Wedlug teorii Young-Helmholifcza o dostrzegalnosci barw oko ludzkie posiada w siatkówce trzy substancje (osrodki) czu¬ le na trzy barwy, z których jedna przy od¬ powiednim pobudzeniu odbiera wylacznie czerwona barwe, druga — zielona, a trze¬ cia — niebieskofioletowa. Zdolnosc pobu¬ dzania sie tych 'substancji za pomoca róz¬ nej dlugosci fal widocznego swiatla jest rózna. Jedna substancja posiada swoja absolutna wartosc maksymalna pobudzenia miniej wiecej przy X = 600 m |i, druga — iprzy X = 550 mjji, trzecia—przy X=450 ma.Wzgledne wartosci maksymalne czystej do- strzegalnosci barw widma: czerwonej, zie¬ lonej i niebieskiej, jakie zachodza u czfo wieka i przy materiale stosowanym do fo- tografii barwnej, w zakresie zdolnosci do¬ strzegalnosci czlowieka leza przy X = 650 m \l dla czerwonej barwy, przy X = 550 do 530 m[L dla zielonej (i to indywidu¬ alnie róznie) i przy X = 450 m]i dla nie¬ bieskiej. Wylaczne pobudzenie tylko jed¬ nej z tych substancji, oprócz ewentualnie czerwona barwa, nie nastepuje nigdy, a raczej takze przy innych czesciach widma pobudzone zostaja zawsze przynajmniej dwie z tych substancji tak, iz praktycznie biorac dostrzegane sa wszystkie barwy ja¬ ko wynik kombinacji procesów zachodza¬ cych w tych substancjach. Stopien jpobu- dzania i polozenie promieniowania pobu-dzajacego w widmie wynikaja z wykresu znajdujacego sie w kazdym podreczniku, omawiajacym optyke fiziologiczna. Jesli pobudzenie przewazy w jednej z wymienio¬ nych substancji, np. odbierajacej zielona barwe z maximum odpowiadajacym X = 550 m\L, wówczas odebrana zostaje zielona barwa. Tak samo odbierane zostaja barwy czerwona i niebieska. Gdy zostana wzbu¬ dzone dwie postawowe substancje z jedna¬ kowym lub prawie jednakowym nateze¬ niem, np. w widmie przy X = 580 (ta i 500 ma, wtedy powstaja barwy posrednie np. przy X == 580 — zólta barwa i przy X = 500 [i[i — niebieskozielona barwa.Purpurowa barwa powstaje z pobudzenia substancji wrazliwej na czerwona i nie- bieskofioletowa barwe. Gdy pobudzone zo¬ stana wszystkie trzy podstawowe substan¬ cje z jednakowym natezeniem odbierana barwa jest biala. Dzieki licznym mozliwo- sciom pobudzania dwóch lub trzech sub¬ stancji z róznym natezeniem liczba powsta¬ jacych barw jest duza.Rysunek przedstawia podstawowe wra¬ zliwosci oka, przy czym linie kropkowane oznaczaja krzywe K6nig-Iveis'scha a kres¬ kowane krzywe oznaczaja krzywe Guild'- scha. Os odcietych oznacza dlugosc fal w mjji, podczas gdy os rzednych podaje wzgledne pobudzenie trzech osrodków czu¬ losci oka. Krzywe wykazuja, ze pobudzenie jednego tylko osrodka czulosci oka jedna barwa nie zachodzi w zadnym miejscu.Zawsize pobudzone zostaja przynajmniej dwa osrodki czulosci. Wzgledna wylaczna czulosc, to znaczy przewaga pobudzenia jednego tylko osrodka czulosci, jest w po¬ szczególnych miejscach rózna i jest najsil¬ niejsza jako wzglledna wylaczna czulosc dla czerwonej barwy przy 650 roji, chociaz osrodek czulosci dla czerwonej barwy ma maksymalna czulosc przy okolo 600; dla zielonej barwy lezy maksimum wzglednego wylacznego pobudzenia pnzy okolo 550 (wedlug KónigJvesa) wzglednie przy okolo 530 (wedlug Guilda). Dla niebieskiej barwy lezy wzgledne wylaczne pobudzenie zarówno wedlug Konig-Ivesa, jak i we¬ dlug Guilda przy okolo 450 m\l.Wynalazek polega glównie na polepsze¬ niu dostrzegania barw, osiaganym przez to, ze od obserwowanego przedmiotu do¬ prowadza sie do oka albo do swiatloczulej warstwy fotograficznej tylko swiatlo odpo¬ wiadajace istotnie najwiekszej^ dostrze- galnosci podstawowej oka. Mozna to osia¬ gnac oswietlajac przedmiot swiatlem o dlu^ gosciach fal, na które oko lub klisza sa naj¬ bardziej czule, albo obserwujac go lub fo¬ tografujac przez filtr pochlaniajacy wszyst¬ kie barwy oprócz najbardziej dostrzega¬ nej, przy czym przedmiot jest oswietlany swiatlem zawierajacym wszystkie barwy.Ten sposób powoduje niezwykle duze wzmocnienie wszystkich róznic w barwach i tak duze nasycenie wszystkich barw, ze zwykle niedostrzegalne szczególy staja sie widoczne i moga byc fotografowane.To dzialanie osiaga sie we wszystkich przypadkach zachodzacych w praktyce, poniewaz swiatlo dzienne, a takze swiatlo zwyklych lamp, zawiera promienie swietlne wszystkich czesci widma, aczkolwiek o róz¬ nym natezeniu, a takze z tego powodu, iz przedmioty, dostrzegane okiem jako oswie¬ tlone jednobarwnie, sa w rzeczywistosci oswietlone barwami mieszanymi. Nielicz¬ ne wyjatki w postaci lamp ze swiatlejp jednobarwnym, np. lampy sodowe, sa tak rzadko ertosiowane, ze saflkla do ocziu luib fil¬ try fotograficzne wedlug wynalazku znaj¬ duja zastosowanie takze w porze nocnej.Gdy z drugiej strony oswietla sie przed¬ miot swiatlem o skladzie wedlug wynalaz¬ ku, powieksza sie nie tylko róznice barw, lecz równiez natezenie swiatla.Wedlug wynalazku niniejszego filtry pochlaniajace swiatlo moga byc stosowane nie tylko w postaci szkiel do oczu, lecz w postaci materialów, stanowiacych dodatki do farb albo powloki /przedmiotów, njp. ja- — 2 —ko lakier lub inne .przezroczyste powloki, pochlaniajace barwy o najmniejszej do- strzegalnosci, znajdujace isie miedzy bar¬ wami o dositrzegalnosci najwiekszej. Do obrazów zas mozna .stosowac te materialy jako podklad lub domieszke do farb albo mozna je. umieszczac na sizkle przykrywa¬ jacym obraz. Odpowiednie materialy do tych celów opisano ponizej.Odpowiednie dostosowanie tego sposobu do wielobarwnej fotografii negatywów lub pozytywów polega na tym, ze do zdjec sto* suje sie oswietlenie, zawierajace promienie odpowiadajace najwiekszej dostrzegalnos- ci oka, a do kopiowania stosuje sie oswietlen nie zawierajace promienie, odpowiadajace najwiekszej absorpcji poszczególnych barwników negatywu lub wytworzonego pozytywu. W tym przypadku osiaga sie doskonaly wynik, poniewaz nie tylko bar¬ wy negatywu zostaja dokladnie uzupelnio¬ ne i silnie nasycone, lecz jednoczesnie na¬ stepuje poprawienie braków spektroskopo¬ wych i pochotdizacych z uczulania warstwy swiatloczulej.Ponizej opisano sposób wedlug wyna¬ lazku lacznie z kilkoma przykladami wyko¬ nania urzadzen .sluzacych do tego celu.Urzadzenie oswietlajace sklada sie z róznych elektrycznych lamp wyladowczych, wytwarzajacych cale widmo z przerwami miedzy miejiscami najwiekszej dostrzegal- nosci oka. Lampy te zawieraja gazy odpo¬ wiadajace celowi, wskutek czego filtry sa zbedne. Mozna stosowac trzy lampy, z któ¬ rych kazda wysyla jedno promieniowanie podstawowe, albo jedna lampa z dwóch moze wysylac dwa promieniowania podstar wowe.Swiatlo o czerwonym zabarwieniu mo- ze byc wytwarzane w lampie zawierajacej pare cynku albo neon, przy uwolnieniu od zóltej barwy za pomoca fiJtru ze szkla ne¬ odymowego. Swiatlo o niebieskiej i zielonej barwie moze byc promieniowane z lampy rteeiowej, przy uwolnieniu od zóltej barwy za pomoca filtru ze szkla neodymowego, £ w pewnych przypadkach przy stosowaniu dodatkowego filtru usuwajacego szkodliwe niebieskozielone promieniowanie posrednie.W tym przypadku mozna równiez stosowac rtec tylko do otrzymywania niebieskiej barwy, a tal—do otrzymania zielonej 'bar¬ wy, i zaopatrywac obie lampy wyladowcze w filtry do pochlaniania promieni niepoza¬ danych.Podobnie moga byc uzyte lampy zaro¬ we. Zaopatruje sie np. ,trzy lampy odpo¬ wiednio w filtry, które usuwaja wszystkie promienie oprócz znajdujacych sie w ofore^ bie najwiekszej dostrzegalnosci. Niebieska skladowa swiatla otrzymuje sie przy portio- cy filtru ze szkla Schotta BG 6 o grubosci 1 mm albo BG 12 o grubosci 2 mm, czer¬ wone swiatlo — za pomoca fiitru ze szkla Schotta RG 5 o grubosci 2 mm, zielone zas— za pomoca filtru ze szkla Schotta OG o gru¬ bosci 2 mm w polaczeniu z BG 18 o gru¬ bosci 2 mm. Wszystkie trzy lampy rzucaja swe promienie jednoczesnie na przedmiot, a natezenie ich swiatla jest okreslone tak, ze wytworzone swiatlo jest biale.Zamiast filtrów szklanych moga byc uzyte filtry cieczowe albo roztwory barwni¬ ków w zelatynie lub podobnym materiale.Tych barwników organicznych istnieje niezwykle bogaty wybór, a dzieki (w nie¬ których przypadkach) duizej stromosei krzywych pochlaniania tych barwników mozna energie swietlna wyzyskac ekono¬ micznie.Niektóre filtry umozliwiaja uzycie swia¬ tla z jednej lampy do dwóch naswietlan podstawowych. Taik np. rodaanina kwaso¬ wa (Rhodamin S, Farbstofftabellen Gu- stav Schultz, t. 1, Berlin 1932, nr 570), rozpuszczona w wodzie lub zelatynie, mo¬ ze przepuszczac jednoczesnie czerwone i niebieskie promienie. Druga lampe lub ru¬ re swietlaca stasuje ,sie wtedy do wytwar rzania zielonego swiatla.Szklo neodymowe pochlaniajace lak o — 3 —-'-dlugosci"w poblizu 580 m^ i filtr z zóltym barwnikiem — tetrazyna (Farbstoffta- bellen Gusitay Schultz, it. 1, Berlin 1932, nr 23) albo szklo Schobta OG 4 o grubosci 2 mm, pochlaniajace przy X = 500 m^, umozliwiaja l wytworzenie swiatla odpo¬ wiadajacego najwiekszej dostrzegalnosci w czerwonej i zielonej barwie. Stosujac druga lampe z filtrem wytwajrzajacym niebieskie swiatlo, np*. szklo Schotta BG 6 albo BG 12, i dostosowujac do siebie na¬ tezenie swiatla pbydwóch lamp otrzymuje sie takze swiatlo wedlug wynalazku ni¬ niejszego.Jedna lampa moze wytwarzac wszyst¬ kie trzy barwy o najwiekszej dostrzegal¬ nosci. Dotychczas takie uproszczenie jest mozliwe przy pomocy innych zródel swia¬ tla, znajdujacych sie w poblizu. Lampe z para rteciowa zaopatruje sie np. w taki . filtr, ze wysyla ona czyste niebieskie i czy¬ ste ziekme promieniowanie z najwiekszym naitezeniem, a czerwonawe siwdaJtlo ze zwyk¬ lych lamp ulicznych lub domowych wytwa¬ rza wlasciwe swiatlo o odpowiednich wlas¬ ciwosciach spektroisikopowych, jednakze nie tak dobre, jak przy calkowitym zastosowa¬ niu wynalazku.Do obserwowania przedmiotów oswie¬ tlanych swiatlem dziennym albo za pomo¬ ca swiatla wielobarwnego lub swiatla za¬ wierajacego wszystkie barwy, jak np. z zarówek bez filtrów, moga byc stosowane wszystkie opisane filtry w postaci okularów lub podobnych przyrzadów pomocniczych pod tym warunkiem, ze o ile moznosci przepuszczane beda obok trzech podsta wowych tylko waskie strefy promieniowa^ nia.Do wytwarzania barw podstawowych bezposrednio na przedmiotach albo tez na podkladzie drukarskim [promienie niepoza¬ dane w obrebie 580 m p. moga byc pochla¬ niane za pomoca tlenku neodymu (w sto¬ pionym szkle) albo azotanu neodymowego lub innych zwiazków neodymowych, rozpu^ szczalnych w wodzie lub innych odpowied¬ nich rozpuszczalnikach, np. takze w zela¬ tynie, kolodium albo lakierze olejowym (do powlok lakierowych). Niepozadane pro mienie w obrebie 500 m\i moga byc absor¬ bowane za pomoca jednobromofluorosce- iny, która w grupie eozynowej posiada szczególnie maly ciezar czasteczkowy. Po¬ dobnie mozna -stosowac inne srodki, np. sukcynylofluoresceine lub jej pochodne chlorowcowe, jak równiez linne materialy zbadane iza pomoca badan spektroskopem wych.Inny przyklad wykonania materialu barwiacego lub filtrujacego do pochlania¬ nia dwóch niepozadanych promieniowan o dlugosciach fal w poblizu 490 i 590 m\L jest nastepujacy. 3 g 6 - chlorobenzoksya- zolu (Amer. Journal 1932, str. 42 albo Buletin de la Societe Chrmiaue de France, IV, t. 133, str. 1828) ogrzewa sie razem z 2 cm3 jodku metylu w ciagu osmiu godzin w rurze do temperatury okolo 100°C, na¬ stepnie rozdrabnia, przemywa acetonem, a potem woda i wykrystalizowuje z alkoholu absolutnego. Produkt stanowi metylojodek 6 - chloirobenzioksyazolu. 2,5 g tego produk¬ tu rozpuszcza sie z 20 cm3 suchej pirydyny„ a po dodaniu 3 cm3 estru kwasu ortomrów- kowego ogrzewa przez przeciag jednej go¬ dziny. Otrzymane krysztaly wyjmuje sie po ostudzeniu i wykrystalizowuje z alko- holu absolutnego. Powstaje metylojodek 5,5' dwuchlorooksykarbocyJaniny, absor¬ bujacy swiatlo o dlugosci fali 480 do 510 mp. i istanowiacy pierwiszy skladnik calej masy barwnej.Dalej gotuje sie (wedlug patentu an¬ gielskiego nr 344 409 firmy Imperial Chem.Ind. Ltd. W Londynie) 0,43 g surowego etylojodku 2' - co - acetyloanilidowinylo- benzotiazolu z 0,3 g etylojodku chimaldymy i 2 cm3 suchej pirydyny w ciagu 25 minut.Z tego powsitaja przy ochlodzeniu zielone krysztaly, które po oddzieleniu wykrysta¬ lizowuje sie z alkoholu. Krysztaly te two- — 4 —rza jodek 1,1' - dwuetylo - 2 - chinolo - 2 - - tiiazolokarbocyaniny, absorbujacy swiatlo o dlugosci fali 580 do 600 my..Te dwa opisane srodki rozpuszcza sie w acetonie, pierwszy w ilosci 0,025°/o, a drugi — 0,02%, i okolo 50 g kazdego roz¬ tworu dodaje sie do 400 g acetylocelulozy (Kahibaum) i 2400 g acetonu przy nie¬ znacznym ogrzaniu. Otrzymany roztwór wylewa isie nia plyte szklana, stanowiaca filtr swietlny wedlug wynalazku niniejsze¬ go. Jego skladniki poszczególne i inne barwniki, otrzymywane w podobny sposób, moga sluzyc do barwienia dowolnych przedmiotów lub warstw fotograficznych albo do malowania obrazów.Jesli np. do ekranów projekcyjnych za¬ barwienie ma byc utworzone w dwóch bar¬ wach, mp. na tkaninie, posiadajacej róznie zabarwione nitki osnowy i watku, jedna grupa nitek moze byc zielona w celu po¬ chlaniania widma z wyjatkiem fal o dlu¬ gosci 510 do 570 m\L, a druga grupa moze byc czerwona w celu pochlaniania widma miedzy 490 do 590 m^.Nitki watku moga byc np. barwione za pomoca rodaminy, która (pochlania widmo miedzy 600 a 480 m\L, sl nitki osnowy — blekitem patentowym Patent-Blau (Ta¬ blice barwników) Farbstofftabellen von Gustav Schultz Band 1 Berlin 1932 nr 54&) zmieszanym ztartrazyna; mieszanina-ta por chlania widmo od 750 do 570 i od 510 do 400 m\L, albo barwione innym barwnikiem odbijajacym swiatlo w obszarze od 510 do 570 rajj..Przy zastosowaniu sposobu wedlug wy¬ nalazku do wytwarzania fotograficznych obrazów wielobarwnych przedmiot oswietla sie swiatlem odpowiednio do najwiekszej dostrzegalnosci oka. Negatyw, (powstaly w ten sposób, jest zabarwiony barwami do kladnie dopelniajacymi do barw przedmio¬ tu. Jezeli negatyw ten ,sklada sie jak zwyk¬ le z trzech warstw barwnych: zóltej, zielo¬ nej i nietbieskozielonej albo gdy stosuje sie oddzielne negatywy do kazdej z tych barw, to kopiuje sie z tych negatywów pozytywy za pomoca swiatla zawierajacego glównie promienie czesci widma odpowiadajace naj¬ wiekszemu pochlanianiu poszczególnych barwników negatywu trójbarwnego. Moz¬ na to przeprowadzac za pomoca swiatla mieszanegio w wyzej opisany sposób albo tez mozna stosoiwac rózne swiatla ko¬ lejno.Jesli jeden barwnik negatywu posiada widmo pochlaniania, lezace poza obszarem czulosci przynaleznych poszczególnych warstw barwnych pozytywu, które sa czu¬ le na barwy dopelniajace do barw negaty¬ wu, to nalezy wytwarzac pozytyw za pomo¬ ca promieni swietlnych, odpowiadajacych nie dokladnie najwiekszemu pochlanianiu barw negatywu, lecz wzglednemu najwiek¬ szemu pochlanianiu. To wzgledne najwiek¬ sze pochlanianie otrzymuje sie w taiki spo¬ sób, iz dobiera sie swiatlo o najlepszym pochlanianiu w obszarze czulosci warstwy pozytywu. To znaczy, ze swiatlo jest szcze¬ gólnie dobrze pochlaniane, poniewaz za¬ stosowane promienie swietlne odpowiadaja prawie najwiekszemu pochlanianiu i jed¬ noczesnie najwiekszej czulosci warstwy wzgledem barwy niepozadanej.Zastosowanie tego w praktyce jest na¬ stepujace. Przedmiot wielobarwny oswie¬ tla sie za pomoca swiatla wysylanego z lampy rteciowej i neonowej oraz filtrowa- nego za pomoca szkla neodymowego i foto¬ grafuje sie go na trzech oddzielnych nega¬ tywach barwnych albo na polaczonym ne¬ gatywie trójbarwnym w rodzaju koda- chrom lub agfacolor, podobnie jak opisano np. w patencie niemieckim nr 275 160. Ten negatyw moze byc potem przez zwykle na¬ swietlanie (bez utrwalania) odwrócony w pozytywprzez wywolywanie specjalnym wy¬ wolywaczem, latórego tlenki wytwarzaja na drodze chemicznej barwy z .róznych isjklad- ników warstw, po czym tak otrzymany po¬ zytyw uwalnia sie od srebra. Pozytyw, — 5 —otrzymany w ten sposób, wykazuje barwe o duzym nasyceniu, gdyz wszystkie jego czesci odpowiadaja szczególnie dokladnie najwiekszej wrazliwosci oka ludzkiego. To nasycenie barw moze byc jeszcze bardziej powiekszone, jezeli obraz oswietli sie za po¬ moca swiatla odpowiadajacego swiatlu uzy¬ temu do zdjecia! Zamiast zamieniac na pozytyw mozna wspomniany negatyw uzupelnic do pelne¬ go negatywu barwnego wywolujac go wspomnianym wywolywaczem specjalnym.Barwny negatyw ten nadaje sie doskonale do kopiowania w odróznieniu od znanych negatywów wspomnianego rodzaju, które nie moga byc uzj^te do kopiowania pozyty¬ wów, gdyz jego barwy sa juz czyste i na¬ sycone. Nastepnie zestawia sie swiatlo do kopiowania z czesci widma odpowiadaja¬ cych najwiekszemu pochlainiianiu poszcze¬ gólnych barw negatywu, ewentualnie z od¬ chyleniami, które sa zalezne od przebiegu pochlaniania barw czesciowych obrazka od¬ dawanego w trzech kolorach w polaczeniu z selektywna czuloscia warstwy do kopio¬ wania, W ten .sposób otrzymuje sie z uzu¬ pelnionego negatywu pozytyw, który /przez podwójna poprawke spektroskopowych braków imatenialów barwiacych i uczulaja¬ cych zostaje uwolniony od szkodliwych bledów, powstajacych przy niestosowaniu \vynaiazku niniejszego. Otrzymany pozy¬ tyw posiada barwy jeszcze bardziej wzmoc¬ nione, gdy sie go obserwuje przy swietle wytworzonym wedlug wynalazku.W 'taki sam sposób mozna kopiowac nen gatyw z pozytywu, powstalego przez od¬ wrócenie z negatywu, albo kopiowac pozy¬ tyw prgez odwrócenie wspomiriianego na wstepie negatywu.We wszystkich przypadkach mozna fo¬ tografowac przedmioty znajdujace sie w spoczynku stosujac kolejno poszczególne swiatla podstawowe zamiast stosowac je jednoczesnie zmieszane. To saimo odnosi sie takze do kopiowania pozytywów. PL