Klasyczne uzwojenie klatkowe zapew¬ nia* jak wiadomo, silnikowi indukcyjnemu najlepsza sprawnosc i najlepszy wspól¬ czynnik mocy zarówno przy pelnym obcia¬ zeniu, jak i przy przeciazeniu, o ile tylko moment napedowy nie zbliza sie zbytnio do najwiekszego momentu pracy zrównowa¬ zonej. Natomiast przy rozruchu takiego sil¬ nika warunki pracy sa odwrotne i dlatego oddawna istnieje zagadnienie stworzenia dla silników klatkowych sposobu rozruchu, któryby pozwalal na ich rozruch przy pel¬ nym momencie napedowym bez przekro¬ czenia wszakze dopuszczalnego natezenia pradu.Wedlug znanego sposobu rozruchu sil¬ ników z wirnikiem zwartym do stojana do¬ prowadza sie poczatkowo napiecie obnizo¬ ne az do chwili nabrania przez wirnik pel¬ nej liczby obrotów przy bi^gu luzem, wsku¬ tek czego zapobiega sie przekroczeniu pra¬ du dopuszczalnego, co prawda kosztem wy¬ tworzenia bardzo malego momentu rozru¬ chowego. Nastepnie uzwojenie pierwotne silnika przylacza sie do pelnego napiecia sieci i wlacza sie sprzeglo, które na podo¬ bienstwo hamulca, odbierajac od silnika moment obrotowy okreslonej wielkosci, do¬ prowadza swa czesc napedzana samoczyn¬ nie do liczby obrotów, odpowiadajacej wla¬ czanemu obciazeniu. Poniewaz w ten spo¬ sób obciazenie wlacza sie na silnik zdolny do rozwiliiecia pelnej mocy, przeto przy tej metodzie rozruchu mozna rzeczywiscietiriiknac przekroczenia pradu dopuszczal¬ nego, który mozna wyzyskac w 100% do rozwijania momentu rozruchowego, pod¬ czas gdy np. nawet przy metodzie rozruchu silników pierscieniowych mozna wykorzy¬ stac w tym celu tylko 70—75°/o, a w innych silnikach zaledwie 25—30% pradu dopu¬ szczalnego, Dotychczas znane sa dwa rodzaje sprze¬ giel sluzacych do tej metody rozruchu i wlaczanych dzialaniem sily odsrodkowej.Podczas gdy sprzegla pierwszego rodzaju sa rozrzadzane chwilowym zmniejszeniem predkosci obrotowej wirnika, sprzegla dru¬ giego rodzaju dzialaja samorzutnie z opóz¬ nieniem po uplywie okreslonego czasu od chwili osiagniecia przez wirnik okreslonej liczby obrotów.W sprzegle pierwszego rodzaju podczas przelaczania uzwojenia stojana ze stopnia rozruchowego na stopien koncowy, odpo¬ wiadajacy pracy silnika, silnik na chwile zostaje pozbawiony doplywu pradu z sieci i wskutek tego predkosc obrotowa wirnika ulega chwilowemu zmniejszeniu, które umozliwia wlaczenie sprzegla pod dziala¬ niem sily odsrodkowej W sprzegle drugie¬ go rodzaju stosuje sie mechanizm czasowy, za pomoca którego po uplywie okreslonego czasu od chwili osiagniecia przez wirnik okreslonej liczby obrotów sprzeglo zostaje wlaczone bez wzgledu na elektryczny stan silnika. W sprzegle pierwszego rodzaju ko¬ nieczne jest dokladne dzialanie urzadze¬ nia rozrzadczego sprzegla, którego wyko¬ nanie wymaga przeto specjalnej staranno¬ sci, natomiast w sprzegle drugiego rodzaju istnieje przede wszystkim ta zasadnicza wada, ze sprzeglo to dziala prawidlowo tylko wtedy, gdy opóznienie momentu wla¬ czania sprzegla odpowiada prawidlowo mo¬ mentowi elektrycznego przelaczania uzwo¬ jenia stojana, to znaczy, gdy sprzeglo zo¬ staje wlaczone po przelaczeniu przelaczni¬ ka, które powinno nastapic dopiero w po¬ blizu synchronicznej liczby obrotów. O ile, co prawda, za pomoca znanych urza¬ dzen samoczynnych mozna spodziewac sie prawidlowego wykorzystania opóznienia w dzialaniu sprzegla, to jednak ze wzgledu na koniecznosc skrócenia ogólnego czasu rozruchu jest rzecza wazna, aby czas opóz¬ nienia nie przekraczal niepotrzebnie mo¬ mentu, w którym nastepuje elektryczne przelaczenie uzwojenia stojana. Im krótszy jednak jest czas biegu urzadzenia opóznia¬ jacego wlaczenia sprzegla, tym trudniejsze jest wykonanie tego urzadzenia, które pod wzgledem prostoty powinno odpowiadac prostej budowie silnika klatkowego.Wynalazek niniejszy jest oparty na dzialaniu sprzegla samoczynnego, które stanowi kombinacje sprzegiel obu rodza¬ jów, i w którym wystapienie chwilowego zmniejszenia predkosci obrotowej wirnika powoduje zmniejszenie opóznienia wlacze¬ nia sprzegla drugiego rodzaju. Do tego ce¬ lu zostal wykorzystany przelacznik stop¬ niowy, przelaczajacy uzwojenie stojana ze stopnia rozruchowego na stopien pracy sil¬ nika, i powodujacy powstanie chwilowego zmniejszenia predkosci obrotowej wirnika podczas biegu urzadzenia opózniajacego.Ponadto przelacznik stopniowy wedlug wy¬ nalazku moze byc zautomatyzowany, jak równiez moze byc zaopatrzony w specjalny mechanizm ryglujacy.Jeden z przykladów wykonania urza¬ dzenia wedlug wynalazku do rozruchu sil¬ ników zwartych zostal uwidoczniony na ry¬ sunku, na którym fig. 113 przedstawiaja w przekroju prostopadlym do walu silnika sprzeglo rozruchowe, osadzone na wale sil¬ nika, fig. 2 i 4 — to samo sprzeglo w prze¬ kroju podluznym, fig. 5 i 6 — schematycz¬ nie uklady polaczen uzwojenia stojana sil¬ nika, fig. 7 i 8 — przelacznik stopniowy, samoczynnie przelaczajacy w odpowiedniej chwili uzwojenie stojana, a fig. 9 przedsta¬ wia przelacznik stopniowy, jak wyzej, lecz zaopatrzony dodatkowo w mechanizm ry¬ glujacy. Fig. 1, 2, 5 i 7 dotycza stanu przy — 2 —poczatku rozruchu silnika, fig. 3, 4, 6 i 8 — stanu przy koncu rozruchu, t.j. po samo¬ czynnym przelaczeniu silnika na pelne na¬ piecie, natomiast fig. 9 przedstawia stan przelacznika stopniowego przed rozruchem.Na fig. 1, 2, 3 i 4 rysunku napedzana polówka sprzegla, polaczona z obciazeniem za pomoca jednego lub kilku pasów albo in¬ nych narzadów transmisyjnych, ma postac wienca 1, który moze byc osadzony badz jako kolo luzne na napedowym wale 2 sil¬ nika, badz tez na wale napedzanym przez silnik. W wydrazeniu tego wienca umiesz¬ czone sa wycinkowe narzady sprzegajace 3, które za pomoca narzadów ciernych 5, wpuszczonych do zlobków 4, wywieraja na wewnetrzna powierzchnie cylindryczna wienca 1 sprzegajacy moment cierny, opie¬ rajac sie o nia np. pod wplywem sily od¬ srodkowej. Wycinkowe narzady sprzegaja¬ ce 3 wraz z narzadami ciernymi 5 sa objete wspólnie ciegnem, np. tasma stalowa 10, która lezy w rowku srubowym na po¬ wierzchni obwodowej narzadów sprzegaja¬ cych 3, a swymi koncami jest zamocowana na bocznych powierzchniach wycinkowych narzadów sprzegajacych 3 i naprezana za pomoca sprezyn plaskich 6, zamocowanych w palakach 7, osadzonych przegubowo na czopach 8. Jeden z tych czopów jest umo¬ cowany w plycie blaszanej 9, polaczonej sztywno z jednym ze sprzegajacych wycin¬ kowych narzadów 3, a drugi jest umocowa¬ ny w takiej samej plycie blaszanej 9, sztyw¬ no polaczonej z drugim sprzegajacym wy¬ cinkowym narzadeim 3. Symetrycznie umie¬ szczone plyty 9 stanowia jednoczesnie oparcie dla konców sprezyn plaskich 6.W palakach sprezynujacych 7 (np. o prze¬ kroju ceowym) sa wlozone i zamocowane konce tasmy stalowej 10. Pod dzialaniem sprezyn plaskich 6 wycinkowe narzady sprzegajace 3 w stanie spoczynku sa sciag¬ niete promieniowo ku wewnatrz, przy czym narzady cierne 5 sa przytrzymywane za po¬ moca tasmy stalowej 10. Gdy wskutek dzia¬ lania sily odsrodkowej wycinkowe narzady sprzegajace 3 daza do zajecia zewnetrzne¬ go polozenia sprzegajacego, tasma stalowa 10 musi sie poddac i sprezyny plaskie 6, przy równoczesnym przechyleniu palaków 7 na czopach 8, zostaja przegiete pod dzia¬ laniem konców tasmy 10. Rozsuwanie sie wycinkowych narzadów sprzegajacych zo¬ staj ei opóznione na skutek powstajacego przy tym tarcia tasmy 10.Narzady sprzegajace 3 wspóldzialaja z zaklinowanym na wale 2 silnika narza¬ dem napedowym 11 w ten sposób, ze po¬ przeczne rolki 12, osadzone swymi koncami w. lozyskach kulkowych, sa przepuszczone przez wyciecia, wykonane w srednicowo przeciwleglych miejscach na zewnetrznym obwodzie narzadu napedowego 11. Po¬ wierzchnie ryglujace 14 wystepów 13, utworzonych przez te wyciecia, stanowia chwilowe oparcie dla wycinkowych narza¬ dów sprzegajacych 3 za posrednictwem po¬ przecznych rolek 12, natomiast powierzch¬ nie 15 sluza do sprzegniecia narzadu nape¬ dowego 11 z narzadami sprzegajacymi 3.Jezeli powierzchnie ryglujace 14 stano¬ wia powierzchnie walca wspólosiowego z walem silnika, to stanowia typowy uklad sprzegla pierwszego rodzaju. Poprzeczne rolki 12, które podczas wlaczania uzwoje¬ nia stojana silnika na stopien rozruchowy znajduja sie w tylnym koncu wyciecia (li¬ czac w kierunku obrotu, np. w lewo jak na fig. 1), w chwili przelaczenia uzwojenia stojana na stopien pracy zostaja wyzwolo¬ ne z tego polozenia wskutek chwilowego zmniejszenia predkosci obrotowej wirnika, które dzieki bezwladnosci narzadów sprze¬ gajacych 3 wzgledem walu silnika powodu¬ je toczenie sie poprzecznych rolek 12 po powierzchniach ryglujacych 14 az do szcze¬ lin pomiedzy wystepami 13, po czym na¬ stepuje rozsuniecie sie narzadów sprzega¬ jacych 3 na zewnatrz i wlaczenie sprzegla.Gdy jednak powierzchnie ryglujace 14 wskutek odpowiedniego odgiecia wystepów — 3 —13 na zewnatrz maja pewne nachylenia, przewyzszajace graniczny kat tarcia przy toczeniu, to wtedy z rozkladu sily odsrod¬ kowej wedlug reguly równi pochylej po¬ wstaje skladowa styczna do tych po¬ wierzchni 14, która powoduje samorzutne toczenie sie poprzecznych rolek 12 w kie¬ runku szczelin, skoro tylko przy koncu okresu przyspieszenia silnika przestanie dzialac sila powodujaca przyspieszenie na¬ rzadów sprzegajacych 3, a przenoszona z narzadu 11 na poprzeczne rolki 12 w kie¬ runku obwodu (fig. 1). Sprzeglo, wlaczone w ten sposób na skutek zaniku przyspie¬ szenia wirnika silnika, nie wykazuje prak¬ tycznie zadnego opóznienia w dzialaniu, je¬ zeli pominie sie na razie dzialanie hamu¬ jace tasmy 10, wystepujace przy rozcho¬ dzeniu sie na zewnatrz narzadów sprzegaja¬ cych 3. W celu wytworzenia tego opóznie¬ nia na malym odcinku drogi toczenia sie rolek 12 po powierzchniach 14 nalezalo by kat odgiecia na zewnatrz wystepów 13 do¬ brac tak, zeby byl wiekszy o znikomo mala wartosc od granicznego kata tarcia. Taki sposób uzyskania opóznienia, chociaz bar¬ dzo prosty, posiada jednak te wade, ze do¬ tychczas bez zastosowania znacznej precy¬ zji konstrukcji nie móglby byc praktycznie osiagniety w takim stopniu, aby przebieg toczenia sie we wszystkich okolicznosciach odbywal sie prawidlowo.Gdy jednak, wedlug wynalazku, w cza¬ sie toczenia sie rolek 12 po powierzchniach 14 wskutek dzialania samoczynnego prze¬ lacznika nastapi chwilowe zmniejszenie predkosci obrotowej wirnika, wówczas opózniajacy sie przebieg toczenia sie, sklon¬ ny do zatrzymania sie, zostaje przyspieszo¬ ny az do ukonczenia. Gdziekolwiek badz to zmniejszenie predkosci zastanie poprzecz¬ na rolke 12 na jej drodze toczenia sie, za¬ wsze powierzchnia ryglujaca na skutek na¬ glej zmiany szybkosci walu silnika zostaje przesunieta wzgledem tej rolki, która zo¬ staje oswobodzona z polozenia zaryglowa¬ nia. W ten sposób w sprzegle drugiego ro¬ dzaju usuwa sie niebezpieczenstwo zatrzy¬ mania sie przebiegu toczenia sie, w sprzegle zas pierwszego rodzaju przeprowadza sie kontrole ukonczenia tego przebiegu, który odbywa sie z innych przyczyn. Dzieki temu obydwa systemy rozrzadzania sprzegla ko¬ rzystnie uzupelniaja sie wzajemnie pod wzgledem swego dzialania, tak iz w prosty sposób udaje sie przeprowadzic prawidlo¬ wo przebieg rozruchu silnika.Urzadzenie bedzie wtedy szczególnie proste, gdy np. jak w niniejszym przykla¬ dzie zasadniczo te same elementy konstruk¬ cyjne, które skladaja sie na proste urza¬ dzenie opózniajace, jednoczesnie zostaja zuzytkowane do wlaczania sprzegla na za¬ sadzie rozrzadzania chwilowym zmniejsze¬ niem predkosci obrotowej wirnika.Dzialanie hamujace tasmy stalowej 10 opóznia rozejscie sie uwolnionych wycinko¬ wych narzadów sprzegajacych 3, tak iz obok lagodnego wlaczania sprzegla uzyskuje sie jeszcze opóznienie, które dodaje sie do' opóznienia, wynikajacego z ruchu toczenia sie rolek 12 po powierzchniach 14. Wycin¬ kowe narzady sprzegajace 3, wysuwajace sie promieniowo na zewnatrz, sa prowadzo¬ ne poprzecznymi rolkami 12 w szczelinach pomiedzy wystepami 13. Poniewaz narza¬ dy sprzegajace 3 posiadaja znaczny mo¬ ment bezwladnosci masy dokola osi rolek 12, przeto chwilowe zmniejszenie predko¬ sci obrotowej wirnika doprowadza do od¬ powiedniego ruchu obrotowego tych narza¬ dów dokola wspomnianych osi i powoduje ich pewne wzajemne przekrecenie, dziala¬ jace obluzniajaco na tasme stalowa 10L W ten sposób mozna wykorzystac chwilowe zmniejszenie predkosci obrotowej wirnika równiez w celu zmniejszenia opóznienia przy rozsuwaniu sie wycinkowych narzadów sprzegajacych. Powyzszy przyklad wyjas¬ nia jednoczesnie, ze mozna rozmaitymi spo¬ sobami skombinowac ze soba sprzegla obu rodzajów przez wywolanie wedlug wyna- — 4 —lazku w prawidlowym momencie chwilowe¬ go zmniejszenia predkosci obrotowej wir¬ nika; Czas opóznienia, wytworzony np. przez dodatkowe dzialanie tasmy stalowej 10 lacznie z czasem toczenia sie rolek 12 wzdluz powierzchni 14 przy odpowiednio na zewnatrz odgietych wystepach 13 moze byc dobrany równiez tak, ze glówna jego czesc przypada albo na droge toczenia sie, albo tez na hamowana droge promieniowa, tak iz wtedy albo proces toczenia sie przez bardzo pochyle nastawienie wystepów 13, albo proces hamowania przez zmniejszenie dzialania hamujacego nie przyczynia sie praktycznie wcale do zmniejszenia tego czasu opóznienia. Chwilowe zmniejszenie predkosci obrotowej wirnika powinno byc wtedy wywolane podczas trwania tej glów¬ nej czesci czasu opóznienia. Nie stoi nic na przeszkodzie lacznego uzycia dwóch lub kil¬ ku okresów czaisu opóznienia i zastosowa¬ nia dla kazdego z tych okresów osobnego chwilowego zmniejszenia predkosci obroto¬ wej wirnika.Do urzadzenia rozruchowego" ¦ wedlug wynalazku nalezy nie tylko samo sprzeglo, lecz równiez i "przyrzad, wywolujacy w od¬ powiednim momencie czasu chwilowe zmniejszenie predkosci obrotowej wirnika.W celu pokonania trudnosci, zl którymi ma sie do czynienia przy szybko odbywajacych sie przebiegach przy rozruchu, za przyrzad ten sluzy elektryczny przelacznik stopnio¬ wy wraiz z przynaleznymi do niego dodat¬ kowymi narzadami.Fig. 5 przedstawia silnik, na którego wa¬ le 2 znajduje sie sprzeglo wedlug wynalaz¬ ku, z uzwojeniem stojana, wlaczonym na stopien rozruchowy. Trzy galezie uzwoje¬ nia 16 silnika sa polaczone ze soba w gwiaz¬ de poprzez specjalne uzwojenie 17 elek¬ tromagnesu 18, tworzace punkt zerowy.Wedlug fig. 7 i fig. 8, które przedstawiaja clzesc przelacznika, odnoszaca sie do jednej galezi ukfedti trójfazowego (czesci prze¬ lacznika odnoszace sie do pozostalych ga¬ lezi ukladu sa identyczne z pierwsza cze¬ scia), elektromagnes 18 z uzwojeniem 17 jest osadzony przegubowo na osi 33. Po¬ czatki wszystkich trzech uzwojen 17 sa przylaczone dó zeberek oporowych 22, umocowanych na elektromagnesach 18 i izolowanych od tych elektromagnesów, konce zas tych uzwojen sa polaczone z so¬ ba, tworzac punkt zerowy. Czesc przelacz¬ nika odpowiadiajaca kazdej galezi sklada sie z wlaczajacego klocka kontaktowego 19 i przelaczajacego klocka kontaktowego 20, które sa umieszczone na wprost siebie, mo¬ ga poruszac sie po obwodzie kola i sa sciag¬ niete za pomoca sprezyn 23, odizolowanych od siebie izolatotfkiem 24. Wlaczajacy klo¬ cek kontaktowy 19 i przelaczajacy klocek kontaktowy 20 sa polaczone za pomoca przewodów 25 z poczatkami UVW i konca¬ mi ZXY uzwojenia silnika. Gdy wlaczajacy klocek kontaktowy 19 z polozenia wylacze¬ nia, zaznaczonego linia kreskowana, zosta¬ nie przesuniety w kierunku sieciowych zebe¬ rek kontaktowych 26, polaczonych z prze¬ wodami sieciowymi RST i przy tym przej¬ dzie poza punkt, znajdujacy sie srednicowo naprzeciw przelaczajacego klocka kontak¬ towego 20, wtedy obydwa klocki kontakto¬ we daza do zetkniecia sie z sieciowymi ze¬ berkami kontaktowymi 26. Udaje sie to jed¬ nak tylko klockowi 19, tak iz poczatki UVW uzwojenia zostaja przylaczone do siebie. Natomiast klocek przelaczajacy 20 zaczepia wystepem 21 o zeberko ryglujace 22, przylaczajac konce ZXY uzwojenia po¬ przez uzwojenie 17 elektromagnesu 18 do wspólnego punktu zerowego.Przy tym ukladzie polaczen wedlug fig. 7 silnik izaczyna obracac sie, pobierajac z sieci prad o wartosci, odpowiadajacej zwyiklemti polaczeniu w gwiazde. Jedno¬ czesnie przegubowo osadzona'kotwica 27, rozrzadzajaca ruchem przerzutowym elek¬ tromagnesu 18, która w polozeniu spoczyn¬ kowym przytrzymywala swa powierzchnia — 5 —zapadkowa 29 elektromagnes 18 na po¬ wierzchni zapadkowej 31, zostaje przez ten elektromagnes przyciagnieta i w tym polo¬ zeniu swa powierzchnia zapadkowa 28 Z3i- bezpiecza w dalszym ciagu elektromagnes przed obróceniem dokola osi 33.Przy szybkich obrotach silnika1, którego moment obrotowy, dzieki temu ze sprzeglo utrzymuje w dalszym ciagu stan biegu luzem, zostaje zuzytkowany wylacznie na przyspieszanie masy wirnika, tak iz w przeciagu okolo jednej sekundy uzyskuje sie prawie synchroniczna liczbe obrotów, prad spada w przyblizeniu idol wartosci przy biegu luzem, Przy takim bardzo malym pra¬ dzie, pdbieranym przez silnik w chwili usta¬ nia przyspieszenia rozruchowego, utrzymu¬ jacego poprzeczne rolki 12 w polozeniu za¬ ryglowanym wedlug fig. 1, Wskutek dziala¬ nia sprezyny 32 kotwiczka 27 zostaje od¬ ciagnieta od elektromagnesu 18 i wówczas klocki przelaczajace 20 daza do przelacze¬ nia uzwojenia silnika w trójkat wedlug fig.6 wzglednie fig. 8, odchylajac elektromagnes 18 na strone za pomoca zeberek rygluja¬ cych 22 i odlaczajac przez to uzwojenie 17 tego elektromagnesu.Wskutek nadzwyczaj malej masy kloc¬ ków kontaktowych 20 czas trwania opisa¬ nego samoczynnego przelaczenia uzwoje¬ nia stojana w polozenie robocze jest bar¬ dzo krótki, tak iz poprzeczne rolki 12, które w niniejszym przykladzie od chwili ustania przyspieszenia rozruchowego roz¬ poczely swój opózniajacy przebieg to¬ czenia sie, zostaja poddane dzialaniu chwilowego zmniejszenia predkosci obro¬ towej wirnika, powstajacemu w chwili oderwania sie klocków kontaktowych 20 od zeberek ryglujacych 22. Okres przer¬ wy w doplywie pradu do uzwojen sil¬ nika moze byc przedluzony wskutek chwi¬ lowego odskoczenia klocków 19 w chwili uderzenia klocków 20 o zeberka 26.Prad o znacznym natezeniu w chwili wlaczenia uzwojenia silnika na stopien roz¬ ruchowy, malejacy bardzo szybko do bar¬ dzo malej wartosci pradu biegu luzem w ukladzie gwiazdowym, umozliwia przy prostym wykonaniu przelacznika stopnio¬ wego bardzo dokladna i szybka prace cze¬ sci elektrycznej calego urzadzenia. Trzeba jeszcze dodac, ze dzieki bardzo krótkiemu okresowi czasu wlaczenia uzwojen 17 mo¬ ga one byc obciazone stosunkowo znacznym pradem, co posiada znaczne zalety kon¬ strukcyjne. / W celu wylaczenia silnika nalezy prze¬ lozyc klocek kontaktowy 19 z polozenia we¬ dlug fig. 8 dó polozenia, oznaczonego na fig. 7 linia kreskowana, W czasie tego prze¬ kladania w pewnym momencie klocek kon¬ taktowy 19 przechodzi przez polozenie srednicowo przeciwlegle wzgledem klocka kontaktowego 20, który wskutek tego zosta¬ je odciagniety od zeberek kontaktowych 26.Podczas ruchu powrotnego w polozenie wyjsciowe przelaczajacy klocek kontakto¬ wy 20 natrafia na zeberka 34, umocowane na elektromagnesie 18, i sprowadza go rów¬ niez w polozenie wyjsciowe.Gdyby czas opóznienia wlaczenia sprze¬ gla trwal zbyt krótko, czyli gdyby sprzeglo zostalo juz wlaczone, zanimby przelacznik przelaczyl uzwojenie stojana na pelne na¬ piecie, wtedy kotwiczka 27 w ogóle nie by¬ laby zwolniona, gdyz prad plynacy przez uzwojenie 17 nie zmalalby do wartosci bie¬ gu luzem, a zatem przelacznik nie dokonal¬ by przelaczenia. Jak z tego wynika, prze¬ lacznik kontroluje równiez czas opóznienia urzadzenia opózniajacego w sprzegle. Po¬ niewaz przelacznik w ogóle nie moze prze¬ laczyc uzwojenia stojana na napiecie sieci i tym samym spowodowac chwilowego zmniejszenia predkosci obrotowej wirnika, o ile w silniku nie ma warunków biegu lu¬ zem, przeto calkowite zabezpieczenie silni¬ ka od przetezen podczas rozruchu istnieje równiez i wtedy, gdy na skutók jakiejkol¬ wiek przyczyny silnik w ogóle nie rusza z miejsca na stopniu rozruchowym, jak to — 6 —np. zdarza sie w razie przerwy jednego z przewodów doprowadzajacych, lub gdy na skutek przedwczesnego ponownego wla¬ czenia sprzeglo nie zostalo wylaczone.Niedokonanie przez przelacznik przela¬ czenia uzwojenia stojana moze byc z latwo¬ scia uwidocznione na zewnatrz za pomoca specjalnego sygnalu. Miedzy innymi mozna to uzyskac za pomoca lampki sygnalowej, umieszczonej na elektromagnesie i pobie¬ rajacej prad z jednej lub kilku malych ce¬ wek, umieszczonych w szczelinie pomiedzy elektromagnesem i kotwiczka. Lampka, wi¬ doczna z zewnatrz w okienku, swiecilaby sie w miare postepujacego rozruchu silnika coraz ciemniej, i wreszcie w chwili ruchu przerzutowego elektromagnesu stalaby sie w ogóle niewidoczna, sygnalizujac w ten sposób uskutecznienie przelaczenia.W celu zabezpieczenia uzwojenia 17 elektromagnesu 18 przed zbyt wielkim ogrzaniem przy przetezeniach stosuje sie jeszcze wedlug wynalazku specjalny me¬ chanizm ryglujacy, przedstawiony na fig. 9.Raczka nastawcza 41, posuwajaca przed so¬ ba wlaczajacy klocek kontaktowy 19, jest za¬ trzymywana w swym ruchu wlaczania przez kciuk 42, skoro tylko dzwignia ryglujaca 43, umieszczona przegubowo na osi 33 zostanie wychylona koncem swego ramienia 44 na tor tego kciuka 42. Ryglowanie nastepuje zawsze wtedy, gdy dzwignia 43, która dru¬ gim ramieniem 45 opiera sie o zderzak 49, umieszczony na elektromagnesie 18, zosta¬ nie obrócona przy obróceniu sie tego elek¬ tromagnesu o kat a, tak iz ponowne wlacze¬ nie mozliwe jest tylko wtedy, gdy ten elek¬ tromagnes z polozenia odchylonego wedlug fig. 8 zostanie przechylony z powrotem w poziome polozenie wyjsciowe wedlug fig. 7 i 9.Obracanie dzwigni ryglujacej 43 mozna latwo uzaleznic tylko od przechylania sie elektromagnesu 18, zamocowujac ja po pro¬ stu sztywno na tym elektromagnesie lub mozna to obracanie uzaleznic, jak uwidocz¬ niono na fig. 9 równiez i od dzialan ter¬ micznych. W tym przypadku do obwodu kazdego z uzwojen 17 jest przylaczony np. za posrednictwem gietkiej linki 46 pasek dwumetalowy 48, odizolowany od elektro¬ magnesu 18 i przymocowany do niego.Wszystkie trzy paski dwumetalowe sa z so¬ ba polaczone koncami, tworzac punkt zero¬ wy ukladu. Pasek dwumetalowy 48 oddzia¬ lywa na koniec ramienia 45 dzwigni ryglu¬ jacej 43 i obraca ja, skoro tylko odpowie¬ dnio wygnie sie w dól po ogrzaniu pradem.W ten sposób przy kazdym przebiegu rozruchu pasek dwumetalowy 48 jest ogrze¬ wany pradem w tym samym czasie co i uzwojenie 17 elektromagnesu 18, tak iz pozostaje jeszcze tylko sprawa odpowied¬ niego' dobrania oporu paska dwumetalowe - go, jego ciepla wlasciwego oraz zdolnosci promieniowania jego powierzchni, aby w wahaniach jego temperatury odzwiercia- dlic wahania temperatury tego uzwojenia 17. Poza tym przegiecie cieplne tego paska nalezy w taki sposób przystosowac do da¬ nej temperatury, aby polozenie jego konca 47, poruszajacego sie w razie wzrostu tem¬ peratury w dól, odpowiadalo w przedsta¬ wionym poziomym polozeniu wlasnie takiej temperaturze, jaka powinno posiadac uzwo¬ jenie 17 przed .rozruchem, aby wskutek roz¬ ruchu ogrzalo sie do najwyzszej dopu¬ szczalnej dla tego uzwojenia temperatury.Gdy teraz przy pomocy obrócenia raczki 41 w prawo przeprowadza sie ponownie rozruch, wtedy opuszczajacy sie dalej swo¬ bodnie koniec 47 paska dwumetalowego 48 obraca dzwignie ryglujaca 43 tak, iz jedno z ramion tej dzwigni wchodzi swym kon¬ cem 44 w zasieg kciuka ryglujacego 42.Wskutek tego jest zablokowane ponowne wlaczenie silnika pomimo poziomego polo¬ zenia wyjsciowego uzwojenia 17 tak dlugo, dopóki temperatura paska dwumetalowego 48 nie obnizy sie do wartosci, przy której dzwignia ryglujaca 43 zostanie cofnieta przez ten pasek w polozenie wyjsciowe. — 7 —Wyzej opisany mechanizm blokujacy moze byc równiez wykorzystany do ograni¬ czania czestosci wlaczen silnika z uwagi na najwyzsza dopuszczalna temperature sprze¬ gla. Do tego potrzebne jest odpowiednie nastawienie paska dwumetalowego na tem¬ perature, która jednak nie moze byc wyz¬ sza od temperatury okreslonej z uwagi na niebezpieczenstwo przegrzania uzwójenia elektromagnesu.Aby zabezpieczyc uzwojenie 17 od prze¬ grzania ponad dopuszczalny przyrost tem¬ peratury w przypadku zaklócen, przy któ¬ rych wskutek niezmnejszenia sie pradu rozruchowego do wartosci biegu luzem przelacznik w ogóle nie moze dokonac prze¬ laczenia uzwojenia stojana na stopien kon¬ cowy (zasilanie jednofazowe, przepalone lozysko, ponowne wlaczanie silnika przy wlaczonym sprzegle it&), wedlug wynalaz¬ ku przewidziany jest mechanizm czasowy, który zostaje napiety wskutek obrócenia w prawo raczki 41, z chwila przyciagniecia kotwiczki 27 przez elektromagnes 18 zosta¬ je wprawiony w ruch, a wskutek wychyle¬ nia sie elektromagnesu 18 przy koncu nor¬ malnego rozruchu silnika zostaje znowu za¬ trzymamy i nie powoduje wylaczenia silni¬ ka. Skoro tylkb jednak najdluzszy dopu¬ szczalny czas rozruchu zositanie przekro¬ czony, a przelacznik nie przelaczy uzwoje¬ nia stojana na stopien pracy, wtedy napie¬ ty mechanizm czasowy powoduje natych¬ miastowe wylaczenie silnika. Energia po¬ trzebna do przeprowadzenia wylaczenia silnika moze byc wytworzona uprz^dWo i moze byc nagromadzona w osobnym za¬ sobniku^ z którego jest wyzwalana przez mechanizm czasowy, lub tez moze pocho¬ dzic z samego mechanizmu czasowego, wreszcie moze byc wytworzona elektrycz¬ nie lub mechanicznie dopiero w dhwili wy¬ laczania.Przy stosowaniu takiego mechanizmu czasowego dowolnej konstrukcji wytwarza sie dla dlanego ptradto rozruchu w zalezno¬ sci od nastawionego czasu w uzwojeniu elektromagnesu przyrost temperatury, któ¬ ra nie powinna przekraczac granicznej do¬ puszczalnej wartosci. W celu ograniczenia tej temperatury nalezy nastawic pasek dwumetalowy 48 tak, zeby blokowanie od¬ bywalo sie juz w-temperaturze uzwojenia elektromagnesu mniejszej od najwyzszej dopuszczalnej temperatury wlasnie o war¬ tosc tego przyrostu temperatury. W ten sposób nie dopuszcza sie do przekroczenia tej temperatury nawet w razie, gdy wla¬ czenie przelacznika stopniowego nie dopro¬ wadza do ukonczenia rozruchu.Przy wielokrotnym powtarzaniu próby rozruchu osiaga sie w koncu nastawiona granice temperatury, przy której nastepuje zaryglowanie, które uniemozliwia dalsze próby rozruchu.Wyzej opisane mechanizmy (ryglujacy i czasowy) lacznie z urzadzeniem sygnalo¬ wym moga byc zestawione w jedna calosc z innymi urzadzeniami, np. z nadimiaro- wym, zanikowym lub z urzadzeniem dio roz¬ rzadu zdalnego. Mechanizm czasowy moze spoiwodowac por ^bezskutecznym rozruchu wylaczenie silnika np. w taki sposób, ze przerywa obwód przekaznika, reagujacego* na zanik napiecia. Przy tego rodzaju wy- kotnainiu mozna utworzyc kontakt przery¬ wajacy obwód np. przez rteciowa rurke wy- lacznikowa ze zdlawionym wyplywem rte¬ ci, dzieki czemu rurka ta sluzy jednoczes- nie jako mechanizm czasowy, dzieki które¬ mu zamkniecie i otwarcie kontaktów moze byc otrzymane przez odpowiednie przechy¬ lanie tej rurki, ddktonywafne calkowicie lub czesciowo przez przelacznik stopniowy, który moze byc rozrzadzany z odleglosci.Zamiast opisanego wyzej paska dwu¬ metalowego, moga tu równiez znalezc za¬ stosowanie dowolne innego rodzaju ciala stale, plynne lub gazowe, które zmieniaja swój ksztalt lub objetosc pod wplywem zmiany temperatury. Wyzej opisany spo¬ sób ryglowania bezposredtiiego, które zre- — 8 -szta moze byc dowolnie wykonalne, moze byc zastapiony równiez przez sposób ryglo¬ wania posredniego za pomoca specjalnych urzadzen pomocniczych.Jak wspomniano wyzej, przelacznik stopniowy moze byc uruchomiany recznie, lub moze byc równiez rozrzadzamy z odle¬ glosci za posrednictwem przekazników.Urzadzenie rozruchowe wedlug wynalazku nie ogranicza sie specjalnie do trójfazo¬ wych silników indukcyjnych, lecz moze byc zastosowane równiez do innych silników pradu zmiennego. Ponadto w silnikach jed¬ nofazowych mozna wykorzystac uzwojenie 17 elektromagnesu 18 do wytwarzania po¬ mocniczego momentu napedowego przy po¬ czatku rozruchu silnika.Przelacznik stopniowy wedlug wynalaz¬ ku niekoniecznie musi wspólpracowac z wy¬ zej opisanym sprzeglem i z równym powo¬ dzeniem moze wspóldzialac z innym sprze¬ glem odpowiednio d-branym. W przypad¬ kach szczególnych, gdzie chodzi o maszyny napedzane, których rozruch odbywa sie za¬ zwyczaj bez obciazenia (np. pewnych szli¬ fierek, przetwornic do spawania itd.)f sprzeglo moze byc w ogóle niepotrzebne, a calkowite zagadnienie rozruchu moze byc rozwiazane tylko przy pomocy przelaczni¬ ka stopniowego. PL