Wiadomo, ze jeden ze sposobów regulacji sil¬ ników pradu stalego, a zwlaszcza szeregowych silników trakcyjnych, polega na bocznikowaniu uzwojenia wzbudzenia tych silników, w zwiazku z czym natezenie pradu, przeplywajacego przez nie, rózni sie od natezenia pradu, przeplywaja¬ cego przez twornik.Opór bocznika moze byc indukcyjny lub bez- indukcyjny, jednak w przypadku silników, od¬ znaczajacych sie znaczna wrazliwoscia na gwal¬ towne zmiany pradu wzbudzenia, jest, prakty¬ cznie biorac, niezbedne stosowanie oporu induk¬ cyjnego, a to w celu zmniejszenia szybkosci wzrostu pradu po wlaczeniu go, podobnie jak to ma miejsce w uzwojeniu wzbudzenia silnika, które charakteryzuje sie duza na ogól induk- cyjnoscia.W silnikach duzej mocy lub w silnikach, za¬ opatrzonych w boczniki, czerpiace znaczny prad, oporniki bocznika posiadaja te wade, ze sa ciez¬ kie i zajmuja duzo miejsca.Silnik elektryczny wedlug wynalazku moze •posiadac wzbudzenie szeregowe lub szeregowo- bocznikowe, którego regulacja odbywa sie w ta¬ kich warunkach, ze nawet w przypadku niein- dukcyjnych oporów regulacyjnych wlaczanie tych ostatnich nie wywoluje dostrzegalnych za¬ klócen w ustalaniu sie pradu wzbudzenia, przy czym mozna zasadniczo osiagnac zadana regu¬ lacje przy uzyciu oporników lzejszych i zajmu¬ jacych mniej miejsca.Wynik ten osiaga sie zgodnie z wynalazkiem przez to, ze co najmniej jedna z galezi obwodu wzbudzenia, zawierajacych znaczna liczbe cze-sci, polaczonych w dowolny sposób, a wiec sze¬ regowo, szeregowo-równolegle lub równolegle, jest zaopatrzona w narzady, umozliwiajace zmia¬ ne jej charakterystyki oporowej badz przez przelaczanie poszczególnych czesci, badz przez wlaczanie dodatkowych oporników regulo¬ wanych.Jest rzecza zrozumiala, ze o ile pelne wzbu¬ dzenie osiaga sie wówczas, gdy poszczególne cze¬ sci uzwojenia wzbudzenia sa polaczone szerego¬ wo, o tyle w przypadku polaczenia szeregowo- równoleglego lub równoleglego uzyskuje sie ty¬ le róznych wartosci zredukowanych tegoz wzbu¬ dzenia, ile istnieje wariantów polaczen, przy czym wlaczajac ponadto szeregowo do jednej, kilku lub wszystkich galezi obwodu wzbudzenia, utworzonych w ten sposób, oporniki regulowa¬ ne, powieksza sie niemal nieograniczenie liczbe uzyskiwanych wartosci pola wzbudzenia.W przypadku zaopatrzenia silnika w oporni¬ ki, polaczone szeregowo z odnosnymi czesciami uzwojenia wzbudzenia, silnik zachowuje zawsze pewna okreslona indukcyjnosc, odpowiadajaca prawidlowej komutacji, której uzyskania bez uzycia oporów indukcyjnych bylo dotychczas uwazane za niemozliwe; mozna wiec w danym przypadku uzyskac znaczna oszczednosc na cie¬ zarze i na rozmiarach oporników, a ponadto przez zastosowanie galezi uzwojenia o róznych charakterystykach, lecz zawierajacych równe liczby zwojów, mozna zachowac wlasciwosci in¬ dukcyjne w stanie nienaruszonym.Zarówno przelaczanie poszczególnych czesci uzwojenia wzbudzenia, jak i wlaczanie oraz re¬ gulacja oporników dodatkowych moga byc prze¬ prowadzane w dowolny znany sposób.W celu wyjasnienia istoty wynalazku na ry¬ sunku uwidoczniono schematycznie róznego ro¬ dzaju uklady polaczen w przypadku silników o wzbudzeniu szeregowym, przy czym fig. 1 — 4 przedstawiaja uzwojenie wzbudzenia silnika, zlozone z dwóch czesci, fig. 5 i 6 — podobne uzwojenie, zlozone z trzech czesci, fig. 7 i 8 — specjalny uklad uzwojenia wzbudzenia, zlozo¬ nego z dwóch czesci, a fig. 9 i 10*— schematy polaczen dwóch wspólpracujacych ze soba silni¬ ków wedlug wynalazku.W ukladach na fig. 1 — 4 litera M oznacza twornik silnika, natomiast litery A i B — obie czesci uzwojenia wzbudzenia o róznych charak¬ terystykach oporowych, przy czym kazda z nich posiada odpowiednio dwie koncówki a b lub c d.W celu osiagniecia pelnego wzbudzenia obie czesci sa polaczone szeregowo (fig. 1).W celu uzyskania pierwszego stopnia regu¬ lacji wystarczy, jak to wskazuja fig. 2 i 2 bis, odlaczyc lub zewrzec czesc B uzwojenia. W mysl wynalazku nastepne stopnie regulacji otrzymuje sie laczac równolegle czesci A i B uzwojenia oraz dolaczajac szeregowo do kazdej z nich opor¬ nik regulowany r lub p, jak to przedstawiono na fig. 3. Zmieniajac odpowiednio polozenie styków ruchomych na opornikach, mozna uzyskac za¬ dana liczbe stopni regulacyjnych. Jak wspom¬ niano na wstepie, z faktu zastosowania oporni¬ ków, polaczonych szeregowo z poszczególnymi czesciami uzwojenia wzbudzenia, wynika, ze sil¬ nik bedzie zawsze odznaczal sie indukcyjno- scia, odpowiadajaca warunkom prawidlowej ko¬ mutacji.Ostatni stopien regulacyjny (fig. 4 i 4 bis) osiaga sie przez odlaczenie oporników i wyla¬ czenie z obwodu lub zwarcie czesci A uzwoje¬ nia, przy zalozeniu, ze czesc ta zawiera mniej¬ sza liczbe zwojów niz czesc B.Jezeli podzielic uzwojenie wzbudzenia na wieksza liczbe czesci, mozna je laczyc w roz¬ maity sposób, szeregowo-równolegle lub rów¬ nolegle, przy czym kazda z galezi moze byc w ra¬ zie potrzeby polaczona szeregowo z jednym lub kilku opornikami regulowanymi. Fig. 5i6przed- stawiaja wlasnie silnik szeregowy o uzwojeniu wzbudzenia, zlozonym z trzech czesci, laczonych w celach regulacyjnych badz szeregowo-równo¬ legle (fig. 5) z przylaczeniem regulowanych oporników r, r\ t", umieszczonych odpowied¬ nio w dwóch galeziach równoleglych, badz rów¬ nolegle z przylaczeniem oporników regulowa¬ nych r, r\ r", jak to przedstawiono na fig, 6.W zwiazku z ukladami polaczen czesci -A, B uzwojenia wzbudzenia, przedstawionymi na fig. 1 — 4, stwierdzono, ze czesci te winny posiadac odrebne charakterystyki oporowe. Gdyby bo¬ wiem charakterystyki te byly jednakowe, wów¬ czas laczenie równolegle czesci A, B byloby bez¬ celowe, pozwalajac uzyskac ten sam stopien regulacyjny, co w przypadku zwierania kazdej z nich.Fig. 7 18 dotycza szczególnego przypadku uzwojenia wzbudzenia, zlozonego z dwóch cze¬ sci, w którym liczba zwojów czesci A jest wiek¬ sza od liczby zwojów czesci B. Na fig. 7 czesci A i B sa polaczone ze soba, z twornikiem oraz z siecia za pomoca laczników 1, 2 i 3 lub innych odpowiednich przyrzadów. Poza tym przewody e i /, przylaczone wedlug schematu na fig. 7, po¬ siadaja po jednym laczniku 4, 5, z których kaz¬ dy jest otwarty w chwili, gdy laczniki 1, 2, 3 sa zamkniete. Czesci A i 5 sa przy tym polaczone szeregowo, pozwalajac osiagnac pelne wzbu¬ dzenie. — 2 —Gdy zamknie sie laczniki 4, 5, a otworzy la¬ cznik 2, czesc B da wzbudzenie, skierowane przeciwnie niz wzbudzenie, pochodzace od cze¬ sci A, wobec czego pole wypadkowe bedzie sta¬ nowilo róznice pól czesci A i B, pozwalajac uzy¬ skac dalszy stopien regulacyjny.Jezeli nastepnie, zachowujac w dalszym cia¬ gu odwrócenie magnetyczne czesci B, polaczy sie ja równolegle z czescia A, oraz jezeli do kaz¬ dej z tych czesci przylaczy sie szeregowo opor¬ nik regulowany r lub p, odpowiednio dobrany, wówczas uzyskuje sie uklad, przedstawiony na fig. 8, którego dzialanie jest zupelnie jasne.Jest rzecza zrozumiala, ze o ile uzwojenie wzbudzenia silnika sklada sie z wiekszej liczby czesci, wówczas mozna kojarzyc ze soba oby¬ dwa typy ukladów, a mianowicie uklady z cze¬ sciami uzwojenia, dajacymi wzbudzenie jedno¬ kierunkowe i dwukierunkowe.Opisane uklady polaczen uzwojenia wzbudze¬ nia dotycza regulacji pojedynczego silnika. Daja one jednak ponadto dodatkowe korzysci w przy¬ padku regulacji grupy wspólpracujacych ze so¬ ba silników, uwidocznionych schematycznie na fig. 9 i 10. Dwa silniki glównikowe sa sprzegnie¬ te szeregowo, przy czym omawiane uklady regu¬ lacyjne pozwalaja w mysl wynalazku wydatnie uproscic regulacje oporowa tego rodzaju ze¬ spolów.Wystarcza samo pjrzestudiowanie figur na rysunku, by stwierdzic, ze dodatkowe udosko¬ nalenie ukladów do regulacji wzbudzenia polega na uproszczeniu regulatorów oporowych lub na zmniejszeniu liczby laczników, niezbednych do uzyskania zadanej gamy stopni regulacyjnych.Uklady te byly omówione w odniesieniu do silników szeregowych pradu stalego, mozna je jednak stosowac do wszelkich silników, pradu stalego bez wzgledu na sposób ich wzbudzania, jak równiez do silników pradu zmiennego, regu¬ lowanych polem wzbudzania.Jest wreszcie rzecza jasna, ze jezeli silnik wedlug wynalazku pracuje jako pradnica, np. w przypadku oporowego jego hamowania, regu¬ lacja moze sie odbywac w ten sam sposób, z cze¬ go wynika, iz opisana metoda regulacji moze byc równiez zastosowana do pradnic odnosne¬ go typu. PL