Przedmiotem wynalazku jest urzadzenie, za¬ wierajace ruchoma czesc, posiadajaca brzeg pro¬ filowany, wspólpracujacy z zapadka.W urzadzeniach takich, np. stosowanych w ze¬ garach przelaczajacych, brzeg profilowany czes¬ ci ruchomej rozciaga sie zasadniczo równolegle do kierunku poruszania sie tej czesci i wspólpra¬ cuje w ten sposób z zapadka, ze przy przesuwa¬ niu sie tej czesci wzdluz okreslonego odcinka drogi zapadka przesuwa sie , w kierunku zasad¬ niczo prostopadlym do kierunku poruszania sie czesci ruchomej.Ta czesc ruchoma moze posiadac ksztalt tar¬ czy nieokraglej. Czesto jest rzecza pozadana, aby zapadka wykonywala gwaltowny ruch w kierun¬ ku prostopadlym do brzegu tarczy. W znanych urzadzeniach osiaga sie to w ten sposób, ze brzeg profilowany posiada uskok, w który zapadka za¬ pada nagle pod dzialaniem sprezyny. Na czesci profilowanego brzegu, która przewaznie bezpo¬ srednio przylega do uskoku, zapadka stale sie unosi" i napina sprezyne. W tym celu kat nachy¬ lenia tej czesci brzegu profilowanego 'nie powi¬ nien byc zbyt wielki, gdyz zapadka' nie moglaby sie wzdluz niego przesuwac. Nastepstwem tego jest to, ze szybkosc wznoszenia sie zapadki, a wiec jej ruchu powrotnego, jest niewielka.Celem wynalazku jest unikniecie wspomnia¬ nych wad.Zgodnie z wynalazkiem zapadka powraca w polozenie pierwotne pod dzialaniem sprzezonej z nia zapadki pomocniczej, która w podobny sposób wspólpracuje z profilowanym brzegiem ruchomej czesci pomocniczej. Ruch powrotny zapadki, dzie¬ ki ksztaltowi czesci pomocniczej, moze miec do¬ wolny przebieg. W miare zyczenia moze on sie odbywac szybko, a nawet gwaltownie, przy czym energia potrzebna do napiecia sprezyn moze byc dostarczana w ciagu dlugiego okresu czasu.Czasami ruch powrotny zapadki musi byc w okreslonym stosunku do ruchu w przód, na przy¬ klad musi nastepowac po okreslonym czasie albo po okreslonym kacie obrotu walka ruchomego. W tym celu wedlug jednego sposobu wykonania /czesc ruchoma jest sprzezona z czescia pomocni¬ cza. Dalsze uproszczenie polega na tym, ze czesc ruchoma i czesc pomocnicza tworza jedna calosc.Zapadke 'glówna i pomocnicza mozna osadzie obrotowo wokolo tej Isamej osi, przy czym zapad¬ ka pomocnicza zabiera za pomoca zaczepu przy dalszym obrocie w tym samym kierunku zapad¬ ke glówna. Jezeli zapadka ma wykonywac ruch skokami, czesc ruchoma i czesc pomocnicza wy¬ konywa sie w postaci tarczy nieokraglej.Wedlug jeszcze innego korzystnego wykona¬ nia urzadzenia wedlug wynalazku zapadka po¬ mocnicza przesuwa sie wzdluz wznoszacego sie odcinka brzegu profilowanego, czesci ruchomej glównej tak dlugo, .az zapadka pomocnicza zosta¬ je uruchomiona i przesuwa zapadke glówna w \ polozenie pierwotne. Czesci glównej albo czesci pomocniczej nadaje sie takie wzajemne poloze¬ nie, ze zapadka pomocnicza jest stale wychylona z polozenia, spoczynku. Taka budowe korzystnie jest zastosowac wtedy, gdy. potrzebny jest szyb- v lei ruchów tyl i na przód czesci ruchomej glównej.Zgodnie z odmiana wykonania urzadzenia brzegi czesci ruchomej i pomocniczej sa uksztal¬ towane w ten sposób, ze przy ruchu czesci rucho¬ mej glównej zapadka wykonywa gwaltowny ruch prostopadle do kierunku poruszania sie czesci ru¬ chomej, a przy dalszym przesuwaniu sie czesci pomocniczej jest zabierana nagle zapadka pomoc¬ nicza do polozenia pierwotnego'. Ta konstrukcja nadaje sie do uruchomiania kontaktów, które na¬ lezy szybko wlaczac i wylaczac.Urzadzenie wedlug wynalazku jest przedsta¬ wione na rysunku, na którym fig. 1, ^— 3 uwi¬ doczniaja przyklad wykonania w trzech kolej¬ nych polozeniach, fig. 4 i 5 — dwa inne przykla¬ dy wykonania urzadzenia, a fig. 6— uklad elek^ tryczny, w którym kontakt ruchomy jest urucho¬ miany za pomoca urzadzenia przedstawionego na fig. 4.W przykladzie wykonania, przedstawionym na fig. 1, 2 i 3, ruchoma czesc glówna 1 jest zaopa¬ trzona w profilowany brzeg 2, wspólpracujacy z zebem 3 zapadki 4. Podczas ruchu czesci rucho¬ mej w kierunku strzalki A zab 3 zapada pod dzialaniem sprezyny 5 w uskok 6 profilowanego ? brzegu 2. Polozenie to jest przedstawione na fig. 2. Zgodnie z wynalazkiem zapadka 4 jest zabie¬ rana w swoje polozenie pierwotne za pomoca za¬ padki pomocniczej 7, wspólpracujacej z profilo¬ wanym brzegiem czesci pomocniczej 9. Czesc po¬ mocnicza 9 porusza- sie w kierunku strzalki B ewentualnie równoczesnie z ruchem czesci ruJ •chomej i. Gdy czesc pomocnicza przesunela sie wr kierunku strzalki B tak dalece, ze uskok 10 profilowanego brzegu 8 przeszedl za zab 11 za¬ padki - pomocniczej 7, zapadka ta porusza sie w dól pod dzialaniem sprezyny 12. Polozenie tó jest przedstawione na fj^. 3. Zapadka pomocnicza 7" zabiera ze soba zapadke 4, az osiagnie ona polo¬ zenie spoczynku. Uskutecznia sie to dzieki temu, ze zapadka 7 jest zaopatrzona w wystep 13, któ¬ ry wspólpracuje z haczykowato zagieta czescia 14 zapadki 4 Sprezyna 12 jest mocniejsza od sprezyny 5, tak ze zapadka 4 przesuwa" sie w po¬ lozenie spoczynku wbrew dzialaniu sprezyny 5 pod dzialaniem zapadki 7.Sprezyna 5 jest wykonana ^ko sprezyna ciagnaca, zaczepiona jednym koncem o zapadke 4, a drugim koncem — o nieruchoma czesc urza¬ dzenia; Zamierzone dzialanie mozna jednak o- siagnac w ten sposób, ze zamiast sprezyny ciag¬ nacej 5 stosuje sie sprezyne rozpierajaca zapad¬ ke glówna fi pomocnicza 7. Jasnym jest, ze w opisanym urzadzeniu przez dobór ksztaltu profi¬ lowanego brzegu 8 czesci 9 mozna dowolnie zmie¬ niac przebieg ruchu zapadki 7, a tym samym — ruch powrotny zapadki 4. Ruch powrotny moze wiec byc powolny, szybki albo tez gwaltowny.Energia potrzebna do ruchu powrotnego zapad¬ ki 4 jest dostarczana sprezyna 12. Energia ta mo¬ ze byc, praktycznie biorac, nagromadzona w cia¬ gu calego czasu, w którym czesc pomocnicza prze¬ biega pomiedzy dwoma punktami, w których za¬ padka 7 musi byc -uruchomiona. Czesc pomocni¬ cza 9 moze byc sprzezona z czescia ruchoma glówna. W przedstawionym przykladzie kierun- • ki ruchu sa równolegle i przeciwne, lecz, jasna jest rzecza, ze to nie jest konieczne.W przykladzie wykonania, przedstawionym na fig. 4, czesc ruchoma i czesc pomocnicza sa wy- rkonane w postaci tarcz nieokraglych 20, 21, ob¬ racajacych sie wokolo walka 22. Obrót nastepu- « je w kierunku strzalki C. Zapadka 23 i zapadka 24 wahaja sie okolo wspólnej osi 25, przy czym zapadka 24 podczas obrotu w kierunku przeciw¬ nym ruchowi wskazówki zegara naciska na wy¬ step 26 zapadki 23 i pociaga ja za soba. Dziala¬ nie urzadzenia jest opisane ponizej. Przy obro¬ cie walka 22, a tym samym tarczy 20, zab 29 za¬ padki 23 wchodzi we wglebienie 27 profilowane¬ go brzegu 28. Zapadka wykonywa wtedy pod l dzialaniem sprezyny 30 gwaltowny ruch w kie¬ runku ruchu wskazówki zegara okolo walka 25 tak dlugo, az wystep oporowy 26 oprze sie o dzwignie 24. Szczypce utworzone przez zapadki 23 i 24 oraz wystep oporowy 26 sa utrzymywane spre¬ zyna 30 w stanie zamknietym. Gdy walek 22 ob¬ raca sie w dalszym ciagu, zab 31 zapadki 24 za¬ pada pod dzialaniem sprezyny 32 za uskok 33 profilowanego brzegu 34 tarczy 21. Pr*zy tym ru¬ chu zapadka 24 przesuwa za pomoca wystepu oporowego 26 zapadke 23 w jej polozenie pier¬ wotne. Przy dalszym obrocie tarczy 20 i 21 zab — 2 —zapadki pomocniczej 2U przesuwa sie po nieokrag- lej czesci brzegu SU tarczy 21, przy czym zapadka 2U zostaje przesunieta w polozenie spoczynku, a sprezyna 32 zostaje napieta. Poniewaz wglebie¬ nie 27 przesunelo sie juz poza zab 29, zapadka 23 nie moze podazyc za zapadka 2U. Dzieki temu szczypce otwieraja sie, a sprezyna 30 zostaje na¬ pieta. Sprezyny 30 i 32 pozostaja przy dalszym obrocie walka 22 równoczesnie napiete. Jasnym jest) ze nieokragla czesc brzegu SU tarczy 21 moze rozciagac sie prawie na caly obwód tarczy 21, przy czym energia do napiecia sprezyn 30 i 32 jest dostarczana zupelnie malym momentem obrotowym walka napedowego 22, Z zapadka 23 mozna polaczyc na przyklad kontakt elektryczny, który przy równomiernym obrocie walka 22 be¬ dzie sie nagle otwieral i nastepnie nagle zamy¬ kal. Oba te ruchy zapadki 23 moga bez przesz¬ kód szybko po sobie nastepowac. Umozliwione to jest dzieki temu, ze energia potrzebna do uru¬ chomienia zapadki i ewentualnie polaczonego z nia kontaktu zostala uprzednio nagromadzona w sprezynach 30, ,32 w ciagu calkowitego obrotu 'walka 22, a wiec w czasie spoczynku zapadki 23.W odmianie urzadzenia przedstawionej na fig. 5 zab UO zapadki U2 jest sciety skosnie. Tak samo wglebienie Ul profilowanego brzegu U3 tar¬ czy UU jest ograniczone scieta ukosnie scianka U5.Tarcza UU nie jest przymocowana do walka U6, lecj| jest poruszana w kierunku strzalki D za po¬ moca korby U7 osadzonej na tym walku i nacis¬ kajacej na czop US osadzony na powierzchni tar¬ czy UU* Gdy poczatek skosnej scianki U5 znajdzie sie pod zebem UO zapadki U2, tarcza UU oraz po¬ laczona z nia tarcza U9 sa poruszane niezaleznie od obrotu walka U6 w dalszym ciagu zapadka U2 pozostajaca pod dzialaniem sprezyny 50. Urza¬ dzenie jest wykonane tak, ze zab 51 zapadki po¬ mocniczej 52 zapada za uskok 53 profilowanego orzegu tarczy U9 przed zakonczeniem calkowitego obrotu tarcz US, UUf pociaganych zapadka A2. Za¬ padka U2 powraca pod dzialaniem sprezyny 5U, ^wystepu oporowego 55 i zapadki pomocniczej 52 w swoje polozenie pierwotne. Zapadka U2 wyko¬ nywa wiec kolejno nastepujace po sobie ruchy w kierunku wskazówki zegara ze swego poloze-' nia spoczynku oraz w kierunku przeciwnym — w polozenie spoczynku, zrzadzenie to daje. sie z korzyscia zastosowac w samopiszacym aparacie rejestrujacym, w którym na wskazówce aparatu pomiarowego umieszczony jest rysik od czasu do czasu dociskany do tasmy. Dociskanie to moze trwac jedynie chwilke, gdyz inaczej ruch apara¬ tu pomiarowego uleglby zaburzeniu. Jezeli ramie rejestrujace ma byc napedzane mechanicznie, nie moze ono nigdy pozostac w polozeniu dolnym, -docisnietym, do tasmy. W tym celu ramie to la¬ czy sie z zapadka U2 na fig. 5.Fig. 6 przedstawia uklad polaczen elektrycz¬ nego urzadzenia sluzacego do kontrolowania obro¬ tu walu. W nadajnikach i podobnych elektrycz¬ nych urzadzeniach potrzeba czasami, aby jeden z przekazników dopóty pozostawal zamkniety, do¬ póki jeden z walów jest obracany. Przy zatrzy¬ maniu walu przekaznik powinien sie otwierac.\ Rozwiazanie tego zagadnienia jest opisane po¬ nizej. Z walem laczy sie kontakt 6U, który pod¬ czas obracania sie walu przy kazdym obrocie na krótka chwile laczy kondensator 60 z bateria 61.Dzieki temu laduje sie kondensator 60. Cewka 62 przekaznika polaczona szeregowo z oporem 63 jest przylaczona do kondensatora. Urzadzenie jest wykonane tak, ze gdy wal sie obraca, kon¬ densator 60 jest naladowany. Kontakt 6U laczy sie z zapadka U2 na fig. 5. Dzieki temu osiaga sie to, ze gdy wal jest nieruchomy, kontakt 6U . jest zawsze otwarty. Przy uzyciu zwyklego kon¬ taktu slizgowego móglby zajpc przypadek; ze wal zatrzyma sie w polozeniu, w którym kontakt slizgowy jest zamkniety. Wskutek tego przekaz¬ nik b^lby zamkniety pomimo, ze wal bylby nie¬ ruchomy. Przez zastosowanie urzadzenia wedlug fig. 5 zapobiega sie mylnemu wskazaniu.Opisane urzadzenie mozna z powodzeniem za¬ stosowac do obracania walu w sposób przerywa¬ ny za pomoca walu obracajacego sie ciagle. W tym przypadku uruchomia sie sprzeglo pomiedzy . dwoma walami za pomoca urzadzenia wedlug wy¬ nalazku.. PL