Wynalazek ma za zadanie hamowanie ruchu powrotnego maszyn i przedmiotów poruszajacych sie wzdluz urzadzenia prowadzacego. Znane sa mechanizmy hamujace ruch powrotny pracujace w ten sposób, ze urzadzenie prowadzace zakli- nowuje sie przy ruchu powrotnym z dostateczna sila i powstale dzieki temu tarcie nie dozwala na ruch powrotny przedmiotu. Przy ruchu w przeciwnym kierunku mechanizm zwalnia za¬ cisk samoczynnie. Jezeli w takim urzadzeniu wbudowane jest poza hamulcem równiez i zró¬ dlo ruchu, wytwarzajace ruch wahadlowy w kie¬ runku prowadzenia albo w kierunku przynaj¬ mniej czesciowo jemu odpowiadajacym, to me¬ chanizm hamujacy urzadzenia, który pod wply¬ wam sil reakcyjnych, wywolywanych przez zró- dto ruchu wahadlowego, wykonywal równiez wahania w obie strony kierunku prowadzenia i tlumi wahania w jednym kierunku, tak ze po¬ wstaje samoczynny posuw przedmiotu w drugim kierunku. Tego rodzaju mechanizmy hamujace wymagaly dotychczas stosowania róznych srod¬ ków, za pomoca których sily poosiowe zamie¬ niane byly na sily prostopadle do kierunku pro¬ wadzenia, potrzebne do zacisnicjcia urzadzenia prowadzacego.Na rysunku przedstawiono kilka przykladów wykonania mechanizmu hamujacego wedlug wy¬ nalazku oraz zastosowania takiego mechanizmu.Fig. 1 przedstawia pojedynczy widok mecha¬ nizmu hamujacego zapobiegajacy ruchowi po¬ wrotnemu w jednym kierunku, fig. 2 — prze» krój poprzeczny mechanizmu, fig. 3 — widok z góry, fig. 4 — przekrój podluzny mechanizmu, dzialajacy w dowolnym kierunku, fig. 5 — prze¬ krój podluzny urzadzenia pociagowego wra*z mechanizmem hamujacym wedlug wynalazku, fig. 6 — schematyczne zastosowanie mechanizmu do mlota wiertniczego.Przyklad wykonania mechanizmu hamujacego ruch powrotny przedstawiony na fig. 1^3 skla¬ da sie z oslony 1 mechanizmu przez który prze¬ chodzi czesc prowadzaca 4, np. drag, lina, lan¬ cuch itp. przejmujaca sily wywierane mecha¬ nizmem hamujacym. Oslona 1 zaopatrzona jest w pokrywe 11 (fig. 1) i polaczona w znany sposób z urzadzeniem, którego ruch powrotny ma byc hamowany za pomoca srub albo w podobny sposób. Urzadzenie tworzy z oslona 1 i jej po¬ krywa 11 jedna calosc konstrukcyjna.W oslonie 1 osadzone sa szczeki 2, 3 obejmu¬ jace czesc prowadzaca 4. Szczeki moga sie do siebie zblizac i zaciskac dzieki temu, ze sa one zaopatrzone w klinowe powierzchnie, którymi opieraja sie za posrednictwem kulek albo rolek 5 o klinowe powierzchnie 1 równolegle do po¬ wierzchni klinowych szczek 2, 3. Dzieki nacis¬ kowi sprezyn 8 szczeki dociskane sa do klino¬ wych powierzchni oslony 1, przy czym pod wplywem poczatkowego nacisku zakleszczaja one prowadzenie 4 tak, ze szczeki nie moga prze¬ sunac sie ze wzgledu na powstale tarcie.Juz przy nieznacznym ruchu powrotnym ka¬ dluba 1 w kierunku strzalki 2fe zwieksza sie za¬ cisk czesci prowadzacej 4 bardzo znacznie, za¬ leznie od stopnia nachylenia powierzchni klino¬ wych, na których tocza sie np. rolki; a kadlub przytrzymywany jest dzieki powstalemu tarciu niezawodnie na czesci 4. Rolki utrzymywane sa w swym srodkowym polozeniu za pomoca odpo¬ wiedniej ramki prowadzacej 6 i sprezyn 7.Nachylenie powierzchni klinowych musi byc obrane zgodnie z zasadami mechaniki w ten spo¬ sób, ze sila powodujaca zacisniecie szczek, po¬ wstala przez przesuniecie sie kadluba 1 wzgle¬ dem szczek 2, 3 pomnozona przez wspólczynnik tarcia szczek o czesc prowadzaca 4, jest wiek¬ sza, niz sila dzialajaca na kadlub 1 przesuwa¬ jaca go w kierunku ruchu powrotnego.Przy ruchu kadluba 1 w przeciwnym kierun¬ ku strzalki S± nalezy przezwyciezyc jedynie sile dzialania sprezyn 8, albowiem powierzchnie kli¬ nowe sie rozchodza. Szczeki 2, 3 podazaja pod dzialaniem sprezyn samoczynnie za kadlubem 1 podczas jego przesuwania sie w kierunku strzal¬ ki Si i sa stale przygotowane do powstrzymania ruchu powrotnego.Azeby kadlub 2 mozna bylo latwo przesunac w kierunku strzalki $2 znosi sie dzialanie po¬ wierzchni klinowych w ten sposób, ze szczeki przezwyciezaja nacisk sprezyn 8 za pomoca dzwigni 9, obracajacej sie dokola sworznia 10 kadluba 1.Jezeli kierunek hamowania ma byc zmienio¬ ny, mozna mechanizm hamujacy ruch powrot¬ ny wykonac zgodnie z fig. 4, gdzie elementy dla obu kierunków zlaczone sa w jednej obudo¬ wie. Sprezyny 8, 8? umieszczone sa w tym przy¬ padku z obu stron i oddzialywaja na szczeki za posrednictwem sworzni 19, W, zaopatrzonych w kolnierze. Jezeli zniesc z prawej strony me¬ chanizmu nacisk sprezyn w ten sposób, ze spre¬ zyny sciska sie przez przesuniecie sworzni 19* i zabezpiecza sie je w tym polozeniu za pomoca kolków 20, to lewe szczeki 2, 3 zaciskaja pod dzialaniem sprezyn 8 w lewej czesci kadluba czesc 4, a szczeki 2', 3' z prawej strony przestaja pracowac. Dzieki temu ruch powrotny wzdluz kierunku strzalki S± zostaje zahamowany. To samo mozna przeprowadzic, jezeli chodzi o od¬ wrotny kierunek wzdluz strzalki Sfa.Nieznaczny ruch powrotny kadluba I, potrze¬ bny do uzyskania nacisku szczek na czesc 4 od¬ powiada elastycznemu odksztalceniu prowadze¬ nia i mechanizmu hamujacego. Na przyklad za¬ cisnieciu liny przez szczeki 2, 3 odpowiada wiek¬ szy ruch powrotny, niz przy zacisnieciu masyw¬ nego draga, przy którym ruch powrotny Jest bardzo maly.Na fig. 6 przedstawiono schematycznie urza¬ dzenie z mechanizmem hamujacym, do samo¬ czynnego posuwu mlotka wiertniczego.Na nieruchomym precie prowadniczym 44, któ¬ ry jest np. swoim haczykowatym zakonczeniem zakotwiczony w uprzednio wywierconym otwo¬ rze w skale, osadzony jest przesuwnie mecha¬ nizm hamujacy wedlug fig. 3. Z mechanizmem tym polaczony jest sztywno mlotek wiertniczy 41, np. pneumatyczny, który wierci w skale ot¬ wór za pomoca swidra wiertniczego 42. Tlok mlotka powoduje przy swym ruchu powstawa¬ nie nacisków na przednia pokrywe, przez która przechodzi swider 42 oraz na tylna pokrywe cy¬ lindra mlotka 41.Cisnienie na tylna pokrywe w kierunku strzal¬ ki S2 przejmowane jest przez pret 44 za pomoca mechanizmu hamujacego 43; cisnienie na prze¬ dnia pokrywe powoduje posuw mlotka i swidra w kierunku ku wierconemu otworowi.Na fig. 4 przedstawiono schematycznie przy¬ klad zastosowania mechanizmu hamujacego do maszyny pociagowej, która posuwa sie wzdluz urzadzenia prowadzacego, np. liny, draga pel¬ nego, albo skladajacego sie z czlonów i ciagna-•cej za soba inna maszyne np. w kopalni wre- bówke.Czesc prowadzaca posiada w danym przypad¬ ku postac liny 22, napietej wzdluz drogi prze¬ suwu maszyny pociagowej 21. W maszynie osa¬ dzone sa poprzednio opisane mechanizmy hamu¬ jace 23 i 24 dla jednego kierunku hamowania wykonane wedlug fig. 3, a dla obu kierunków hamowania mechanizm wedlug fig. 4. Mecha¬ nizm 23 osadzony jest nieruchomo w maszynie 21, a mechanizm 24 wykonuje podluzne ruchy postepowo-zwrotne w obu kierunkach oznaczo¬ nych strzalkami S±t A. Ruch mechanizmu 24 przeksztalcany jest przez zamiane ruchu obro¬ towego korby 25 na ruch posuwisty. Korba uzy¬ skuje ruch obrotowy np. od silnika napedowe¬ go M za pomoca przekladni zebatej 27 — 30. Aze¬ by móc zmieniac szybkosc posuwu maszyny kor¬ ba jest polaczona z mechanizmem hamujacym za pomoca drazka korbowego 31 i sworzni 26, 32 za posrednictwem dzwigni 36, osadzonej wahli- wie dokola osi 33, osadzonej przesuwnie w pro¬ wadnicy dzwigni 36.Przez zmiane polozenia trzpienia 33 mozliwa jest zmiana skoku mechanizmu hamujacego, a tym samym szybkosc posuwania sie maszyny pociagowej. Polozenie trzpienia 33, osadzonego np. na dzwigni 37 obracajacej sie na osi 38, moze byc zmienione i ustalone. W jednym kierunku posuwu, np. w kierunku strzalki S± zaciska sie mechanizm hamujacy 24 na prowadzeniu 22 1 maszyna przesuwa sie w przeciwnym kierunku wzdluz strzalki A. Przy drugim skoku mecha¬ nizmu zacisk mechanizmu 24 zwalnia sie przy ruchu powrotnym w kierunku strzalki S2. Me¬ chanizm hamujacy 23 zabezpiecza jedynie ma¬ szyne przed niepozadanym przesunieciem w kie¬ runku strzalki Si. Maszyne mozna przyczepic do ciagnionego przedmiotu za pomoca uszek 39.Opisana maszyna pociagowa moze byc rów¬ niez wykonana jako jedna konstrukcyjna calosc z ciagnionym przedmiotem. PL