchu obrotowego, nadawanego wspomnianemu kolu 17. Ruch ten jest przenoszony na kolo planetarne 20 i po¬ przez kolo 21 i 22 na kolo liczbowe 23 oznacze¬ nia wyzszego.Kola 21, 22 i 23 sa wiec napedzane zarówno przez kola pedne, nalezace do tego samego ozna¬ czenia, jak i przez ruchy przenoszenia dziesiat¬ ków, spowodowane przez obrót kól pednych oznaczen nizszych.Przekladnie (stosunki przenoszenia) sa naj¬ korzystniej tak dobierane, aby dla kazdego zeba (stopnia obrotu) kól pednych 15, kola 21 i 22 lacznie z kolem liczbowym 23 byly równiez obra¬ cane o jeden zab (tj. o liczbowa jednostke), i aby trzy ostatnio wymienione kola. byly obracane o jeden zab dla kazdego stopnia, w celu obra¬ cania kola genewskiego 27 najblizszego nizszego oznaczenia.W celu uzyskania impulsu zatrzymujacego rozrusznik w operacjach dzielenia, kolo zeba¬ te 21 jest zaopatrzone w czlony nadajace impuls, które w przedstawionym przykladzie wykonania stanowia podluzne zeby 2la. Przekladnia jest dobrana tak, ze za kazdym razem, gdy kolo liczbowe 23 przechodzi przez swe polozenie ze¬ rowe, jeden z podluznych zebów odpowiedniego zebatego kola 21 przechodzi przez nieuwidocz- niony na rysunku czlon czulkowy, który moze stanowic np. przelacznik do zamykania obwodu elektrycznego, albo tez moze stanowic znane urzadzenie mechaniczne.Powyzszy opis dotyczy jedynie przykladu wy¬ konania przedmiotu wynalazku, który moze oczywiscie byc wykonany w róznych odmianach. PL