Przedmiot wynalazku niniejszego sta¬ nowi1 urzajdzenie, zapomoca którego wyzy¬ skuje sie chyzosc przeplywu wody, powie¬ trza i podobnych materyj (strumienie, rze¬ ki), potoki, wiiatr) do wytwarzania energjil Sklada sile ono glównie zi systemu lopatek tiiribabowych, przytwierdzonych do lancu¬ chów bez konca ii ograniczonych na gór¬ nych jako tez na dolnych koncaJch plalszcza- mi; lopatki robocze z systemem odpowied¬ nich lopatek kierowniczych tworza turbi¬ ne o podwójnym przeplywie wody, której to turbinie daje soie nazwe turbiny lancu¬ chowej. Wedlug dalszego wykonania wy¬ nalazku niniejszego umieszcza sie turbine w najmniejszym przekroju kaJnaliui w rodza¬ ju wenturyjiskteji rury. Wreszcie wynaJa)- zek dotyczy sposobu przytwierdzenia tego wodnego silnika! do plywaków i podnosze¬ nia ich z Wody, regulowania ii wylaczania turbiny, dalej kilku roldlzaijów ustawienia w feiierunku praldu, odpowiedniego popro¬ wadzenia lancuchówi kilka1 rodzajów przy¬ mocowywania turbiny.Konstrukcyjne przyklady wykonania wynalazku przedstawione sa na zalaczo¬ nych rysunkach, a mianowicie fi|g. 1 przed¬ stawial przekrój poziomy turlbihy aktywnej, fiig. la jej szczegól, fig. 2 jej stosunki chy- zoscii, fig. 3 przekrój poprzeczny wedlug libji) III—III (fiig. 1). Fig. 4 przedstawia przekrój poziomy lancuchowej turbiny ak¬ tywnej ii reakcyjnej, fig. 5 jej stosunki chy- zo«ci, fig, 6 przekrój poprzeczny wedlug*** Hnji VI — VI (fig. 4), fig. 7 schematyczny wSdok zgóry turbiny lancuchowej, umie¬ szczonej w kanalie w miejscu zwezomeim, fig. 8 jej widok boczmy. Fig. 9 przedtetawia u- rzadzenile do podnoszenia turbiny lancu¬ chowej, zanurzonej w wodlzie iwl celu ochro¬ ny przed plywajacemi przedmiotami, fig. 10 urzadzenie dk regulowania ii wyla¬ czania w rodzaju zaluzji, fig. 11 kla¬ pe dlalwikowa przed lopatkalmi kie¬ rowniczemu fi|g. 12 lopatke zalmyka- jaca, umieszczona przed rura wfciutuiryjska..«, Fifg. 13 pr*ds*aiwiia sposób uraiocowywai- nia klap^wypustowych w obrebie dzialania lopatek kierowniczych, fig, 14 regulowanie wiatrakowe, fig. 15 i 16 urzadzenie zaopa¬ trzone w asymetryczny system rur Ven- turfego ii porusza;jace sie na kolistych szy¬ nach.Fig. 17 i 18 przedstawiaja schetmatycz^ nte prowadlzenie lancuchów przy turbinach o poziomej osi, fig. 19 prowadzenie lancu¬ chów przy turbinach o pionowej osi, fig. 20 i 21 widoki zgóry wzglednie boczne m- rzadzenia ruchomego okolo osi, fig. 22 jego szczegól.Fig. 1—3 przedstawiaja aktywna turbi¬ ne lancuchowa, pracujaca zapomoca dwu¬ stopniowego cisnienia. Przekroje lopatek obrotowych sa schematyczne ze wtzgledu na równolegla plaszczyzne z; lancuchem i spo¬ rzadzone jajko lopatki turbiny gramicznej poniewaz turbina musi! obracac sie pod wo^ ¦da. Woda, przeplywajaca w kierunku strzalki, zostaje pomiedzy lopatkami kie- rowniczemi /, w miejscu V odwrócona na obracajace sie w kierunku strzalki1 y lopat¬ ki turbiny 3 (fig. la), przytwierdzone do lancucha Gallla 2 lub innego podobnego Skoro -woda! opusci lopatki tttrbitoy w kie¬ runku prostopadlym albo prawie prostopa¬ dlym dlo kierunku ich ruchu, dostaje sie pomiedzy lopatki kierownicze 4 i doznaje znów odwrócenia na drugi szereg lopatek turbiny 3 i odplywa znów wi kierunku pro¬ stopadlym albo prawiie prostopadlym ck kierunku ich ruchu. Lancuch 2 z lopatkami turbinowemi jest napiety pomiedzy kolami lancuchowymi 5, 5, przedstawionemi na ry¬ sunku schematycznie, a gdyby dlugosc lan¬ cucha byla za wielkai to znaczy jego ksztalt w napieciu wolnem wykazalby za wielkie zwisanie, to podpiera sie go pomiedzy ko¬ lami lancuchowemi kólkaimi 6 albo lan¬ cuch moze byc miejscami prowadzony po* miedzy kólkami prowatdnikowemi 6'; osie tych kólek nie przechodza pomiedzy lopat¬ kami kierowmibzemi 4, aby nie dzialaly u- jemniie na) prad, tylko maja lozysko powy¬ zej! i ponizej systemu lopatkowego. Jak widac z rysunku jest ta turbina1 li tylko ak¬ tywna i prafcuje zapomoca dwtustopniowego cisnienia. Cilsnienile wody przeplywajacej i spietrzonej przed turbina, przemienila sie w polowite pomiedzy lopatkami kierownl- czemii 4, 4 w chyzosc, która sie zuzytkowui- je w znany sposób zapomoca lopatek tur¬ biny aktywtnej.Stosunki chyzoscl tej turbiny lancu¬ chowej przedstawione sa na fig. 2. Zna¬ kiem c0 oznaczona jest chyzosc, która ma woda podczas przeplywu do lopatek kierowniczych, znakiem c1 oznaczono chyzosc, z która woda opuszcza ]e. Z tej ostatniej odciagnawszy w znany sposób chyzosc przesuniecia u lopatek turbiny, otrzymuje sie wzgledna chyzosc w1 wo¬ dy, wplywajacej pomiedzy lopatki1 turbi¬ ny, której kierunek podaje tajkze równo- czesnie kat wplywu ruchomych lopatek.Wzgledna! chyzosc w2, z która woda) opu- sizicza lopatki, zgadza sie pod Wzgledem wielkosci z w2 i skierowana jest odnosnie do symetrycznej osi dlugosci lopatek turbi¬ ny symetrycznie do w1. Jezeli sie doda do w2 chyzosc ruchu u lopatek, to o^ trzymuje sie absolutna chyzosc c2 wtody, wyplywajacej z pierwszego szeregu lopa¬ tek turbiny. Ta chyzosc c2 zgadlza sie z cbyzoseia wplywu c° pod w,zgledem wiel¬ kosci i kierunku, wskutek tego jest takze przekrój wplywowy drugiego szeregu lo- — 2 —patek obiegowych zupelnie talki sarni, jak pierwszego szeregu* Jezeli lopatkii obiego¬ we tego drugiego szeregu sporzadzone sa w ksztalcie pierwszego szeregu, to chyzosc c3, wyplywajjacej wody z tego szeregu lo¬ patek zgadzai sie pod wzgledem wielkosci z chyzosclaj c1 wyiplywu z ptferfWszego szeregu lopatek, z' czego mozna wtedy o- zmialczyc zupelnie analogicznie jak poprzed¬ nio wzgledna chyzosc w3 Si w4 abso¬ lutna chyzosc c4. Jak widac z rysunku o- trzyintyje sie zupelnie symetryczna figure, jesli zfcfcereguje sie chyzosc turbiny lancu¬ chowej w sposób opisany.TurUkia zaopatrzona jest w znane urza¬ dzenie do naprezania lancucha. Na górze i na dole turbina otoczona jest plaszczem (fig. 3), który nile dozwala aby yfada z* ze* wmalmz wplywajaca zgóry i zdolu do tur¬ biny, nie powodowala zaburzenia w prze¬ plywie pomiedzy lopatkami turbiny i któ¬ ry sprawial, ze pomiedzy oboma szeregami lopaltek turbiny wystepuja inne stosunki cisnienia i1 chyzosci, nflz w obok w równej wysokosci plynace) nazewnatrz plaszcza f wodzie- W plaszczu znajduje sie kanal 8 do przeprowadzania lancucha. Kanal ten niewiele wplywa na dzialanie turbiny, po¬ niewaz zawiera stojaca wode, z tej strony, gdzie kierunek ruchu biegnacych po kole lopatek fest przeciwny kierunkowi wody, zaopatrzona jest turbina plaszczem ochron¬ nym 9, który zmniejsza szkodliwy opór wody, wywiferany na te lopatki.Przestawiania na fig. 4 do 6 turbina lancuchowa jest równiez turbina o podwój¬ nym przeplywie, którego pierwszy stopien przedstawiaj reakcyjna, al drugi aktywna turbine. Jak przedstawia fig. 4 woda do¬ plywa do kierowniczych lopatek z doply¬ wowa chyzoscia, oznaczona strzalka x, przeplywa pomiedzy lopatkami kierowni- czerni 10 do lopatek turbiny 11, które sa sporzadzone w rodzaju lopatek turbiny re¬ akcyjnej. Te lopatki turbinowe poruszaja sie jak wskazuje fig. 6, w kanale 12, zwe¬ zanym ku srodkowi tuiribteiy; jego najwiek¬ sze i najmniejsze poprzeczne rozmiary sa w takim stosunku do siebie, jak najwtreksze odstepy pomiedzy lopatkalmi do najmniej¬ szych, Wadki wyplywajajcai z tego szeregu lopatek turbinowych dostaje sie bez dola¬ czenia dalszych lopatek kierowniczych do drugiego szeregu lopatek turbinowych. Ten drugi szlereg lopatek tai&foowyoh porusza sie równiez w kanale, którego wymiar po¬ przeczny powieksza sie w powyzej poda¬ nym stosunku ku brzegowi odplywu wody.Poniewaz to powiekszenie wyrównuje wlasnie zmniejszenie sie odstepu pomie¬ dzy lopatkami, to ten szereg lopatek dzia¬ la jako szereg lopatek turbiny aktywnej wzglednie granibztnej.Stosunki chyzosci tej turbiny przed- staWfome sa na fig. 5. Wodal dostaje sie w kierunku strzalki x z chyzoscia wplywu c0 poimiedzy; szcza je z chyzoscia cr Jezeli sie od tej chyzofsoS cx odejmie chyzosc przesunie¬ cia u szeregu lopatek turbinowych; to o- trzymai sie wzgledna chyzOSc w1 wody, wplywajaca pomiedzy lopatki turbinowe.Tunalstepuije przyspieszenie przeplywu wo¬ dy do wzglednej chyzoslci w2 \ której wiel¬ kosc do wielkosci wx\ wskutek powyzej przytoczonego zwezenia poprzecznego prze¬ króju kanalu, stoi w tym stosunku, jak druga potegal wielkosci1 odstepu lopatek w miejscu wplywu do drugiej potegi wielko¬ sci tego odlsitlepu w miejscu wyplywu. Do¬ dawszy do tej chyzosci u2 chyzosc u, otrzyma sie absolutna chyzosc c2 wyply¬ wajacej wody. Poniewaz nie ma drugiego systemu lopatek kierowniczych, to abso¬ lutna chyzosc cs wody, wplywajacej po* miedzy drugi szereg lopatek turbinowych, zgadzal sie zupelnie z c2 pod wzgledem wielkosci i kierunku. Z tego otraymuje sie przez odciagniecie chyzosd przesuniecia u lopatek turbinowych Wzglejdha chyzosc w3 wplywajacej wody w drugi s»reg lo- — 3 —patek turbinowych, Pomiedzy temii lopat¬ kami, dzialajacemi w rodzaju lopatek tiur- bdkiy aktywnej wzglednie granicznej, zmie¬ nila sie tylko kferunek wody (a nie wiel¬ kosc chyzoscil wzglednej), otrzymuje sie zatem, jezeli! sole przeniesie wzgledna chy- zosc w3 w niezmienionej wielkosci, jed¬ nak w kierunku stycznej wyplywu na kmzywfenie lopatek, ehyzosc Wzg|ledina w± opuszczajacej turbikie wody, a z tego do¬ daniem, chyzosci przesuniecia u absolutna ehyzosc c4 opuszczajacej turbilne wody, która to ostatnia ehyzosc zgadzal sie pod wzgledem wielkosci i kierunku z absolut¬ na' chyzoscia r0 wplywu.Z tego wynika, ze przy tej budowie tur¬ biny lancuchowej w przeciwienstwie do budowy wedlug fig. 1 do 3 nachylone sa lopatki drugiego ruchomego szeregu do pierwszego niie o 180* tylko pod daleko mniejszym katem, który w danym razie moze byc takze mniejszy niz 90°« To po¬ woduje taki ruch lopatek, ze one podczas odbycia drogi do szeregu po stronie od¬ plywu dio szeregu po stronie doplywu mu¬ sza skrecic o znacznie wiekszy kat niz 180°, eWemjtualmdle o wiekszy,, niz 270°. Ten brak symetrji w katach skrecenia lopatek mozna w mysl wynlalazku niniejszego u- skutecznic w nastepujacy sposób Do pro¬ wadzenia zastosowuje sie nie jeden system lancuchów, tylko dwa, których ilosc i dlu¬ gosc ogniw, a wiec takze dlugosci calkowi¬ te, zupelnie sie ze soba zgadzaja i leza w róznych plaszczyznach (fig. 6).Wewnetrzne brzegi IV lopatek polaczo¬ ne sa ruchomo z lancuchem 13, który bie¬ gnie po kolach 14, 15, Znajdujace sie wpo- blizu drugich brzegów naisaldki 16 lopa¬ tek polaczone sa ruchomo sztabkami 17 z zewnetrznym lancuchem 18, biegnacym po kolach lancuchowych 19, 20; kola te maja wieksza srednice, niz kola 14 i. 15, Pomie¬ dzy kolami lancuchbwemi 14 i 19 albo 15 i 20 zalaczone jest, w celu przymusowego zaipewnilenjiiaJ równej chyzosci obwodowej o- bu systemów lancuchów, jakiekolwiek zna¬ ne przeniesienie wskutek tego pozostaje wzgledem polozenia obu punktów obrotu kazdej lopaitki (niezmienione, jak dlugd lancuchy poruszaj aj sie w libji prostejf, i dlatego ruch ich jest w tym odcinku prze¬ suwany. Polozenie wewnetrznego lancu¬ chowego systemu kól jest wiec tak obrane, ze jedno z mniejszych kól lancuchowych 15 przechodzil w polozemfe wiewliaitrz lan¬ cuchowego kola 20, co powoduje wskutek jednakowej dlugosci lancuchów, ze drugie mniejsze kolo lancuchowe 14 wystaje po¬ nad sasiednie wieksze kolo lancuchowe 19.Skutek tego j^st tiakij, ze jezeli system porusza sie w kierunku oznaczonym strzalka z, punkty obwodowe kola 20 o- pózniaja sie wzgledem takich punktów ko¬ la 15, poniewaz one musza odbywac wiek¬ sza droge z ta sama chyzoscila. Z tego wyni¬ ka, ze lopatki skrecaja sie o mniejszy kat niz 180°, odbywajac droge od lewej ku pra¬ wej stronie figury. Z równych chyzosci ob¬ wodowych wynika, ze lopatki odbywajac droge z prawej strony figury do lejwej zai- pomoca kól lancuchowych 19 i 14, obraca^ ja sie o kat, który poprzednio przytoczony kat uzupelnia do 360°. Pod wzgledem wiel¬ kosci tych katów mozna rozporzadzac nie¬ mi w szerokich granicach przez odpowied¬ nie obranie obustronnego oddalenia punk¬ tu obrotu lopatek, nastepnie kata, który zawiera cieciwe lopatki z linja prosta obu punktów obrotowych lopatek, a wreszcie dlugosci laczacych sztaibek, W celu ochro¬ ny lopatek poruszajacych sie przeciw pra¬ dowi wody zastosowany jest plaszcz o- chronny 21.Wedlug fig. 7 i 8 sa te turbiny umie¬ szczone w najwezszymi, poprzecznym prze¬ kroju kanalu, sporzadzonego w rodzaju rur Venturii'ego w rurach i podobnych u- rzadzeniach. Cyfra 30 oznaczona jest sa¬ ma turbina lancuchowal, do której woda wplywa zbiezna rura 31, a wyplywa rura rozbiezna 32. Cyfra 33 oznaczona jest za- — A —• mknieta oslona maszyny (dynamo, kompre¬ sor lub podobny przyrzad) przeznaczonej do przemiany wytworzonej turbina ener- gji. To urzadzenie zJajptimoca turibiiny umoz¬ liwiaj zuzytkowanie energji czesci prze¬ kroju rzeki, przewyzszajacego znacznie co do wielkosci wlasny profil przeplywu w turbinie.Turbina stanowiaca przedmiot wynalaz¬ ku niniejszego moze byc zastosowana do kazdej plynacej wody, taki samo do ma¬ lych potoków, jako tez do rzek i pradów, do pradów morskich o dostatecznej chyzosci i do innych wód plynacych. Przy mniejszych struanienoiach wody moze byc turbina w da¬ nym razie przy zamknieciu koryta rzeki u- mieszczona stale albo do podnoszenia jako sluza, przyczem dio tej roboty moze byc zastosowane jakiekolwiek znane urzadzenie do podnoszenia. Moznosc podniesienia tur¬ biny ulatwia znacznie czyszczenie jej i w danym razie uskutecznienie potrzebnej na¬ prawy i doizwala uczynic koryto rzeka! zu¬ pelnie wolniem od czasu do czasu do splia- wu drzewa lub innych celów. Na wiekszych wodach, rzekach, strumieniach nawet mor¬ skich pradach o dostatecznej chyzosci u- miesizcza sie podobne urzadzenie na zla^ czonych plywakach.Doprowadzenie wytworzonej energji do miejsca zuzytkowania moze nastapic naj- odpowiedniej na elektrycznej albo pneu¬ matycznej drodze, przyczem kable wzgled¬ nie przewody rurowe, które doprowadza¬ ja energje od generatora wzglednie kom¬ presora, umieszczonego na turbinie, do miejsca' zuzytkowania, sa poprowadzone wzdluz linji kotwicoweji, albo nawet moga byc zuzytkowane w tym celu same liny, gdy sa sporzadzone jako kable elektryczne, wzglednie gietkie weze. W miejscu, w któ- rem prad zmienia kilkakrotnie swój kieru¬ nek, nalezy dolne zakonczenie lin kotwico¬ wych przytwierdzic ruchomo w jednym punkcie koryta rzeki.Fig. 9 przedstawia urzadzenie zbudo¬ wane na plywakach, które moze byc w ce¬ lu czyszczenia i naprawy £ latwoscia pod¬ niesione z wody. W tym celu oslona 61 tur¬ biny wzglednie kanal przewodni jest zao¬ patrzona dwiema parami plywaków 63, 64.Dolne plywaki 63 maja takie wymiary, ze napelnione powietrzem utrzymuja cajlia kon¬ strukcje ponad poziomem wody, podczas gdy mniejsze górne plywaki 64 ustalaja po- lozenieurzadzeniawpewUej oznaczonej gle¬ bokosci, ponizej zwierciadla) wody. Jezeli zatem obie pary plywaków sa napelnione Woda, to cale urzadzenie osiada na lozy¬ sku rzeki. Jezeli1 sie górna pare plywaków opróznil z wody, to urzadzenie podiiosi sie w polozenie robocze, a oprózniwszy takze dolna pare plywaków, podnosi sie przewod¬ nia i motoryczna komora urzadzenia cal¬ kiem z wody i pozostaje pod woda tylko pewna czesc dolnej pary plywaków.Uskutecznienie tej czynnosci moze na¬ stapic w rózny sposób, jednak zastosowu- je sie w tym celu odfcowiiednio do wynalaz¬ ku niniejszego nastepujace urzadzenie: ply¬ waki górnej pary sa polaczone zalpomoca rur 65 z plywakami dolnej pary, W rury te wstawiony jest przy 66 kurek trójwylo- towy albo podobny przyrzad, którego trze¬ cia odnoga 67 ma swe ujscie w zewnetrz¬ nej wodzie. Kurki moga byc przestawione zalpomoca rekojesci ailbo recznych kólek 69, które mozna ujac z platformy 68. Dolne plywaki 63 sa polaczone rurami 70 z kur¬ kiem 71, który moze byc nastawiany rów¬ niez z platformy 68 zaipomoca recznego kólka 72, Górne plywaki 64 polaczone ' sa ze soba rura 73, której nasadkai 46 zaopa¬ trzona jest w kurek 74. Od rury 73 odgale¬ zia sie rura 75; lapzy ona rure 73 z pompa powietrzna 76, napedzana turbina. Jezeli urzadzenie znajduje sie w polozeniu robo¬ czemu, to wszystkie kurki sa zamkniete. Je¬ zeli ma byc urzadzenie podniesione w celu czyszczenia albo naprawy, to Wprowadza sie w ruch pompe 76 tak, ze ona wtlacza powietrze dlo górnych plywaków. Jezeli ci- — 5 —4 snlenic to osiagnelo dostateczny stopien, (tajacy sile latwo obliczyc ze stosunku ob¬ jetosci i glebokosci dolnych1 plywaków, to obraca sie powoli kurki 66 w to polozenie, w ktÓrem one uskuteczniaja polaczenie gór¬ nych plywaków! z dolnemi ii otwieraj wtedy takze kurek 71. Wskutek tego w^ywa po- wiietoze zjgeszczone z górnych plywaków do dolnych i wypychal zawairta w tych ostat¬ nich w wlnatrz, póczem wlasciwa tlidbitoa podnosi sie ponad poziom wody I potrzebna robota czyszczenia i reperacji moze byc wygodnie uskuteczniona.Jezeli urzadzenie ma byc znów znizone w normalne polozenie robocze, to kurki 66 najezy obrócic w to polozenie, w którem o- ne lacza dolne plywaki z atmosfera, W tym wypadku wyplywa1 powietrze z urza¬ dzenia przez kurki) 66 i rury 67 naJzewnatrz, a na jego miejsce wplywa woda przez ku¬ rek 71 i nalpelnia1 dolne plywaki, zas do górnych nile moze sie dostac wskutek usta¬ wienia kurków 66. Wskutek tego przychoi- dzi urzadzenie napowrót w normalne pol* zenie robocze bez zadnego dalszego regu¬ lowania jego polozenia pod wzgledem wy¬ sokosci. Jezeli urzadzenie ma byc znizone zupelnie na lozysko rzeki, to kurkil 66 tak sie ustawia, ze one lacza górne plywaki z rurami^ 67, NaJstepnie otwiera sie kurek 74, wskutek czego górne plywaki1 zostaja przez rury 67 napelnione woda, a powietrze z tych plywaków uchodzi przez rure 47. Przy podnoszeniu z wody postepuje sie odwrot¬ nie, a miamowifcie wtlalcza siie powietrze ru¬ ra 47 do plywaków, a wypychana przez to woda uchodzi' z nich rura 67.Przy budowie wedlug: fi|g. 10 zastosowah ne sa przed szeregiem lopatek kierowni¬ czych 1, przez które najpibrw woda prze¬ plywa, krazki 82 w rodzaju zaluzji obroto¬ we okolo osi 81 i polaczone zapomoca dzwignij 83 i sztalby 84 z! recznym albo me- chainitazinfe dzialajacym regulatorem. Osie przechodza przez srodkowa linje krazków zaduzijowych.W mysl budowy wedlug fig, 11 zasto¬ sowana jest przed lopatkami kierownicze- mi 1 turbiny tylko jedna klaipa1 92, obroto¬ wa okolo osi 9/, równoleglej do lancuchów, która polaczona jest z regulatorem tzalpo- moca dzwilgni) 93 i sztaby 94, Os jest tu takze umieszczona w srodkowej linji klapy.Urzadzenia wedlug fiig. 10 i 11 moga byc zastosowane nietylko przed szeregiem kierowniczych lopatek 1 ale takze pomie¬ dzy szeregiem lopatek turbinowych 3 i kie¬ rowniczych lopatek 4, w którym to wypad¬ ku krazki zaluzjowe tworza w swem nor- malnem polozeniu przedluzenie lopatek kierowniczych; |mo^a byc jjednak umie¬ szczone takze po szeregu lopatek turbino¬ wych 3.Przy budowie wedlug fig. 12 zastosowa¬ ne sa przed otworem doplywowymi zbiez¬ nych rur 31 odchylajace lopatki 103, 104A obrotowe okolo osi 101, 102 a polaczone z regulatorem zaipotmOca sztang 105, 106. Ze¬ wnetrzne (kreskowane) polozenie lopatek 103, 104 jest takie, ze one w tern polozeniu tworza niejako przedluzenie zbieznych rur; w tern polozeniu zatem nie oddzia- lywuja te lopatki na chyzosc turbiny, Jezeli jjednak Ilopatki zostana ruchem sztangi 106 obrócone do wewnatrz, to otwór doplywowych zbieznych rur do¬ znaje przez nie z jednej strony zwezenia, z dlrugjlej zas1 strony odwracaja jeszcze pewna czesc doplywajacej wody, wskutek swego ukosnego polozenia. Lopatki wysta¬ ja takze ponad os obrotu i stanowia na tej stronie odcinaj ace plyty 107, 108.Przy budowie wedlug fiig. 13 znajduja sie na plaszczu turbiny otwory 111, 112, 113, 114, które sa w polaczeniu z miej¬ scem na kierownicze lopatki. Otwory te sa zakryte odpowiedniemi czesciami zamyka- jacemi np. klapami 115x polaczonemi z re¬ gulatorem zapomoca sztangi 116, Jezeli sie te otwory albo ich czesc mniej lub wiecejodkryje, to mozna czesc wody pomiedzy lo¬ patkami kierownibzeimif ztrtów odprowadzic do zewnetrznej wody, przez co pomniejsza sie naturalnie sprawnosc turbiny. W razie zastosowania jako wilatraki! moga byc te klapy samoczynnie poruszane, zastepujac ilcli szjbairiige kierownicza calkiem pojedyn¬ czo ciezarem albo sprezyna, przyczem kla¬ py, w tym wypaldku, nieodciazone dlzilalaija w rodzaju wentyli bezpieczenstwa. Podob¬ nie klapy moga byc zastosowane juz na sa¬ mych rurach zbieznych i rozbieznych wzglednie naczyniach.Jako regulatorów wzywa sile zwykle znane regulatory centryfogalne. W razie zastosowania jako wiatraku moze byc uzyta w miejsce chyzosó motoru sama chyzcsc wiatru. Jako przyklad niech posluzy naste¬ pujace urzadzenie (fig. 14), Turbina albo otwór 130 rury turbiny zaopatrzony jest w rolete 131, dajaca sie nawinac na cylinder, znajdujacy sie w skrzyni 132 na platformie i zaopatrzony w sprezyne, która tak dzialaj, ze stara siie rolete na cylinldler nawinac. Ko¬ niec rolety 131 zaopatrzony jest po obu bo¬ kach nasrubkami 133f polaczonemi ze soba listwa 134. Nasrubki te sa przesuwane srubami 135 o silnym skoku z naklinowane- mi kolami lancuchowemi 136, polaczonemi ze soba lancuchem 137 w celu równomier¬ nego obrotu obu srub. Na koncu jednej al¬ bo obu srub osadzony jest wiatrak 138, w tym wypadku wiatrak Robinsona.Urzadzenie dziala nastepujaco: Pod¬ czas normalnego wiatru wiatrak sie nie po¬ rusza, a roleta znajduje sie w swem naj- nizszem polozeniu. Jezeli chyzosc wia¬ tru sie wzmaga, to kola wiatraka przezwy¬ ciezaja opór sprezyny rolety i podnosza ja zapomoca nasrubków 133 na srubach 135 tak dlugo, dopóki coraz bardziej napreza¬ jaca sie sprezyna nie zostanie zrównowazo¬ na sila wiatru, dzialajacego na kola wia¬ traka^. Roleta podnosi sie corafc bardziej w miare wzmagajacego sie wiatru i otwór do¬ plywowy powoli sie zmniejsza. W razie sil- ne|go wiatru, który móglby byc dh* luribfiny niebezpieczny, zamyka sile otwór calkowi¬ cie. Naturalnie mozna1 pomiedzy kolo wia¬ trakowe 1389 ai srube 135 wlaczyc anane po¬ wolniejsze przeniesienie, przez co mozebne jest zastosowanie mniejszych kól wiatrako¬ wych.W wypadkach, w których kierunek pra¬ du jest zmienny (np. wiatr) zastosowuje sie urzadizetnte skrecajace turbine samo¬ czynnie w kierunek pradu. Takiemi kon¬ strukcjami sa np. znania] choragiewka na wiatrakalch i male kólko wiatrakowe. W tym celu moze byc takze zastosowane u- rzadzenite wedlug wynalazku niniejszego, przedstawione na fig. 15 i 16. Wialdlomo, ze caesc doplywowa rur Venturi'ego, któremi woda przeplywa zawsze w tym salmym kier runku, sporzadzona jest jako stozek o wiekszym otworze a wiec krótszy, niz jego czesc wyplywowa. Przyczyna tego jest to, ze zbieznosc doplywajacego srodka zapew¬ nila takze krótszy odcinek rury, przeciwnie zas przy uchodzacym plynie nile moze byc przekroczony pewien kat otwarcia, poniie- wiaz strumien plynu oddzielilby sile od scia¬ ny rury, W mysl wynalazku niniejszego moze byc wiec ta asymetryczna konstruk- cjai równoczesnie zuzytkowana takze do u- stawiania systemu w kierunku wiatru.Na fig. 15 i 16 cyfra 30 oznacza oslone turbinowa, do której przytwierdzona jest krótsza czesc rury 31a i dluzsza 31b9 obie opierajace sie zapomoca kól 141% 142, na szynie zgietej w kolo 1430 Oprócz obu zewnetozmych kól JaJfcuchioWych 5, 5 u- mfeszczone jest w turbinie, mianowicie w dolnej jej czesci, trzecie kolo lancuchowe 145, naklinowaine na glównej osi 146, któ¬ rej dolne przedluzenie, ewentualnie w oh slonie unoszacej turbine, sluzy do nialpediu generatora i równoczesnie stanowi os ob¬ rotowa poruszajacego sie urzadzenia po szynie 143, Jezeli wiec prad plyniu zmieni swój kierunek, to urzadzenie tak siie usta¬ wia, ze jego krótsza rura 31a przychodzil w - 7 —polozenie przeciw kazdorazowemu ki-eriiiii- kowi Wiatru, poniewaz czesc 31b zastepu¬ je choragiewke. Oczywiscie w( miejsce sizy- ny 143 moze byc zastosoWanua pojedyncza os albo jakiekolwiek inne urzadzenie o- krezne.Znane sa urzadzenia, które umozliwiaja prowadzenie lopatek wodnych, osadzonych na lancuchach, zapomoca kólek, walców! i podobnych przyrzadów, przymocowainych do lancuchowi i poruszajacych sie po krzy¬ wych szynach. Mialy one jednak te wade, ze umozliwialy albo tylko jednostronne prowadzenie, a- wtedy kólka wychodzily ze swej kolei, jezeli na lopatki dzialala si¬ la w: danym razie chocby chwilowo w kie¬ runku przeciwnym,* albo potrzeba bylo po¬ dwójnego prowadzenia] po kólkach tak, ze jedien system kólek krazyl po zewnetrznej stronie kolei a drugi po wewnetrznej. Wa¬ da tego ostatniego urzadzenia bylo, ze ilosc kólek okreznego systemu byla doklad¬ nie tak wielka jak przy wzmiankowanym pierwszym systemie., dalej, ze poprowadze¬ nie kólek w krzywiznach przedstawialo trudnosci, które mogly byc usuniete tylko przez szczególna i kosztowna budowe urza¬ dzenia, W mysl wynalaizku niniejszego zastoso¬ wany jest, jak widac z fig. 17 i 18, tylko jeden rzad! kólek .prowaidnikowyeh 151 dla lancucha 2 z lopatkaimi, które to kólka bie¬ gna tylko wzdluz prostego odcinka kanalu 152, gdyz koliste odcinki lancucha juz sa podparte przez lancuchowe kola. Pomiedzy kólkami i scianami kanalu nalezy natural¬ nie pozostatwic pewien odlstep, aby kólka nie wchodzily równoczesnie w stycznosc ze scianami kanalu, co utrudnialoby ruch. Jak wisipomniaino wyzeji plaszcz turbiny jest tak sporzadzany, ze lancuchy otoczone sa kanalem z woda stojaca, alby uniknac wy¬ wolanego przez lancuchy burzliwego ruchu wody, dzialajacej na lopatki, Jezeli scilah ny tego katnalu beda sporzadzone tak sil¬ nie, ze moga odpierac cisnienie sil reakcyj¬ nych, dzialajacych na lopatki, to kanaly te moga byc zaistosowane do prowadzenia lan¬ cucha bez uzyciai jakichkolwiek dalszych elementów konstrukcyjnych. Urzadzenie nadaje sie w ksztalcie przedstawionym odnosnie do fig. 17 i 18, szczególnie dlo tur¬ bin o poziomej osi to znalczy do takich, których proste odcinki- lancuchów poruszai- ja sie w kierunku pionowym, bowiem dro¬ gi te przyjmuja tylko takie sily reakcyjne, które sa jednakowe z kierunkiem pradu wody albo jemu przeciwne.Fig. 19 przedstawia urzadzenie prowad- nikowe do lancuchów, które umozliwia podparcie lancuchów nietylko przeciw si¬ lom -w, kierunku pradu ale takze przeciw takim, które dzialaja do niego prostopadle, i dlatego moze byc zastosowane do turbin q prostopadlej osi. Podparcie górnego lancu¬ cha uskutecznia sie podobnie jak na fig. 17 i 18, zas do podparcia dolnego lancucha sluzy nastepujace urzadzenie: czopy lancu¬ cha 2 zaopatrzone sa w -widelki 170, w któ¬ rych obracaja sie podlwójne kólka stozkowe 173 okolo czopów 171 i biegna po szynach 172. Naturalnie istota wynaJalzku niniejsze¬ go pozostanie niezmieniona, jezeli urzadze¬ nie prowadnikowe zastosuje sie nie do kaz¬ dego ogniwa lancucha ale np. tylko do dru¬ giego lub trzeciego i t. d.Fig. 20 i 21 przedstawiaja budowe tur¬ biny obrotowej okolo stalej osi, a umie¬ szczonej w lozysku rzeki, naj^dpowiedniej przy brzegu, która1 moze byc np. w czasie kry albo splalwu drzewa ustawiona) piono¬ wo do swego polozenia! roboczego. Cyfra 200 oznacza motor, 201, 202 jego rury zbiezne wzglednie rozbiezne, 203 oslone ge¬ neratora, pompy powietrznej lub podob¬ nego przyrzadu, do którego energja dopro¬ wadzona jest do brzegu kablem albo giet¬ kim przewodem rurowym. Cyfra 204 ozna¬ cza sporzadzone z zelbetu wystajace od- sady brzegów, pomiedzy któremi umie¬ szczona jest os 205. Turbina 200 laczy sie z osi^ 205 zapomoca oslony 206, umieszczo- — 8 —nej naj ptfzodzie czesci kliniowej 207 turbi¬ ny. Wskutek tega zlaczenia] turbina) moze sie obracac okolo osi 205, moze sie jednak takze przesuwac wzdluz osi do góry i na- dól.Wedlug wynalazku niniejszego rury w ksztalcie lejów 201, 202 sa plytami 208 (fig; 22) przykryte tak, ze pow&talje prózny plywak. Jego roizmiary sa tak.obranie, aby urzadzenie zawisla w wodzik. Urzadzenie zaopatrzone jest dalej w dwa( mniejsze ply¬ waki 209, które utrzymuja je na: powierzch¬ ni wody. W ten sposób zaopatrzone urza¬ dzenie utrzymuje w polozeniu spoczynku llnaj Mb lancuch 2i0, nawiniietia np. na wrze¬ ciono 21U Je&Ai sie line popusci, to urza¬ dzenie obraca sie na skutek dizialania pra¬ du wody okolo ósi 205, przednia czescia przeciw kierunkowi pradu, w którym to wypaldku brzeg oslony 206 moze sluzyc do lamania! lodlu. Jezeli staJn wody maleje albo przybieral, to urzadzenie równiez sie poru¬ sza, przyczem oslona 206 posuwal sie wzdluz osi 205. Na figurze 20 urzadzenie umie¬ szczone jest we wgiebiienili 212 brzegu, jed¬ nak moze byc orto umieszczone w dowol- nem mtejscu rzeki na wbitych w nia palach albo slupach.Rozumie sie, ze przy tym systemie tur¬ binowym moze byc w miejsce odchylanego urzadzenia! zastosowane jakiekolwiek inne, znane przy ruchomych tamach. PL