Stosowany obecnie sposób otrzymywa¬ nia aluminium polega na wytwarzaniu czy¬ stego tlenku glinu z bauksytu i na nastepnej elektrolizie tego tlenku w kapieli z rozto¬ pionego kriolitu. Sposób ten posiada wiele wad. Wytwarzanie tlenku glinu wymaga stosowania specjalnych gatunków bauksytu zawierajacych malo krzemionki, oraz du¬ zych ilosci wegla i wody, a takze duzych kosztów robocizny; wytwarzanie zas alu¬ minium wymaga stosowania surowców pra¬ wie chemicznie czystych, wiekszej liczby pieców elektrycznych o ograniczonej po¬ jemnosci oraz licznej i wykwalifikowanej obslugi. Koszty wytwarzania tlenku glinu sa uzaleznione od ceny wegla, koszty wy¬ twarzania zas aluminium — od ceny pradu elektrycznego, co czestokroc pociaga za so¬ ba koniecznosc budowania odpowiednich instalacji fabrycznych w znacznej odleglo¬ sci jedna od drugiej. Poza tym duza ilosc wody zuzywanej przy produkcji tlenku gli¬ nu oraz koniecznosc stosowania duzej liczby ogniw elektrolitycznych potrzebnych do otrzymywania aluminium wymagaja znacz¬ nej powierzchni pod odpowiednie instala¬ cje, co pociaga za soba wysokie koszty bu¬ dowy i koszty inwestycyjne.Liczne próby, zmierzajace do znalezie¬ nia sposobu otrzymywania aluminium spo¬ sobem cieplnym, czyli przez bezposrednia redukcje tlenku glinu w odpowiedniej tern-peraturze weglem w piecu, nie daly wyni¬ ków zadowalajacych, poniewaz aluminium w temperaturze redukcji jest juz dosc lot¬ ne. Wskutek tego pary aluminium reaguja z tlenkiem wegla i z weglem tworzac po¬ nownie tlenek lub weglik glinu. Zatem ten sposób umozliwia otrzymywanie tylko nie¬ duzej ilosci aluminium i to znacznie zanie¬ czyszczonego weglikiem.Proponowano rozmaite sposoby ^ otrzy¬ mywania aluminium z niektórych jego sto¬ pów, jak np. przez rafinowanie elektroli¬ tyczne stopu krzemowo-aluminiowego lub przez destylacje zelazo-aluminium, lecz wszystkie te próby napotykaly trudnosci badz natury technicznej, badz tez byly zwiazane ze zbyt duzymi kosztami produk¬ cji.Wynalazek niniejszy dotyczy sposobu otrzymywania aluminium z niektórych jego stopów, przy czym sposób ten nie posiada wad wspomnianych wyzej sposobów. _ Dla lepszego zrozumienia przedmiotu sposobu wedlug wynalazku na rysunku przedstawiono kilka znanych wykresów.Fig. 1 przedstawia wykres temperatury topnienia stopu aluminiowo-krzemowego, fig. 2 — w skali powiekszonej lewa strone tego wykresu w celu wyrazniejszego poka¬ zania stopnia rozpuszczalnosci krzemu w aluminium, fig. 3 i 4 przedstawiaja wykre¬ sy temperatury topnienia stopów cynku wzglednie cyny z aluminium.Sposób wedlug wynalazku polega na poddawaniu przerabianych materialów dzialaniu metalu pomocniczego, dajacego sie latwo oddzielac od aluminium, np. cyn¬ ku, cyny, rteci lub ich stopów, posiadaja¬ cych wlasciwosci tworzenia z aluminium stopu stosunkowo bogatego w aluminium i pozostajacego w stanie cieklym ponizej temperatury topnienia aluminium oraz rozpuszczajacego w tej nizszej tempera¬ turze tylko nieznaczna ilosc, nie przekra¬ czajaca kilku procentów zanieczyszczen przerabianych materialów, które moga byc z latwoscia oddzielone od aluminium. 2 otrzymanego cieklego stopu nastepnie oddziela sie inne substancje, krzepnace w^ temperaturze procesu, a w koncu od me¬ talu pomocniczego, uzytego do rozpusz¬ czania, oddziela sie aluminium. W ten spo¬ sób otrzymuje sie tanim kosztem aluminium stosunkowo bardzo czyste lub o dowolnym stopniu czystosci, nadajace sie do zastoso¬ wania w przemysle.Wynik ten tlumaczy sie w nastepujacy sposób.Jezeli przyjrzec sie wykresowi tempe¬ ratury topnienia stopu Al-Si (rys, 1 i 2), wówczas wjdac, ze metale te tworza eutek- tyke po stronie Al przy zawartosci 13,8% Si. Jezeli wiec ochlodzi sie stop Al-Si, za- wierajacy np. 40% Si, wówczas w tempera¬ turze 1 100°C zaczynaja sie wydzielac kry¬ sztaly krzemu, przy czym pozostaly ciekly stop wzbogaca sie w aluminium. W tem¬ peraturze 575°C ciekly stop zawiera juz tylko okolo 13% Si w roztworze. W tej cieklej czesci stopu pozostaja w zawiesze¬ niu krysztaly skrzepnietego krzemu. Za pomoca odpowiednich zabiegów ciekla czesc stopu Al-Sif zawierajacego mniej krzemu niz stop wyjsciowy, mozna oddzie¬ lic od czesci stalej.Zawartosc krzemu w stopie nie moze byc przez chlodzenie obnizona ponizej 13,8%.Jezeli temperature obniza sie w dalszym ciagu, cala masa stopu krzepnie w tempe¬ raturze 575°C, przy czym znaczna czesc krzemu wydziela sie z roztworu w postaci wolnych krysztalów rozmieszczonych w stalym aluminium. Ponizej tej temperatu¬ ry zaledwie nieznaczna ilosc krzemu, np. 1,65% w 575°C, jak wskazuje wykres na fig 2, pozostaje w stanie rozpuszczonym w stalym aluminium, reszta zas krzemu znaj¬ duje sie w postaci krysztalów w tymze sta¬ lym aluminium. Czesc krzemu, pozostaja¬ ca w roztworze w stanie stalym, przecho¬ dzi stopniowo w stan krystaliczny w miare — 2 —obnizania sie temperatury. Gdyby mozna bylo w niskiej temperaturze oddzielic caly wykrystalizowany krzem od aluminium, za¬ gadnienie otrzymywania aluminium, zawie¬ rajacego tylko nieznaczne domieszki krze¬ mu w postaci roztworu stalego, byloby roz¬ wiazane.Podobne lub prawie to samo rozumowa¬ nie moze byc zastosowane do stopu alumi- nium-zelazo i aluminium-tytan.Zagadnienie sprowadzalo sie zatem do znalezienia sposobu, który pozwolilby na utrzymywanie aluminium w stanie cieklym w temperaturze nizszej od jego temperatu¬ ry krzepniecia. Rozwiazanie tego zagadnie¬ nia zostalo uskutecznione przez poddanie Wyzej wspomnianych stopów dzialaniu me¬ tali pomocniczych, które w stanie cieklym lub lotnym rozpuszczaja znaczne ilosci alu¬ minium oraz stosunkowo bardzo nieznacz¬ ne ilosci jego zanieczyszczen tworzac sto¬ py o temperaturze krzepniecia nizszej od temperatury krzepniecia aluminium (660°C), jak to zachodzi wlasnie w przypadku sto¬ sowania opisanych wyzej metali pomocni¬ czych, wedlug wykresów 3 i 4, podajacych temperature krzepniecia cynku wzglednie cyny, zawierajacych zmienne ilosci alu¬ minium.Stosuje sie przy tym metal pomocniczy, dajacy sie latwo oddzielic od rozpuszczo¬ nego w nim aluminium, np. przez destylacje w przypadku stosowania cynku, rteci, stopu cynku z kadmem, przez elektrolize w przy¬ padku stosowania cyny, lub tez przez roz¬ puszczanie przy stosowaniu cyny rozpusz¬ czonej w olowiu.Sposób wedlug wynalazku niniejszego moze byc zastosowany do otrzymywania aluminium ze stopów aluminiowych, otrzy¬ manych badz przez redukcje weglem w piecu elektrycznym bauksytu lub tez innej rudy aluminiowej, zawierajacej domieszki metalowe, mogace rozpuszczac sie w alu¬ minium, badz tez przez redukcje tlenku gli¬ nu w obecnosci metalu lub rudy metalu o punkcie wrzenia wyzszym niz punkt wrze¬ nia aluminium, jak np. w obecnosci zelaza, krzemu, tytanu lub ich mieszaniny; nadaje sie on równiez do przeróbki odpadków alu¬ miniowych lub jego stopów lub tez odpad¬ ków aluminium otrzymywanych przy prze¬ tapianiu go.Stopy takie jak Al-Fe i Al-Si, zanim zostana poddane dzialaniu opisanych wyzej metali pomocniczych, moga byc wzbogaca¬ ne w aluminium przez ogrzewanie ich do roztopienia i oddzielanie skladników eutek- tycznych, bogatszych w aluminium, bez roz¬ tapiania przy tym pozostalej masy metalu.Jezeli jako metal pomocniczy stosuje sie cynk o temperaturze topnienia 419°C lub cyne o temperaturze topnienia 232°C, wówczas otrzymuje sie stopy aluminiowe, których temperatura krzepniecia (patrz, wykresy 3 i 4), zmieniajaca sie w zaleznosci od zawartosci aluminium, moze byc obni¬ zona az do 380°C przy uzyciu cynku lub do 228°C przy uzyciu cyny, czyli ze oddziela¬ nie czesci cieklej kapieli moze byc usku¬ teczniane w temperaturze znacznie nizszej od temperatury topnienia aluminium (660°C), przeto ilosc krzemu i zelaza roz¬ puszczonych w cieklym aluminium bedzie w tej temperaturze bardzo mala.Jezeli np. jako metal pomocniczy sto¬ suje sie cynk, wówczas korzystnie jest pra¬ cowac w temperaturze bardzo zblizonej do jego temperatury krzepniecia 420°C (patrz, wykres 3), a nawet w temperaturze nizszej, dochodzacej do 380°C (punkt eutektyczny Al-Zn). W tej temperaturze aluminium rozpuszcza zaledwie 0,25% krzemu (patrz, wykres 2) i prawie wcale nie rozpuszcza zelaza. Proces wiec moze byc rozpoczety w 420°C i zakonczony w 380°C. Schodzi sie wiec po krzywej temperatury topnienia stopu Zn-AI od temperatury topnienia cynku az do temperatury punktu eutek- tycznego. Przez dodanie do cynku kadmu obniza sie temperature topnienia stopu (stop Zn-Cd, zawierajacy 20% Cd, topi sie — 3 —ponizej 380°C); wprawdzie zmniejsza sie w ten sposób zdolnosc kapieli do roz¬ puszczania aluminium, poniewaz kadm nie rozpuszcza tego metalu, lecz z drugiej stro¬ ny zmniejsza sie w sposób korzystny ilosc rozpuszczonych w aluminium zelaza i krzemu.Dzieki dodatkowi kadmu (patrz, nizej przyklad 2) mozna otrzymywac aluminium czystsze, lecz koszty produkcji wzrastaja, bowiem zawartosc aluminium w metalu lu¬ gujacym zmniejsza sie. Im nizsza jest za¬ tem temperatura lugowania, tym czystsze otrzymuje sie aluminium.Jezeli do lugowania stosuje sie cyne ja¬ ko metal pomocniczy, wówczas nalezy zwrócic uwage na okolicznosc nastepujaca.Temperatura eutektyczna stopu Sn-Al (patrz, wykres 4, którego czesc prawa jest przedstawiona poza tym obok w skali po¬ wiekszonej) znajduje sie bardzo blisko temperatury topnienia Sn. W tej tempe¬ raturze (229°C) cyna rozpuszcza jednak tylko 0,5% aluminium. Krzywa tempera¬ tury topnienia wznosi sie szybko i w 400°C cyna rozpuszcza zaledwie 3,5°/o Al. Sto¬ sujac wiec cyne jako metal pomocniczy ko¬ rzystniej jest stosowac wyzsze temperatu¬ ry lugowania. Wprawdzie otrzymane alu¬ minium bedzie mniej czyste, poniewaz jed¬ nak cyna moze byc oddzielona od niego przez elektrolize, przy której wydziela sie czyste aluminium, wieksza zawartosc za¬ nieczyszczen ma w tym przypadku mniej¬ sze znaczenie.Zostalo stwierdzone, ze ilosc zanie¬ czyszczen rozpuszczonych w aluminium, gdy Al jest rozpuszczone w metalu pomoc¬ niczym w temperaturze np. Ti nizszej od temperatury krzepniecia Al, odpowiada do¬ kladnie ilosci zanieczyszczen, które zawie¬ ra aluminium w stanie stalym w postaci ,.roztworu stalego" w tejze temperatu¬ rze Ti. Innymi slowy, proces przebiega w ten sposób, jak gdyby kapiel lugujaca rozpuszczala zawarty w przerabianych ma¬ terialach aluminium jedynie z ta czescia za¬ nieczyszczen, które aluminium zawiera be¬ dac w postaci roztworu stalego, pozosta¬ wiajac nietknieta te czesc zanieczyszczen, która znajduje sie w masie stalego alu¬ minium w postaci swobodnych krysztalów oraz w pozostalych materialach przerabia¬ nych. Wynika stad, ze jezeli po roz¬ puszczeniu stalego stopu aluminium z prze¬ rabianymi materialami w kapieli lugujacej zmienia sie temperature kapieli, np. obni¬ zajac ja od Ti do Ti, to ilosc wydzielonych zanieczyszczen bedzie odpowiadala obni¬ zeniu sie w tych granicach z jednej strony temperatur rozpuszczalnosci w stanie sta¬ lym zanieczyszczen w aluminium, z drugiej zas strony rozpuszczalnosci zanieczyszczen w metalu kapieli. Kapiel ogrzana do tem¬ peratury Ti bedzie zatem zawierala w swej czesci cieklej taka sama ilosc zanie¬ czyszczen, jak gdyby lugowanie aluminium z przerabianych materialów zostalo doko¬ nane bezposrednio w tej temperaturze Ti.Mozna wiec, po dokonaniu lugowania w temperaturze Ti, doprowadzic tempera¬ ture kapieli do T2 (nizszej od Ti), odpo¬ wiadajacej mniejszej zawartosci zanie¬ czyszczen w stanie rozpuszczonym, i od¬ dzielic wówczas w kapieli czesc zanie¬ czyszczen wytraconych w stanie stalym z roztopionej kapieli.Wynalazek moze równiez byc wyzyska¬ ny przez lugowanie w dowolnej tempera¬ turze, nawet wyzszej od temperatury top¬ nienia aluminium, o ile temperatura kapieli zostaje nastepnie obnizona.Te rózne sposoby postepowania posia¬ daja duze znaczenie. Pozwalaja one na poslugiwanie sie kapiela z roztopionego me¬ talu w dosc wysokiej temperaturze, stalej lub stopniowo wzrastajacej, lub tez nawet parami takiej kapieli lub tez kolejno jednym i drugim. Najkorzystniej jest prze¬ prowadzac zabiegi w przeciwpradzie, to znaczy, ze rozdrobnione przerabiane mate¬ rialy i roztopiony metal lub pare metalu — 4 —sluzacego do lugowania przeprowadza sie w kierunkach przeciwnych. W ten sposób uzyskuje sie prawie calkowite wylugowa¬ nie aluminium z jego stopów i to w ciagu krótkiego czasu, jezeli proces przeprowa¬ dza sie w wysokiej temperaturze, szybkosc bowiem rozpuszczania aluminium wzrasta z temperatura. Te rozmaite sposoby po¬ stepowania pozwalaja równiez na zwieksza¬ nie zawartosci aluminium w kapieli lugu¬ jacej i przez to na zmniejszanie w ten spo¬ sób ceny otrzymanego produktu. Krzywe temperatury topnienia » stopów cynku wzglednie cyny z aluminium w zaleznosci od zawartosci w nim aluminium (patrz, wy¬ kresy 3 i 4) wskazuja, ze temperatura top¬ nienia podnosi sie wraz ze wzrastajaca za¬ wartoscia w stopie aluminium. Wynika stad, ze jezeli kapiel zawiera wiecej alu¬ minium, to spadek temperatury nie wywo¬ lujacy skrzepniecia stopu bedzie mniejszy, a zatem otrzymuje sie aluminium o wiek¬ szej zawartosci zanieczyszczen; jednakze w niektórych przypadkach taka wieksza zawartosc zanieczyszczen w aluminium mo¬ ze byc dopuszczalna, a nawet pozadana.Ulepszenia te pozwalaja równiez na zmia¬ ne w szerokich granicach warunków lugo¬ wania ulatwiajac w ten sposób znacznie wykonywanie techniczne i gospodarcze spo¬ sobu.Roztopiona kapiel moze byc ochladza¬ na od temperatury lugowania Ti do dowol¬ nej temperatury T2, po czym kapiel moze byc pozostawiona w spoczynku w tej tem¬ peraturze, az do oddzielenia sie od cieczy wydzielonych i skrzeplych domieszek. Je¬ dnakze zabieg ten wymaga dosc znaczne¬ go czasu.Czestokroc korzystniejsze jest pozwo¬ lic cieklej czesci stopu skrzepnac, a na¬ stepnie roztopic ja ponownie w tempera¬ turze T2 odpowiadajacej ilosci zawartego w niej aluminium. Ilosc swobodnych do¬ mieszek w tej temperaturze wydzieli sie -wówczas w stanie stalym i bedzie mogla byc natychmiast oddzielona. Jezeli nadto topienie i oddzielanie wykonywa sie szybko, wówczas czesc domieszek, które moga sie rozpuscic w aluminium roztopio¬ nym lub stalym (krzywe rozpuszczalnosci, jak podano wyzej, sa jednakowe w obu przypadkach) przy przejsciu od tempera¬ tury skrzepnietej masy do temperatury topnienia, nie bedzie miala czasu calkowi¬ cie sie rozpuscic. Stosujac kilkakrotne prze¬ tapianie i wyzyskujac za kazdym razem to opóznienie w rozpuszczaniu sie domie¬ szek mozna otrzymac aluminium jeszcze czystsze.Temperatury podane w nizej przyto¬ czonych przykladach wykonania sposobu wedlug wynalazku sa temperaturami kon¬ cowymi.Przyklad I. 20 g stopu krzemu z alumi¬ nium, otrzymanego w piecu elektrycznym i zawierajacego' okolo 55% Al, 40% Si i 2,5% Fe, poddaje sie dzialaniu okolo 100 g roztopionego cynku w temperaturze okoloi 380°C. Czesc ciekla ladunku zawie¬ ra 5,37% Al, 0,023% Si i 0,0045 Fe. Po usunieciu cynku przez destylacje otrzymu¬ je sie aluminium zawierajacy 0,43% Si i 0,08% Fe.Przyklad II. 20 g stopu Al-Si (o tym samym skladzie chemicznym, co w przy¬ kladzie I) poddaje sie w temperaturze po¬ nizej 380°C dzialaniu 100 g kapieli metalo¬ wej, skladajacej sie z 80% Zn i 20% Cd.Powstaly stop Al-Cd-Zn zawiera 4,26% Al, 0,0016% Fe i 0,0043% Si. Otrzymany alu¬ minium zawiera 0,10% Si i 0,037% Fe.Przyklad III. 40 g stopu Al-Si (jak w przykladzie I) poddaje sie w temperaturze ciemnoczerwonego zaru (okolo 500° C) dzialaniu 100 g roztopionej cyny. Otrzy¬ many stop zawiera 17,2% Al i 0,8% Si.Wydzielenie aluminium z tego stopu moze byc uskutecznione badz przez elektrolize, badz tez za pomoca roztopionego olowiu.Przyklad IV. 12 g stopu Al-Si, jak w przykladzie I, poddaje sie w temperaturze — 5 —okolo 800°C (znacznie wyzszej od tempe¬ ratury eutektycznej 575°C i nawet od tem¬ peratury topnienia aluminium 660° C) dzia¬ laniu 100 g cynku. Otrzymany stop za¬ wiera 1,062% Si, 0,020% Fe i 6,65% Al.Otrzymane aluminium zawieralo 13,75% Si i 0,26% Fe.Po ochlodzeniu i oddzieleniu w tempe¬ raturze okolo 390°C (znacznie nizszej od temperatury eutektycznej stopu Al-Si, wy¬ noszacej 575°C) uzyskano piane metalowa, zawierajaca wieksza czesc domieszek, któ¬ ra plywala na powierzchni kapieli metalo¬ wej i mogla byc latwo oddzielona od resz¬ ty stopu. Stop zawieral nastepnie 0,039% Si i 0,001% Fe, co odpowiadalo stopniowi czystosci aluminium 99,43%, zawierajace¬ mu jako domieszki zaledwie 0,56% Si i 0,014% Fe. Wynik ten jest bardzo zbli¬ zony do wyniku otrzymanego w przykla¬ dzie I, w którym rozpuszczanie uskutecz¬ niono w temperaturze 380°C.Przyklad V. 20 g stepu Al-Si-Fe, za¬ wierajacego okolo 82% Al, 13% Si i 5% Fe, poddaje sie dzialaniu 100 g cynku w temperaturze okolo 500°C. Otrzymany stop zawiera 8,28% Al, 0,218% Si i 0,0082% Fe, a otrzymane aluminium za¬ wieralo 2,57°/o Si i 0,095%) Fe. Po trzykrot¬ nym przetopieniu w temperaturze okolo 400°C stop zawieral tylko 0,0293% Si i 0,0013% Fe, co odpowiada zawartosci za¬ nieczyszczen w aluminium tylko 0,35% Si i 0,15% Fe.Przyklad VI. 20 g stepu zelazo-alumi- nium, zawierajacego 60% Al, 35% Fe i 3% Si, poddaje sie w temperaturze okolo 600°C dzialaniu 100 g roztopionego cynku. Otrzy¬ many stop zawiera 4,37% Al, 0.070% Fe i 0,0127% Si, co odpowiada aluminium, zawierajacemu jako domieszki 0,20% Si i 1,57% Fe. Po przetopieniu i oddzieleniu w temperaturze okolo 390° C stop zawieral tylko 0,0055% Si i 0,0092% Fe, co odpo¬ wiada aluminium, zawierajacemu jako do¬ mieszki 0,11% Si i 0,19% Fe.Przyklad VII. 30 g stopu Al-Si-Fe o skladzie chemicznym jak w przykladzie V poddaje sie dzialaniu 100 g roztopione¬ go cynku w temperaturze okolo 850°C. Po¬ wstaly stop zawiera 2,48% Si, 0,252% Fe i 17,89% Al, co odpowiada aluminium za¬ wierajacemu 12,13% Si i 1,23% Fe. Po przetopieniu w temperaturze okolo 440°C i oddzieleniu zawartosc krzemu spada do 0,282%, zawartosc zas zelaza — do 0,019.Cynk zostaje nastepnie oddzielony przez destylacje, przy czym pozostale w piecu aluminium zawieralo jako zanieczyszczenie 1,61% Si i 0,02% Fe.W ogóle, jezeli lugowanie przeprowa¬ dza sie w temperaturze wyzszej, wówczas otrzymane aluminium zawiera wieksze ilo¬ sci zelaza lub krzemu lub tez obydwóch tych metali lacznie. Mozna wiec zmienia¬ jac temperature lugowania otrzymywac stopy aluminiowe o okreslonej zawarto¬ sci Si lub Fe.Mozna równiez otrzymywac stopy alu¬ minium z metalami kapieli lugujacej do¬ wolnie regulujac stopien oddzielania tych metali, np. przez przerywanie destylacji cynku lub Zn-Cd lub tez przez rozpuszcza¬ nie cyny w olowiu.Stosujac kolejno dwa te zabiegi mozna otrzymywac stopy, zawierajace jednoczes¬ nie metale, stanowiace domieszki przera¬ bianych materialów, i metale pochodzace 7 kapieli lugujacej.Sposób wedlug wynalazku niniejszego pozwala równiez na przerabianie odpad¬ ków aluminiowych na aluminium metalicz¬ ne lub jego stopy o czystosci handlowej.Mozna równiez otrzymywac tym sposobem stosunkowo znaczne ilosci aluminium z od¬ padków powstajacych przy wytapianiu lub przetapianiu aluminium.Destylacja metalu sluzacego do lugo¬ wania moze byc dokonywana badz w spo¬ sób zwykly, badz tez pod zmniejszonym cisnieniem lub w prózni, przy ewentualnym — 6 —zastosowaniu gazowej atmosfery redukuja¬ cej lub obojetnej; Pozostalosci stopu wyjsciowego, które po wylugowaniu aluminium rozpuszczone¬ go w kapieli sa bogate w zelazo lub krzem lub tez w oba te metale, a zawierajace ma¬ lo aluminium, jak równiez skrzepla pozo¬ stalosc kapieli lugujacej, moga byc wpro¬ wadzane do pieca elektrycznego wraz z tlenkiem glinu lub materialami zawiera¬ jacymi aluminium, np. bauksytem, w celu ponownej przeróbki ich na stopy alumi¬ niowe. PL