W celu usuniecia zjawiska zanikania („fadingu"), ograniczenia amplitudy, utrzy¬ mania poziomu mocy oraz w celu regu¬ lacji dynamicznej w ukladach do przesy¬ lania muzyki uzywano juz urzadzen regu¬ lacyjnych, w których regulacja napiecia odbywala sie przy pomocy opornosci nie¬ liniowych. Jako opornosci stosowano np. lampy elektronowe lub suche prostowniki.Opornosci nieliniowe wlaczano w linie przesylowa jako czlony poprzeczne lub podluzne. Dzieki zaleznosci opornosci tych czlonów od amplitudy mozna bylo oddzialywac odpowiednio na wspólczyn¬ nik przekazywania w zaleznosci od wiel¬ kosci amplitud pradów, doprowadzanych do tych opornosci.Proponowano juz rozrzadzac opornosci nieliniowe za pomoca pradu stalego.W tym celu za wzmacniaczem regulowa¬ nym odgaleziano czesc energii, prostowa¬ no i doprowadzano ja do opornosci nieli¬ niowej, w celu zmiany jej punktu pracy, a wiec i wartosci tej opornosci.Sterowanie opornosci nieliniowych uskuteczniano równiez i w ten sposób, ze doprowadzano do nich napiecia rozrzad- cze, regulowane recznie. Sposób dzialania byl przy tym zasadniczo taki sam, jak przy regulowaniu wyprostowanym pradem wyj¬ sciowym wzmacniacza. We wszystkich przypadkach jest rzecza istotna, ze na opornosc oddzialywa sie napieciami roz- rzadczymi, zmienianymi w odpowiednisposób. Na ogól czestotliwosc regulacji jest znacznie mniejsza od czestotliwosci sygnalów przenoszonych.Opornosci nieliniowe, uzywane dotych¬ czas w celu uzyskania regulacji, zmienialy swoja wartosc nie tylko w takt doprowa¬ dzanych napiec regulacyjnych, lecz rów¬ niez w zaleznosci od wartosci chwilo¬ wej przekazywanego pradu sygnalowego.W rezultacie otrzymywano znieksztalce¬ nia nieliniowe, które mogly byc znaczne, jezeli do opornosci doprowadzano prady o duzych wahaniach amplitudy i jezeli nie¬ liniowosc opornosci byla duza ze wzgledu na uzyskanie dostatecznej czulosci regula¬ cji. Znane uklady polaczen nie nadawaly sie wiec do zastosowania w przypadkach, w których nalezalo unikac znaczniejszego zwiekszenia sie znieksztalcen wskutek re¬ gulacji.Te usterki usuwa sie wedlug wynalaz¬ ku dzieki temu, ze jako oporniki regula¬ cyjne stosuje sie opornosci nieliniowe, których opornosc wlasciwa zmienia sie z taka bezwladnoscia pod wplywem czyn¬ nika rozrzadczego (np. napiecia rozrzad¬ czego) , ze dla przenoszonych pradów uzyt¬ kowych opornosc ta zachowuje sie jako opornosc stala (liniowa). Zmiany oporno¬ sci podazaja za stosunkowo powolnymi wahaniami rozrzadczego pradu stalego, jednak nie zmieniaja sie w takt zmian war¬ tosci chwilowych przenoszonych pradów sygnalowych. Poniewaz, jak wspomniano, róznica miedzy czestotliwoscia rozrzad- cza a czestotliwosciami sygnalu jest na ogól duza, przeto jest rzecza stosunkowo latwa spelnic warunek, stawiany oporno¬ sciom regulacyjnym. Jako oporniki regu¬ lacyjne wchodza przede wszystkim w gre takie, których wartosc opornosci zmienia sie znacznie ze wzrostem ich tempera¬ tury.Nadaja sie tu specjalnie przewodniki, posiadajace duzy ujemny wspólczynnik termiczny, np. umieszczone w prózni opor¬ niki z dwutlenku uranu. Te oporniki po¬ winny byc dobrane tak, aby ich stala cza¬ su byla wieksza od dlugosci okresu naj¬ mniejszych przenoszonych czestotliwosci uzytkowych. Moga byc uzywane równiez oporniki o dodatnim wspólczynniku ter¬ micznym opornosci. Jako takie wchodza w gre zwykle lampy zarowe (z wlóknem metalowym), o ile nie stosuje sie zbyt du¬ zych zakresów regulacji.Oporniki regulacyjne, zasilane regulo¬ wanym napieciem stalym, sa laczone z opornikami, których opornosc wlasciwa jest stala w funkcji temperatury, tworzac w ten sposób dzielnik napiecia. Obwód odbiorczy laczy sie ze stalym lub ze zmien¬ nym opornikiem dzielnika napiecia. Za¬ miast dzielników napiecia moga byc wla¬ czone przed obwodem odbiorczym równiez uklady wielobiegunowe, których czlony podluzne lub poprzeczne skladaja sie z oporników regulacyjnych. Jezeli chce sie uzyskac regulacje napiecia, zalezna od czestotliwosci, nalezy zestawiac w odpo¬ wiedni sposób oporniki regulacyjne i opor¬ niki o opornosci, zaleznej od czestotliwo¬ sci. Jezeli wewnetrzna opornosc zródla piradu, dostarczajacego napiec regulacyj¬ nych, jest dosc duza, wówczas wystarczy wlaczyc opornik regulacyjny równolegle do obwodu odbiorczego. Otrzymuje sie wówczas regulowany rozdzial napiecia bez stosowania specjalnych oporników dodat¬ kowych. Wreszcie, w celu uzyskania du¬ zej czulosci regulacji, mozna wlaczac ka¬ skadowo pewna liczbe oporników regula¬ cyjnych, np. pewna liczbe czwórników, za¬ wierajacych elementy o opornosci zmien¬ nej w swoich galeziach podluznych i po¬ przecznych.Na rysunku przedstawiono kilka przy¬ kladów wykonania ukladów do regulacji poziomu wedlug wynalazku. Fig. 1 uwi¬ docznia , przyklad zastosowania opornika regulacyjnego z ujemnym wspólczynnikiem cieplnym, fig. 2 i 3 uwidoczniaja przyklady — 2 —zastosowania oporników z dodatnim wspólczynnikiem cieplnym, fig. 4 i 5 — przyklady zastosowania oporników z ujem¬ nym wzglednie dodatnim wspólczynnikiem cieplnym w polaczeniach czwórnikowych.Napiecie, które ma byc regulowane, jest doprowadzane do zacisków Ai i Bu napiecie zas regulowane jest pobierane z zacisków wyjsciowych Az, B2 wzmacnia¬ cza. Na fig. 1 przedstawiono opornik re¬ gulacyjny R np. o ujemnym wspólczynniku cieplnym, który jest polaczony szeregowo ze zwyklym opornikiem omowym Rv. Za¬ ciski wejsciowe regulowanego wzmacnia¬ cza V sa przylaczone poprzez kondensa¬ tory blokujace C do konców opornika re¬ gulacyjnego R. Z obwodu wyjsciowego wzmacniacza V odgaleziana jest czesc energii, z której za pomoca filtru F wy¬ dzielana jest czestotliwosc rozrzadcza, sto¬ sowana do celów regulacji. Po wyprosto¬ waniu w prostowniku G napiecie rozrzad- cze jest doprowadzone do opornika regu¬ lacyjnego. Cewki dlawikowe D nie prze¬ puszczaja pradów sygnalowych do obwodu prostowniczego, podczas gdy kondensato¬ ry C nie dopuszczaja rozrzadczego napie¬ cia stalego do wejsciowego obwodu wzmacniacza. Jezeli w tym ukladzie po¬ laczen wzrasta wyjsciowe napiecie wzmac¬ niacza, wówczas wzrasta równiez.i prad, doplywajacy z prostownika. Wskutek ujemnego wspólczynnika cieplnego zmniej¬ sza sie opornosc opornika regulacyjnego dla pradów sygnalowych, dzieki czemu zmniejsza sie równiez napiecie doprowa¬ dzane do wzmacniacza. W tym ukladzie polaczen jest wiec rzecza mozliwa utrzy¬ manie stalego poziomu wzmocnienia.Na fig. 2 przedstawiono przyklad ukla¬ du, zezwalajacego na regulacje poziomu przy pomocy opornika o dodatnim wspól¬ czynniku cieplnym. W tym przypadku jest rzecza niezbedna, aby przy narastaniu wyjsciowegonapiecia wzmacniacza zmniej¬ szalo sie napiecie stale, doprowadzane do opornika regulacyjnego. W tym celu mie¬ dzy prostownik G, którego tetnienia sa tlu¬ mione filtrem S, a opornik regulacyjny wlaczona jest lampa wzmacniajaca R.Przy narastaniu amplitudy napiecie siatki lampy R maleje, a wskutek tego zmniejsza sie prad anodowy lampy i?- Jednoczesnie zmniejsza sie opornosc opornika regulacyj¬ nego dla pradów sygnalowych.Jezeli zaciski wejsciowe wzmacniacza regulowanego przylaczy sie nie do oporni¬ ka regulacyjnego, a do opornika stalego Rv, wówczas mozna bedzie uzyskac nie¬ zmiennosc poziomu wzmocnienia przy po¬ mocy opornika R~^ o dodatnim wspólczyn¬ niku cieplnym bez uzycia lampy wzmac¬ niajacej R, stosujac uklad polaczen przed¬ stawiony na fig. 3.Fig. 4 uwidocznia czwórnik, wlaczony miedzy zaciski wejsciowe wzmacniacza a zródlo pradu Ai, 5i, dostarczajace na¬ piecia, które ma byc regulowane. Podluz¬ ne czlony czwórnika skladaja sie z opor¬ ników stalych Rv. Element o zmiennej opornosci R jest wlaczony w czwórnik jako czlon poprzeczny. Napiecie rozrzad- cze, sluzace do zmieniania opornosci opor¬ nika regulacyjnego, jest przylozone w punktach Si, S2. Kondensatory C równiez i w tym przypadku nie dopuszczaja pradu rozrzadczego do obwodu pradu sygnalo¬ wego. Przy zastosowaniu opornika regu¬ lacyjnego F— o ujemnym wspólczynniku cieplnym tlumienie czwórnika bedzie wzrastalo wraz z narastaniem napiecia sterujacego. Taka sama regulacja moze byc uskuteczniona za pomoca czwórnika, przedstawionego na fig. 5, przy zastosowa¬ niu oporników regulacyjnych J?+ o dodat¬ nim wspólczynniku cieplnym oponnosci. PL