Wynalazek dotyczy konstrukcji samoczynnie dzialajacej skrzynki przekladniowej w samocho¬ dzie, zapewniajacej uzyskanie ekonomicznego zu¬ zycia paliwa oraz uniezalezniajacej dzialanie dzwigni zmiany przelozen od uwagi kierowcy.Znane urzadzenia sluzace do tego celu oparte sa na zasadzie uzaleznienia dzwigni zmiany prze¬ lozen, za posrednictwem regulatora, od szybkosci pojazdu i polozenia przefcustnicy gaznika, dzieki czemu zmianie przelozenia towarzyszy zmiana za¬ silania silnika mieszanka.Tego rodzaju znane samoczynne urzadzenia przelaczajace sa stosunkowo skomplikowane i nie zapewniaja zadanej ekonomii zuzycia paliwa w calym zakresie obrotów silnika.Wypelnienie warunku, aby silnik we wszyst¬ kich okolicznosciach pracowal w zakresie ekono¬ micznego zuzycia paliwa moze byc zapewnione wtedy, gdy przy róznych polozeniacnprzepustni- cy daje sie osiagnac okreslona ilosc obrotów sil¬ nika, odpowiadajaca warunkom optymalnej pracy.Wzajemna zaleznosc obrotów i momentów obro¬ towych, wystepujacych przy rozmaitych poloze¬ niach przepustnicy, daje wyznaczyc sie doswiad¬ czalnie w postaci linii krzywej.Powyzsza krzywa znalazla zastosowanie w urza¬ dzeniu sterujacym wedlug wynalazku w postaci odpowiadajacej jej ksztaltem krzywki, oddzialy¬ wujacej w zaleznosci od wychylenia regulatora na sterowanie przekladni hydraulicznej, oraz sprzezonej z nia przekladni mechanicznej. Urza¬ dzenie przewiduje ponadto dodatkowa regulacje w zaleznosci od liczby oktanowej uzytego paliwa.Na rysunku przedstawiono przyklad wykonania urzadzenia wedlug wynalazku.Z silnikiem 1 polaczona jest hydrauliczna skrzynka przekladniowa 2y wykonana na przyklad w postaci pompy i silnika komorowego. Ze skrzynka sprzezona jest z kolei mechaniczna skrzynka przekladniowa Sy wyposazona w prze¬ kladnie normalna i górska. Ze skrzynki S wypro¬ wadzony jest wal przegubowy 4 do tylnej osi po¬ jazdu. Hydrauliczna skrzynka przekladniowa 2 nastawiona jest dzwignia 6 za posrednictwemdraifca 7. Z dzwignia £ polaczony jest drazek £, który jest polaczony z kolei z pozioma belka 9.* Na konce belki -dzialaja drazek;tlokowy 10 tlo¬ ka ii, prowadzanego w cylindrze 11, oraz drazek tlokowy 18 tloka 1A, znajdujacego sie w cylindrze i 5. Po stronie cylindra 15 znajduje sie nadto dzwignia 16, polaczona z tloczkowym suwakiem sterujacym 17, regulujacym doplyw oleju do cy¬ lindra 15. Na koncu dzwigni 16 znajduje sie po¬ nadto rolka 18, utrzymywana za pomoca sprezyny 20 w styku z krzywka 19, której ksztalt odpo¬ wiada ksztaltowi krzywej zmiennosci momentu obrotowego silnika. Krzywka 19 umocowana jest na dzwigni katowej 21, sterowanej w zaleznosci od obrotów silnika przez regulator odsrodkowy 22. Ten regulator oddzialywuje na tloczek 23, re¬ gulujacy doplyw oleju silnikowego, dostarczonego przez pompke 24 przewodem 25, kierujac go do suwaka sterujacego 17 oraz do skrzynki przeklad¬ niowej dla jej wlaczania.Na dzwignie 6 moga ponadto dzialac: kólko re¬ czne 26, sluzace do dodatkowego przestawiania drazka 7, a zatem i skrzynki przekladniowej 2, oraz pedal hamulca 27, umozliwiajacy zmiane przelozenia przekladni na nizsza w celu uzyska¬ nia hamowania silnikiem. Dzwignia 6 polaczona jest równiez drazkiem 28, przestawiajacym w okreslonych warunkach dzwignie/ 29 mecha¬ nicznej skrzynki przekladniowej 3, dzieki czemu uzyskuje sie polaczenie przekladni normalnej na przekladnie górska w tym przypadku, gdy na¬ stapi przekroczenie maksymalnego, dopuszczal¬ nego ze wzgledu na ekonomie cisnienia oleju w hydraulicznej skrzynce przekladniowej 2. Le¬ warek 30 sluzy jedynie do nastawiania skrzynki przekladniowej 3 na bieg w przód, bieg wsteczny lub bieg jalowy.Ze skrzynki przekladniowej 2 wyprowadzone sa dwa przewody oleju 31 i 32 do przelacznika cisnieniowego 33, sterujacego zawór trójdrogo- wy 3^.W polozeniu przedstawionym na rysunku olej, znajdujacy sie pod cisnieniem roboczym, prze¬ plywa przewodami 31 i 35 do odpowietrznika 36, a stad przewodem 37 do cylindra 11 pod tlok 12.Ponad tlokiem istnieje poduszka sprezonego po¬ wietrza, dzialajaca jako sprezyna zwracajaca tlok do polozenia wyjsciowego.W polozeniu przedstawionym na rysunku w przewodzie 32 panuje cisnienie atmosferyczne, gdyz takie panuje w zapasowym zbiorniku 38 oleju, Zbiornik ten polaczony jest przewodem 89 z zaworem trójdrogowym 84 oraz przewodem 40 ze strona nizszego cisnienia cylindra hamulco¬ wego 41, natomiast strona wyzszego cisnienia tego cylindra polaczona jest przewodem 42 z przewo¬ dem 32. Tlok 48 dziala za posrednictwem drazka 44 na hamulce kot i znajduje sie pod napieciem sprezyny srubowej 45.Gdy silnik 1 biegnie na obrotach jalowych i na¬ lezy ruszyc pojazdem z miejsca, wówczas prze¬ klada sie lewarek 80 w polozenie biegu w przód i zwieksza sie obroty silnika przez otwarcie prze¬ pustnicy. Regulator 22 przestawia dzwignie ka¬ towa 21 oraz tloczek 23, dzieki czemu olej prze¬ plywa od oliwnej pompy 24 silnika do skrzynki przekladniowej 2 oraz do suwaka sterujacego i 7.Wskutek tego skrzynka przekladniowa 2 zaczyna dzialac i w przewodach 31, 35 i 37 zaczyna pano¬ wac (po uprzednim przestawieniu kurka trójdro- gowego 34, przez przelacznik cisnieniowy 33) ci¬ snienie oleju przekladni, wzrastajace dopóty, az tlok 12 przestawi przekladnie 2 za posrednictwem czesci 10, 9, 8, 6 i 7 w takie polozenie, przy któ¬ rym powstanie moment obrotowy, niezbedny do pokonania oporów ruszania.Progresywne oddzialywanie poduszki sprezo¬ nego powietrza^ cisnacej na olej dostarczony pod tlok 12 ze skrzynki przekladniowej 2, w polacze¬ niu z dzialaniem sterowania przekladni hydrau¬ licznej 2 daja lacznie tego rodzaju sterowanie tej ostatniej, ze doprowadzony do niej pierwotny moment obrotowy pozostaje staly.Przy pokonywaniu wzniesienia pojazd wyka¬ zuje tendencje do dlawienia silnika, wskutek czego wzrasta natychmiast cisnienie oleju robo¬ czego. Dlawieniu temu przeciwstawia sie wzra¬ stajace cisnienie oleju, które za posrednictwem tloka 12 oraz drazków i dzwigni 10, 9, 8, 7, 6, 28 dopóty zwieksza przelozenie przekladni, az na¬ stapi ponowna równowaga pomiedzy cisnieniem poduszki sprezonego powietrza ponad tlokiem 12 oraz cisnieniem roboczym oleju w przewodzie 37.Tego rodzaju regulacja pozwala uzyskac przy niezmienionym polozeniu przepustnicy i nie¬ zmiennych obrotach silnika, czyli przy stalej mo¬ cy po stronie pierwotnej, odpowiednio zwiek¬ szony stosownie do oporów jazdy moment obro¬ towy na tylnych kolach pojazdu przy zmniejszo¬ nej szybkosci jazdy.W mysl wynalazku do urzadzenia sterujacego zostala wlaczona krzywka 19, odpowiadajaca ksztaltem krzywej mocy silnika, która w zalez¬ nosci od polozenia regulatora odsrodkowego, a za¬ tem w zaleznosci od obrotów silnika, tak zmienia wielkosc momentu pierwotnego, przyjetego przez przekladnie hydrauliczna, ze silnik pracuje w za¬ kresie ekonomicznego zuzycia paliwa. Powyzsza krzywa regulacji lezy praktycznie jeszcze poni¬ zej charakterystyki pelnego obciazenia silnika, dzieki czemu istnieje wystarczajaca nadwyzka, azeby osiagnac za pomoca przepustnicy podnie¬ sienie mocy, konieczne do uzyskania przyspie¬ szenia. Krzywka 19 przestawia dodatkowo prze-kiadnie za posrednictwem urzadzenia pomocni¬ czego 1 8, 14, 15, 16, 17, 28, w zaleznosci od ilosci obrotów.W celu zatrzymania pojazdu nalezy zamknac przepuetnice gaznika. Wówczas tylne kola 5 na¬ pedzaja silnik 1. Zmienia sie kierunek dzialania cisnienia w przekladni i przelacznik cisnieniowy 33 przestawia kurek trójdrogowy 34 w „poloze¬ nie hamowania" (polozenie zafcreskowane na ry¬ sunku), wskutek czego otwiera sie przeplyw oleju roboczego przez przewód 42 w kierunku cylindra hamulcowego 41. Wsteczny przeplyw oleju prze¬ wodami 32 i 39 do zbiornika zapasowego 38 jest zahamowany. Poduszka sprezonego powietrza spycha tlok 12 do dolnego polozenia, przy czym olej sterujacy przekladni przedostaje sie przewo¬ dami 37, 85, 81 do wytworzonej obecnie strony nizszego cisnienia przekladni, a tlok 1 # przelacza przekladnie 2 na mozliwie najwieksze przeloze¬ nie, przy którym silnik 1 tylko w malym stopniu wspóldziala w hamowaniu. [Przez wycisniecie w tym momencie pedalu hamulca 27 przekladnia hydrauliczna przelacza sie z biegu szybszego na bieg wolniejszy. Zwiekszone na skutek tego ci¬ snienie oleju roboczego w przekladni przezwy¬ cieza nacisk sprezony 45, dzialajacej na tlok 43 i uruchamia hamulce.Opisane urzadzenie regulujace nowego typu posiada nastepujace zalety. Poduszka sprezonego powietrza, znajdujaca sie ponad tlokiem 12, po¬ siada przy stosunkowo wolnych zmianach cisnien charakterystyke sprezynowania, odpowiadajaca ksztaltem hyperboli i umozliwiajaca utrzymanie stalej wartosci momentu pierwotnego, niezaleznie od oporów jazdy. Powyzsza poduszka powietrza posiada daleko mniejsze wymiary przestrzenne niz sprezyna, odpowiadajaca tym samym warun¬ kom pracy.Dodatkowe oddzialywanie regulatora obrotów 22 oraz krzywki 19 na drazki przelkladni zapew¬ nia moznosc pracy w punktach charakterystyki silnika, odpowiadajacych oszczednemu zuzyciu paliwa, i lepsze wykorzystanie ciaglej regulacji przekladni 2. Dodatkowe przestawianie dzwigni 6 za pomoca kólka recznego 26 pozwala na latwe dostosowanie sie do gatunku paliwa, temperatury powietrza, wysokosci nad poziomem morza itp.Dzieki dzialaniu pedalu hamulca 27 na dzwignie 6 umozliwione jest wlasciwie stopniowane hamo¬ wanie silnikiem 1, przy czym cisnienie oleju prze¬ kladni dziala jako sila uruchamiajaca hamulce.Ruszanie pojazdem z miejsca odbywa sie bez potrzeby obslugiwania sprzegla. Kierowcy pozo¬ staja jedynie do obslugi dwa pedaly: gazu i ha¬ mulca. Bledy kierowcy sa samoczynnie wyrów¬ nywane przez urzadzenie sterujace i nie wply¬ waja na wzrost kosztów zuzycia paliwa.Dodatkowa mechaniczna skrzynka przeklad¬ niowa 3, wyposazona w przekladnie wstecznego biegu, oddzialywuje korzystnie na sprawnosc przekladni 2 dzieki samoczynnemu przelaczaniu sie na przekladnie normalna lub górska. PL