Transformatory regulacyjne wykonywa sie na ogól jako transformatory obrotowe lub przesuw¬ ne. Transformatory przesuwne posiadaja rdzen, podtrzymujacy uzwojenie jednego rodzaju (uz¬ wojenie regulacyjne lub wzbudzajace), oraz jarz¬ mo magnetyczne, podtrzymujace uzwojenie dru¬ giego rodzaju (wzbudzajace lub regulacyjne), przy czym zarówno rdzen, jak i jarzmo sa wyko¬ nane z blach zelaznych i moga byc przesuwane wzgledem siebie w celu regulowania napiecia w odbiornikach. Uzwojenia obu ruchomych wzgle¬ dem siebie czesci (rdzenia i jarzma) sa umiesz¬ czone w specjalnych zlobkach w zelazie. Ponie¬ waz w celu regulacji najczesciej rdzen z uzwo¬ jeniem regulacyjnym powinien byc poruszany wzgledem czesci zelaznej, stanowiacej jarzmo ma¬ gnetyczne, przeto wymagane sily nastawiania sa znaczne, a urzadzenia nastawcze sa skompliko¬ wane, podrazajac transformator.Przedmiotem wynalazku jest transformator re¬ gulacyjny, w którym otoczona przez uzwojenie czesc czynnego rdzenia zelaznego i jarzmo ma¬ gnetyczne sa nieruchome, regulacje zas napiecia uskutecznia sie przez stopniowe przesuwanie przynajmniej jednego uzwojenia wzgledem nie¬ ruchomego jarzma zelaznego i pozostalych uzwo¬ jen, przy czym ruchome uzwojenie jest przesu¬ wane tak, iz przechodzi przez obwód magnetycz¬ ny i moze byc wysuwane z obwodu magnetyczne¬ go i wsuwane wen przez pierscieniowa szczeline powietrzna.Dzieki urzadzeniu wedlug wynalazku nie tyl¬ ko zmniejsza sie ruchoma mase transformatora regulacyjnego, lecz uzyskuje sie równiez uprosz¬ czenie konstrukcji szkieletu zelaznego i uzwo¬ jenia, gdyz zbedne jest zlobkowanie dla rucho¬ mego uzwojenia- Na rysunku przedstawiono schematycznie przyklady wykonania wynalazku, przy czym fig. 1, 2 i 4 przedstawiaja transformator jednofazo¬ wy w przekrojach podluznych i poprzecznym, fig. 3 przedstawia transformator trójfazowy, a fig. 5 — schemat polaczen transformatora wedlug fig. 4.Czynne zelazo transformatora regulacyjnego sklada sie z jarzm podluznych al, a2 i jarzm po-przecznych bl, b2, jak równiez z rdzenia c, rów¬ noleglego do jarzm podluznych. Litera d oznacza nieruchome uzwojenie wzbudzajace, a litera e — uzwojenie przesuwne, sluzace jako uzwojenie re¬ gulacyjne. Uzwojenie regulacyjne e jest podtrzy¬ mywane przez tuleje izolacyjna f. Przesuniecie tulei' f wraz z uzwojeniem e odbywa sie za po¬ moca ruchomej nakretki g i sworznia srubowego h, obracanego za pomoca korby i.Rdzen c,' otoczony uzwojeniami d i e, posiada najlepiej okragly ' przekrój i blachy, ulozone warstwowo, promieniowo lub ewolwentowo, nato¬ miast Iblachy górnego i dolnego jarzma poprzecz¬ nego bl b2 sa ulozone prostopadle do osi rdze¬ nia c, a blachy jarzma podluznego al, a 2 — rów¬ nolegle do tej osi. Pomiedzy górnym jarzmem poprzecznym bl i rdzeniem c pozostawiona jest pierscieniowa szczelina powietrzna, w której uz¬ wojenie e moze byc wysuwane z 'obwodu magne¬ tycznego, i wsuwane wen. Pierscieniowa szczeli¬ na powietrzna posiada w ukladzie wedlug wyna¬ lazku bardzo duzy przekrój, azeby indukcja w szczelinie byla mala, a prad biegu jalowego, po¬ mimo stosunkowo duzej dlugosci szczeliny, nie byl zbyt duzy- W transformatorze regulacyjnym do sieci trój¬ fazowych rdzenie, podtrzymujace uzwojenie, sa rozmieszczone najlepiej w trójkat, jak przedsta¬ wiono na fig. 3 w widoku z góry. Uzwojenia re¬ gulacyjne poszczególnych faz moga byc nastawia¬ ne niezaleznie od siebie, jak równiez uzwojenia wszystkich trzech faz.moga byc nastawiane wspól¬ nie za pomoca jednej sruby, która jest umieszczo¬ na wówczas w srodku ciezkosci trójkata, utwo¬ rzonego przez rdzenie- Wada ukladu wedlug jfig. — 3 jest to, ze amperozwoje ruchomego uzwojenia, po wysunie¬ ciu z obwodu magnetycznego, nie zostaja zo¬ bojetnione przez amperozwoje uzwojenia wzbu¬ dzajacego. Wskutek tego powstaja znaczne in¬ dukcyjne spadki napiecia i niepozadane sily przy zwarciu.Dla unikniecia tych wad zelazo wedlug fig. 4 wykonywa sie w ten sposób, ze oprócz jarzm koncowych posiada jeszcze przynajmniej jedno jarzmo srodkowe, które z rdzeniem, prowadzacym uzwojenie ruchome, tworzy szczeline pierscienio¬ wa, w której jest przesuwane uzwojenie regula¬ cyjne wzgledem uzwojenia wzbudzajacego, przy czym to ostatnie uzwojenie jest rozlozone na czes¬ ci, rozmieszczone wzdluz rdzenia, prowadzacego ruchome^ uzwojenie.Zelazo* czynne transformatora regulacyjnego wedlug fig. 4 sklada sie z dwóch jarzm podluz¬ nych al, a2, srodkowego rdzenia c, równoleglego do jarzm, dwóch jarzm poprzecznych b2, b3, i srodkowego jarzma bl. Miedzy jarzmem poprzecz¬ nym JdI i rdzeniem c utworzona jest pierscienio¬ wa szczelina powietrzna h. Nieruchome uzwoje- 1 nie wzbudzajace jest podzielone na dwa uzwoje- — nia czesciowe dl, d2, rozmieszczone z obu stron srodkowego jarzma poprzecznego bl. Uzwojenie regulacyjne e moze byc poruszane wzgledem czesci dl, d2 uzwojenia wzbudzajacego w szcze¬ linie powietrznej h. Rdzen c, otoczony uzwojenia¬ mi dl, d2, posiada najkorzystniej przekrój ok¬ ragly i blachy, ulozone promieniowo lub ewol¬ wentowo, natomiast blachy jarzm poprzecznych bl, b2, b3 sa ulozone prostopadle do osi rdzenia c, blachy zas jarzm podluznych al, a2 sa ulozone równolegle do tej osi. Czesci dl, d2 uzwojenia wzbudzajacego sa polaczone' wedlug schematu na fig. 5.równolegle, tak iz glówne strumienie do¬ daja sie w srodkowym jarzmie bl, jak uwidocz¬ niono na fig. 4.Transformator regulacyjny wedlug fig. 4, 5 stanowi wiec podwójny transformator wedlug fig. 1, przy czym zelazo czynne ma taki ksztalt, ze wspólne uzwojenie regulacyjne, wysuwane z jed¬ nej cewki czesciowej uzwojenia wzbudzajacego, wchodzi do drugiej &ewki i odwrotnie.Dzialanie transformatora we_dlug* fig. 4, 5 opi¬ sano ponizej. Przy zasilaniu czesci dl, d2 uzwo¬ jenia wzbudzajacego stalym napieciem Ul otrzy¬ muje sie przy biegu jalowym na zaciskach uzwo¬ jenia regulacyjnego napiecia U2, którego kieru¬ nek jest rózny w zaleznosci od polozenia uzwo¬ jenia regulacyjnego wzgledem czesci dl, d2 uz¬ wojenia. Poniewaz zmiana napiecia odbywa sie w sposób ciagly, przeto U2, w zaleznosci ód polo¬ zenia uzwojenia regulacyjnego, moze osiagac wszystkie wartosci od + U2 max do—U2 max.Przy zwarciu lub obciazeniu czesc wtórnych aniperozwojów jest zobojetniona przez ampero¬ zwoje uzwojenia czesciowego dl, druga zas czesc — przez amperozwoje uzwojenia czesciowego d2.Jak wynika z fig. 4 prad na zaciskach pierwot¬ nych sklada sie z róznicy pradów uzwojen dl i d2.Taka konstrukcja transformatora regulacyjne¬ go umozliwia wiec ciagla bezkoritaktowa regu¬ lacje napiecia, przy czym wypelniony jest. waru¬ nek kompensacji amperozwojów wszystkich uz¬ wojen.Czesci dl, d2 uzwojenia wzbudzajacego moga miec niejednakowe liczby zwojów, poniewaz ich strumienie magnetyczne sa calkowicie niezalez¬ ne. Przy równoleglym ukladzie uzwojen czescio- ' wych uzwojenia wzbudzajacego w obu poloze¬ niach koncowych uzwojenia regulacyjnego otrzy¬ muje sie wtedy wartosci napiecia o przeciw¬ nych znakach i róznych amplitudach.Uzwojenie regulacyjne zamiast odlaczenia od uzwojenia wzbudzajacego, jak w przykladzie wedlug fig. 4, 5, moze równiez byc polaczone w — 2 —szereg z tym uzwojeniem lub w szereg ze specjal¬ nym uzwojeniem wtórnym. Transformator regu¬ lacyjny moze byc równiez przystosowany do pra¬ cy jednofazowej przy dwóch uzwojonych rdze¬ niach, jak i do pracy trójfazowej lub wielofazo¬ wej przy trzech lub wiecej uzwojonych rdzeniach, przy czym uzwojone rdzenie równiez i tu moga byc uzyte jako jarzmo magnetyczne, a wszystkie jarzma moga byc wykonane jako plyty lub tar¬ cze. Uzwojenia regulacyjne róznych rdzeni moga byc przy tym poruszane jednoczesnie lub oddziel¬ nie.Wedlug zasady, wyjasnionej wyzej na fig. 4 i 5, mozna równiez wykonywac regulowane dla¬ wiki bezstopniowe i bezkontaktowe, np. cewki ga- sikowe do ochrony sieci przed zwarciem z zie¬ mia. Zelazo jednofazowej cewki gasikowej moza miec zarówno jeden, jak i dwa uzwojone slupy, przy czym zarówno jarzma koncowe, jak i jarzma srodkowe moga tworzyc szczeliny powietrzne z, rdzeniem, prowadzacym ruchome uzwojenie. Uz¬ wojenie regulacyjne jest polaczone przy tym w szereg z uzwojeniem wzbudzajacym. W transfor¬ matorze regulacyjnym wedlug fig. 4 i 5 przy sta¬ lej indukcji wystepuje zmienne napiecie na zaci¬ skach lub odwrotnie przy stalym napieciu otrzy¬ muje sie zmienna indukcje, to znaczy i zmienny prad. Stwierdzono przy tym, ze stosunkowo male uzwojenie regulacyjne powoduje regulowanie pra¬ du w szerokich granicach. Gdy np. liczba zwojów wynosi tylko 10% uzwojenia wzbudzajacego, to prad moze byc regulowany o 49% w stosunku da wartosci sredniej. Zamiast szczelin w jarzmach koncowych moga byc dodatkowo przewidziane szczeliny powietrzne równiez w jarzmach pod¬ luznych lub rdzeniach, podtrzymujacych uzwoje¬ nie.W przypadku cewek gasikowych przesuwanie uzwojenia lub uzwojen regulacyjnych moze od¬ bywac sie wzdluz rdzenia zelaznego równiez cal¬ kowicie swobodnie. Sily mechaniczne, wystepu¬ jace w cewkach gasikowych, gdy napiecie nie jest przylozone, inaczej mówiac ciezar wlasny uz¬ wojenia- regulacyjnego powoduje wówczas przesu¬ niecie jego w polozenie koncowe, gdzie reaktancja posiada wartosc najmniejsza- Gdy nastapi zwar¬ cie sieci z ziemia, to nastepuje natychmiast prze¬ suniecie cewki, w której zaczyna plynac prad, odpowiadajacy najwiekszej, mozliwej wartosci i przewyzszajacy prad pojemnosciowy. Luk przy zwarciu z ziemia nie moze zgasnac. Pod dziala¬ niem sil elektrodynamicznych uzwojenie regula¬ cyjne porusza sie tak, zeby reaktancja byla jak najwieksza. Prad wówczas odpowiednio maleje i w okreslonym polozeniu prad pojemnosciowy zo¬ staje skompensowany, przez co wytwarzaja sie najkorzystniejsze warunki do zgaszenia luku.Uksztaltowanie cewki gasikowej wedlug wynalaz¬ ku przedstawia jeszcze te zalete, iz niebezpieczne napiecia nigdy nie moze sie' zjawic, gdyz reaktan¬ cja przewodu zerowego sieci w stanie nie zakló¬ conym jest mala.. s PL