Urzadzenia, sluzace do przenoszenia ruchu obrotowego z jednego walu na inny, z nim nie wspólosiowy, spotyka sie niekiedy w wykona¬ niach ciernych.W przekladniach ciernych wspólpracujace waly sa sprzezone ze soba za posrednictwem specjal¬ nych czesci wzajemnie do siebie dociskanych, a osadzonych na tych walach przy czym naped jest przenoszony za posrednictwem sil tarcia, wystepujacych w punktach styku.Znane sa przekladnie cierne, umozliwiajace plynna zmiane liczby i kierunku obrotów, przy czym w tym wypadku najczesciej glównym ele¬ mentem jest okragla plaska tarcza osadzona na wale zdawczym, a uruchamiana przy pomocy do¬ ciskanej do niej rolki, ulozyskowanej w sposób umozliwiajacy przesuniecia poosiowe i obracanej przez wal napedzajacy. Zblizanie rolki do srodka *) Wlasciciel patentu oswiadczyl, ze twórcami wynalazku sa: inz. Stefan Oldakowski i inz. Ry¬ szard Orlowski. tarczy wywoluje zwiekszenie szybkosci obroto¬ wej, a przesuniecie poza srodek zmiane kierunku obrotu.Ujemna cecha wyzej opisanego ukladu stanowi ta okolicznosc, ze na zarysie styku tarczy z rolka wystepuja nierówne szybkosci obwodowe po¬ szczególnych punktów, gdyz zalezne sa one od odleglosci tych punktów od srodka obrotu. Dzieki temu zjawisku niemozliwe jest bezposlizgowe toczenie rolki co pociaga za soba grzanie prze¬ kladni i straty mocy oraz powoduje szybkie zu¬ zycie powierzchni tracych. Specjalnie niekorzy¬ stnie przedstawia sie praca ustroju tego typu w wypadku, gdy maja byc przenoszone wieksze momenty obrotowe, a ze wzgledów kostrukcyj- nych wymagane sa male obrysia. Przy zachowa¬ niu niewielkich wymiarów powiekszenie mo¬ mentu pociaga za soba zwiekszenie nacisków, a co za tym idzie i szerokosci rolki, co z kolei prowadzi do podwyzszenia strat tarcia i przy¬ spiesza zuzycie. Opisane zjawisko znacznie ogra¬ nicza stosowalnosc bezstopniowych przekladniciernych. Dodatkowa wade stanowi okolicznosc, ze przy zastosowaniu plaskiej tarczy konieczna jest znaczna sila dociskowa, co z kolei powoduje trudnosci sterowania.Inna odmiane przekladni ciernych stanowia tego rodzaju urzadzenia, w których jako elemen¬ ty, przenoszace ruch wystepuja dwa dociskane do siebie stozki, których tworzace przecinaja sie w punkcie skrzyzowania osi. Ten rodzaj rozwia¬ zania umozliwia bezposlizgowe toczenie elemen¬ tów tracych i wymaga mniejszych sil docisko¬ wych. Takie przekladnie pracuja poprawnie z bardzo duza sprawnoscia nawet przy wiekszych szerokosciach wienców. Ujemna ceche tego typu przekladni stanowi okolicznosc, ze nie daje on moznosci bezposlizgowego regulowania obrotów, gdyz wszelkie przesuniecie stozków wzgledem siebie wyklucza moznosc przecinania sie tworza¬ cych w jednym punkcie. Pewna odmiane prze¬ kladni stozkowych stanowi przekladnia, zaopa¬ trzona w dwa stozki zdawcze o równych katach wierzcholkowych skierowane wierzcholkami ku sobie. Stozki moga byc przesuwane wzdluz swej osi i wchodzic kolejno jeden lub drugi we wspól¬ prace ze wspólnym dla nich stozkiem napedza¬ jacym o kacie wierzcholkowym dopelniajacym kat wierzcholkowy stozków zdawczych. Tego typu przekladnie umozliwiaja zmiane kierunku obrotów walu zdawczego, przy czym wspólpraca pomiedzy elementami tracymi przebiega bez- poslizgowo. Wal zdawczy w tym ukladzie moze obracac sie w dwóch kierunkach, ale z jednako¬ wymi co do wielkosci predkosciami katowymi.- Niniejszy wynalazek ma na celu umozliwienie napedzania walu zdawczego w sposób bezposliz- gowT z kilkoma róznymi co do wielkosci i kie¬ runku predkosciami.W tym celu przy zalozeniu, ze osie walów sa skrzyzowane pod katem prostym przyjeto wyko¬ nanie czesci ciernych przekladni w postaci ze¬ spolów zlozonych z kilku stozków o róznych ka¬ tach wierzcholkowych przy czym katy poszcze¬ gólnych stozków zespolu napedowego dopelniaja sie z katami odpowiednich stozków zespolu zdawczego, a tworzace poszczególnych stozków napedzajacych i zdawczych podczas wspólpracy przecinaja sie we wspólnym punkcie skrzyzowa¬ nia osi walów.Wlaczanie i wylaczanie poszczególnych biegów jest umozliwione przez przesuwanie zespolu stoz¬ ków zdawczych do takich polozen, w których od¬ powiednie stozki napedowe, przesuwane wzdluz swej osi, moga wejsc w prawidlowa wspólprace z odpowiednimi stozkami zdawczymi. Mecha¬ nizm moze byc uzupelniony zespolem stozków, osadzonych na wale zdawczym a zwróconych wierzcholkami do wieizcholków stozków zdaw¬ czych i o katach równych katom odpowiednich stozków ostatnio wymienionego zespolu, przy czym przy pomocy tego dodatkowego urzadzenia jest umozliwiona zmiana kierunku obrotów.Przekladnia wedlug wynalazku jest uwidocz¬ niona na rysunku, przy czym fig. 1 przedstawia przekrój osiowy przekladni, fig. 2 — fragment przekroju podluznego przekladni, fig. 3 — dzwi¬ gnie, sluzaca do przelaczania biegów, fig. 4 — przekrój przez os tej dzwigni, a fig. 5 — przekrój wzdluz osi A — A na fig. 4.Zespól stozków napedowych q.< h, zaklinowany na wale c, jest ulozyskowany w korpusie prze¬ kladni w sposób suwliwy, umozliwiajacy prze¬ suniecia poosiowe. Na przesuwnie osadzona opra¬ we d jednego z lozysk dziala dzwignia e, na której odpowiednio uksztaltowana piaste naciska podstawa / dzwigni g. Dzwignia g jest dociagana przy pomocy sprezyny h, przyczepionej w pun¬ kcie i, lezacym w poblizu osi dzwigni g w chwili, gdy ta dzwignia znajduje sie w polozeniu, od¬ powiadajacym wylaczeniu biegów. Na wale zdaw¬ czym k jest zaklinowany zespól stozków zdaw¬ czych l, m oraz stozek n, sluzacy do zmiany kie¬ runku obrotów. Wal k w sposób podobny jak wal c ma moznosc poosiowych przesuwów, przy czym przesuwy te moga byc wywolywane dzwignia p, na której widelkowato wykonany koniec dziala wytoczenie walu o, który to wal, ulozyskowany w korpusie przekladni, stanowi jednoczesnie os dzwigni e, dopasowana do jej piasty w sposób suwliwy. Na drugim koncu walu o jest zaklino¬ wana wyzej opisana dzwignia g. Kolek r, mogacy sie przesuwac w wykrojach s i obracac w wyto¬ czeniach t sluzy do ustalania walu o w kierunku poosiowym.Wlaczanie poszczególnych biegów odbywa sie w sposób, opisany ponizej.Dzwignie g doprowadza sie wbrew dzialaniu sprezyny 7i# do polozenia u. Podczas tego ruchu nasada /, naciskajac na odpowiednio uformo¬ wany wystep w piasty dzwigni c wylacza stozki napedowe ze wspólpracy. W polozeniu u na dzwi¬ gnie nie dziala moment obrotowy od sprezyny h i dzwignie mozna zupelnie swobodnie przesunac wraz z osia do odpowiedniego polozenia, wyzna¬ czonego wykrojami q blachy, obejmujacej dzwi¬ gnie. Podczas tego ruchu zostaje przesuniety wal k a wraz z nim dzwignia g i jej nasada /, która po przesunieciu znajdzie sie nad odpowiednim wystepem y piasty dzwigni e. Podczas przesuwa¬ nia walu k zwiazane z nim stozki l, m, n, zajmu¬ ja polozenie, odpowiadajace wspólpracy jednego z nich z odpowiednim stozkiem zespolu napedo¬ wego, a kolek r zajmuje polozenie na wprost od¬ powiedniego wytoczenia t - 2 -Przy ruchu powrotnym dzwigni g kolek r ustala przesuwy poosiowe walu k, a nasada f, naciskajac na jeden z wystepów y piasty dzwi¬ gni e powoduje zaleznie od ksztaltu tego wystepu mniejsze lub wieksze przesuniecie oprawy d a wraz z nia mniejsze lub wieksze przesuniecie poosiowe zespolu stozków a, b, przy czym po przejsciu ruchu jalowego odpowiedni stozek tego zespolu wchodzi we wspólprace ze znajdujacym sie wtedy w nalezytym polozeniu stozkiem ze¬ spolu zdawczego.W dalszym ciagu sprezyna h wywoluje docisk, a tarcie, wywolane tym dociskiem, powoduje obrót walu zdawczego, przy czym predkosc obro¬ towa tego walu zalezy od tego, która para stoz¬ ków w tym polozeniu ze soba wspólpracuje.Na fig. 1 jest uwidocznione polaczenie walu przekladni z walem napedzajacym ja przy po¬ mocy sprzegla palcowego z, zezwalajacego na poosiowe przesuniecia, a na wale zdawczym Je jest osadzone kolo z na pasy klinowe, przy czym podczas przesuwania walu k pasy klinowe od¬ chylaja sie, umozliwiajac przesuniecia. Zastoso¬ wanie zarówno sprzegla z, jak i kola pasowego z ma na celu wyeliminowanie trudnych do wyko¬ nania przesuwnych piast klinowych i znacznych sil tarcia, które moga na nich wystepowac. Po¬ dana konstrukcja stanowi jedno z mozliwych lecz nie bezwzglednie koniecznych rozwiazan do¬ prowadzenia i odprowadzenia napedu. PL