* Wynalazek dotyczy ukladów radio¬ telegraficznych, poslugujacych sie w roli zródla pradu pradnica pradu zmiennego wielkiej czestotliwosci.Wynalazek znajduje zastosowanie przy wytwarzaniu pradów szybkozmiennych wogóle, przy stalej ich czestotliwosci i ma na celu wytwarzanie fal radiotelegraficz¬ nych ciaglych o stalej mniej wiecej czesto¬ tliwosci pradu, a równiez o udoskonalenie i regulowanie szybkosci pradnicy pradów wielkiej czestotliwosci, stosowanych w u- kladach radiotelegraficznych, Przede- wszystkiem jednak chodzi o regulowanie pradnic, wytwarzajacych prad zmienny o stalej czestotliwosci. Dalsze szczególy za¬ wiera opis.W obecnej chwili w radjotelegrafji sto¬ sowane sa dwie metody: metoda fal tlu¬ mionych, najbardziej rozpowszechniona dawniej, oraz metoda fal ciaglych, która rozpowszechnia sie w czasach najnow¬ szych i stanie sie prawdopodobnie metoda wylaczn!i|e w inajblizsztej przyszlosci sto¬ sowana, szczególnie przy komunikacji na wieksze odleglosci. Dzialanie fal jest w obu metodach jiednakowe, zatrówfno jed¬ nak aparat odbiorczy, jak nadawczy róznia sie zasadniczo. Stacja nadajaca fale cia¬ gle posiada zródlo pradu zmiennego wiel¬ kiej czestotliwosci, przenoszonego bezpo¬ srednio na antene. Zródlem energji jest w najprostszym wypadku pradnica wiel¬ kiej czestotliwosci, polaczona szeregowo zantena. Najbardziej rozpowszechniany o- becnie narzad odbiorczy stanowi tak zwa¬ ny narzad heterodynowy, dzialajacy na! tej podstawie, ze przy przejmowaniu dwóch szeregów fal o czestotliwosci nieco odmien¬ nej powstaja dudnienia o czestotliwosci odpowiadajacej róznicy czestotliwosci fal odbieranych. Jezeli czestotliwosc radio¬ telegraficzna wynosi np. 100000 okresów, na stacji zas odbiorczej wytwarzac bedzie¬ my prad o czestotliwosci 99000 okresów, powstana dudnienia o czestotliwosci 1000 okresów. Gdy czestotliwosc radjotelegra- fe i \ficznf jeslf niedostepna sluchowi, czesto- * * tllwOSc 1000" okresów ucho ludzkie z la- l twoscia przejmuje. Sluchawka heterody- nowa moze sluzyc do odbierania sygnalów az do 5000 okresów, co stanowi granice czestotliwosci!, jaka fludzkie ucho jest w stanie odróznic. Czestotliwosc dudnien, powstajacych skutkiem interferencji fal odbieranych oraz fal wytwarzanych na stacji czestotliwosci nieco odmiennej, wy¬ twarza pewien dzwiek, który pozwala na odbiór sygnalów.Poniewaz w sluchawce heterodynowej odbieranie sygnalów polaczone jest z pew¬ nym wysilkiem myslowym obslugujacego, skierowanym ku rozpoznaniu pewnego to¬ nu, który nalezy odróznic od szeregu in¬ nych tonów, chodzi o to, by ton sygnalów nie ulegal zmianie. Ucho ludzkie najle¬ piej przejmuje fale dzwieków o czestotli¬ wosci od 500 do 1000 okresów na sekunde.Czestotliwosc w sluchawce heterodynowej nie powinna ulegac wahaniom wiekszym od 25 okresów na sekunde.Przy czestotliwosci pradu radiotelegra¬ ficznego, wynoszacej 25000 okresów, sta¬ rtowi to 0,1 % „ przy czestotliwosci 50000 — 0,05%. Przy wytwarzaniu pradu na alter¬ natorze zalezy wszystko, jak widac, od niezmiennej ilosci obrotów. W istocie wy¬ maganie dokladnej regulacji generatorów pradów zmiennych, pracujacych lacznie ze sluchawkami heterodynowemi, wymaga baczniejszej uwagi i pieczolowitosci, anizeli w kazdym innym elektrycznym aparacie lub ukladzie.Wynalazek niniejszy polega nai utrzy¬ maniu szybkosci pradnicy na pewnym o kreslonym poziomie. Pradnice wprawia pizytem w ruch silnik zasilany elektrycz¬ ny. Wynalazek opiera sie na silnym od¬ dzwieku w obwodzie pomocniczym, który dziala np, na pole magnetyczne silnika wprawiajacego w ruch pradnice, albo na pole pradnicy dostarczajacej temu silniko¬ wi pradu albo wreszcie obwodu zasilaja¬ cego ów silnik pradem. Prad w obwodzie rezonatora ulega wyprostowaniu, poczem dziala bezposrednio albo po odpowiedniem wzmocnieniu na czynnik podlegajacy re¬ gulacji.Budowa narzadu do utrzymywania na pewym poziomie wielkosci potrzebnych szybkosci lub napiecia, nastrecza wiele trudnosci. Pierwsza trudnosc stanowi u- wzglednienie wplywu bezwladnosci cze¬ sci skladowych przyrzadu na ostateczne jego dzialanie, jak np. bezwladnosci wo¬ dy w przewodzie regulatora turbiny, bez¬ wladnosci magnetycznej w polu pradnicy i t. p. Pomimo zachowania wszelkich pod tym wzgledem ostroznosci regulator dzia¬ la wadliwie, albo, jak mówia, posiada sklonnosc do skoków. Próbowano przeto calego szeregu urzadzen pomocniczych w zaleznosci od zadania dainego regulatora, Jako przyklad, przytoczyc mozna kanal obwodowy w regulatorach wodnych, albo plywaki kontaktowe i tlumikowe w regula¬ torach napiecia systemu Tirriira. W obu wypadkach skorzystano z nieznacznych w stosunku do roli poszczególnych czesci re¬ gulatora zmian obciazenia, co pozwala na oslabienie czulosci regulatora i na przysto¬ sowanie sie przyrzadu do nowych warun¬ ków pracy bez skoków i temu podobnej nieprawidlowosci.W regulatorach pradnic wielkiej czesto- — 2 —tliwosci spotyka sie z dodatkowa .trud¬ noscia, która polegaj nietylko' na koniecz¬ nosci niezmiernie dokladnej regulacji, ale i na tern, ze calkowita ilosc energji ulega nadzwyczaj raptownym zmianom podczas nadawania sygnalów telegraficznych. Me¬ toda przeto znieczulania regulatora w celu unikniecia dudnienia jest tu niedopuszczal¬ na- Nowy regulator dziala szybko i doklad¬ nie przy pomocy narzadów dodatkowych, które powiekszaja znacznie zmiany szyb¬ kosci, znoszac wplyw czesci regulatora, za¬ nim bezwladnosc ich bylaby w stanie wy¬ wrzec wplyw szkodliwy.Nowy przyrzad posluguje sie dokladnie nUistrojonemi obwodami elektrycznemi, za- silanemi pradem ptfadnicy wielkiej cze¬ stotliwosci, której szybkosc ma byc regu¬ lowana, oraz narzadami prostuj acemi prad, polaczonemi z owemi obwodami i dopro- wadzajacemi go do przekaznika, od którego zalezy reszta mechanizmu regulatora, Po¬ za tern istnfeja narzady dodatkowe, powiek¬ szajace zmiany w ilosci1 energji, dzialajacej na czesc ruchoma przekaznika regulatora, po przeniesieniu ich z obwodu nastrojone¬ go lub drgajacego na obwód pradu wypro- stowatiegoi i na uzwojenie przekaznika.Narzady zwiekszajace zmiane energji o- parte sa zazwyczaj nai zasadzie rózniczko¬ wej, polegajacej na tern, ze pewnej sile zmiennej przeciwstawiona jest sila stala, Wobec cfeejgo (sila wypadkowa! wykazuje zmiany procentowo wieksze od zmian sily przesuwalnej. Rózniczkowe te narzady przeciwstawiaja stala sile elektromotorycz¬ na sile wyprostowanej, albo naprezenie sprezyny dzialaniu sily magnetycznej w przekazniku regulacyjnym, albo stale pole magnetyczne przekaznika polu nalozonemu przez magnetyzm przekaznika, albo tez stosuja róznicowe oddzialywanie miedzy czestotliwoscia radj otelegraficzna oraz czestotliwoscia nieco odmienna, jak to ma miejsce w odbiorniku heterodynowym.Wszystkie powyzsze sposoby potegowania zmian energji moga byc stosowane lacznie lub samodzielnie. Mozna tu równiez sto¬ sowac wiele innych sposobów, które, uzyte w pewnej lacznosci lub samodzielnie, pro¬ wadza do tego samegoi celu.Uklad wykonawczy, opisany W roli przykladu ponizej, sklada sie z pradnicy pradów szybkozmiennych z napedem sil- niKa elektrycznego trójfazowego, zasilane¬ go pradem z odpowiedniej sieci przewo¬ dów. Przekaznik regulatora, typu opi¬ sanego powyzej, posiada wplyw na regu¬ lowanie doplywu energji na wal alterna¬ tora. Narzad regulujacy zalezy od rodza¬ ju napedu pradnicy. Przy pradnicy pradu zmiennego, jak w przykladzie przedsta¬ wionym, doplyw energji do pradnicy moz¬ na zmieniac, regulujac doplyw pradu do silnika.Zalaczony rysunek i opis ponizszy po¬ zwoli zapoznac sie z cechami nowego po¬ myslu.Uklad sklada sie z anteny z samoin- dukcja 2. Antena polaczona jest z uzwo¬ jeniem twornika alternatora wielkiej cze¬ stotliwosci 3 przez transformator z uzwo¬ jeniem wtórnem 4. Twornik pradnicy 3 sklada sie z szeregu uzwojen pierwotnych 6, dostarczajacych pradu uzwojeniu wtór¬ nemu 4 transformatora, polaczonemu sze¬ regowo z uzwojeniem samoindukcji 2 i z antena 1. Jedna z koncówek jest uzie¬ miona. Alternator wielkiej czestotliwo- scii jest typu induktorowego. Posiada on nieruchomy zelazny stator z uzwojeniem 5 i wirnik w postaci tarczy najwiekszej wytrzymalosci z szeregiem wykrojów w ce¬ lu wytworzenia pomiedzy niemi biegunów elektrycznych. Wirnik 7 osadzony jest na wale 8. Silnik trójfazowy 9 polaczony jest z walem 8 i wprawila W ruch wirnik 7 prad¬ nicy. Silnik 9 pobiera prad z sieci 10. Do¬ plywajacy don prad reguluje zmienny o- — 3 —pór pozorny lab regulator nasycenia, za¬ wierajacy rdzenie magnetyczne 11 z uzwo¬ jeniem /2, dostarczajacem prad do silnika, oraz z dodatkowem uzwojeniem /3, dopro- wadzajacem prad nasycajacy rdzenie regu¬ latora 11. Szczególowy opis tego regula¬ tora bedzie podany nizej- Prad od pradnicy wielkiej czestotliwo¬ sci do anteny reguluje regulator magne¬ tyczny lub narzad wzmacniajacy. Nie na¬ lezy on doi niniejszego wynalazku, W przedstawionym tutaj obwodzie ma¬ gnetyczny narzad wzmacniajacy sklada sie z dwóch uzwojen 14 na osobnych rdzeniach magnetycznych, umieszczonych tak, aby dzialaly wzajemnie odwrotnie. Uzwojenie 14 pokryte jest uzwojeniem regulujacem 15t do którego doplywa prad staly z do¬ wolnego zródla, np. z baterji 16. Uzwo¬ jenie 14 polaczone jest równolegle z u- zwojeniem wtórnem transformatora. Klucz telegraficzny 17 reguluje prad krazacy w uzwojeniu 13. W pozycji klucza 17 wska¬ zanej na rysunku uzwojenie 15 jest wzbu¬ dzone i opornosc pozorna uzwojenia 14 jest minimalna, wobec czego uzwojenie wtórne 4 jest w zasadzie zwarte i antena / nie wy¬ daje wcale energji albo wydaje ja w stop¬ niu bardzo ograniczonym. Skoro zamie¬ rza sie nadawac sygnaly, naciska sie klucz 17, otwierajac w ten sposób obwód uzwo¬ jenia regulujacego 15, co zwieksza opor¬ nosc pozorna uzwojenia1 14 do maksymum i antena poczyna wydzielac fale. W ten sposób, poruszajac klucz telegraficzny za¬ bieramy energje pradnicy lub przerywamy jej odbiór.Regulator szybkosci pradnicy powinien dzialac w taki sposób, by sila' silnika 9 zmieniala sie odpowiednio do sygnalów te¬ legraficznych, zmieniajac moment rozru¬ chowy motoru odpowiednio do obciazenia pradnicy, ztonim powstanie odczuwalna zimana szybkosci j&j obrotu.Doplywajiacy do silnika 9 prad mozna zmieniac linieniajac nasycenie magnetycz¬ ne rdzeni 11, a nastepnie opornosc pozorna i^zwójenial 12, polaczonych szeregowo ze zródlem pradu. Przyblizona regulacje momentu rozruchowego silnika 9 mozna o- trzymac zapomcca opornika 19, wlaczone¬ go w obwód prowadzacy prad od pradnicy 18 do uzwojen nasycajacych 13. Opornik reguluje sie, dzialajac na klucz telegraficz¬ ny. W pozycji dolnej klucza przy nada¬ waniu sygnalu opornik 19 jest zwarty wsku¬ tek zetkniecia sie klucza1 z kontaktem 20.Zwieksza to moc pradu w uzwojeniach 13 oraz prad doplywajacy do silnika, a wiec i moment rozruchowy silnika od¬ powiednio do zmian w obciazeniu pradnicy.Obwód regulatora automatycznego za¬ silany jest pradem z jednego z samodziel¬ nych obwodów twornika pradnicy. Napie¬ cie tego pradu nie zalezy przeto od obcia¬ zenia maszyny., Obwód zjawiera zmijen- na samoindukcje 21, która sluzy do na¬ strajania obwodu, kondensator 22 i uzwo¬ jenie pierwotne 23 pewnego transformato¬ ra o uzwojeniu wtórnem 24, wlaczonem do obwodu narzadu prostujacego 25 z uzwo¬ jeniem 26 i przekaznikiem 27. Rysunek przedstawia prostownik parorteciowy. Moz¬ na jednak stosowac wszelki inny przyrzad tego rodzaju. Regulator mozna ustawic na dowolna szybkosc i odpowiadajaca jej czestotliwosc, jezeli zmieniac bedziemy sa¬ moindukcje uzwojenia 21 w obwodzie na¬ strojowym. W tym celu mozna zmieniac pojemnosc obwodu albo pojemnosc i samo¬ indukcje jednoczesnie. Uklad w razie po¬ trzeby mozna zmieniac, zmieniajac sprze¬ zenie pomiedzy uzwojeniem pierwotnem 23 a wtórnem 24 trasformatora, dostarczaja¬ cego pradu zasilajacego obwód prostowni¬ ka.Przy prostowniku parorteciowym prze- ciwsila elektromotoryczna przyrzadu two¬ rzy srodek rózniczkujacy w celu spotego¬ wania zmian pradu wyprostowanego. Na¬ piecie niezbedne do utrzymania prostowni¬ ka w stanie czynnym pochodzi od pradnicypradu stalego 18, polaczonego z tym przy¬ rzadem w sposób znany.W takim ukladzie pochodzacy od prad¬ nicy prad wyprostowany musi przezwycie¬ zyc sile elektromotoryczna prostownika, zanim w obwodzie jego powstanie jakikol¬ wiek prad. Prad krazacy w uzwojeniu 26 zalezy przeto od róznicy napiecia pradu wyprostowanego i sily elektromotorycznej prostownika i zmiana napiecia pradu wy¬ prostowanego wywoluje w pradzie przekaz¬ nika zmiane procentowo znaczniejsza, ani¬ zeli w tym wypadku, gdybysmy sila elek¬ tromotoryczna nie rozporzadzali. W ten sposób kazda zmiana napiecia pradu wy¬ prostowanego zostaje spotegowana i uwy¬ datniona. Oczywiscie stosowac tu mozna narzady prostujace dowolnego innego typu.Przekaznik 27 posiada ruchoma kotwi¬ ce 29, otwierajaca i zattnykajaca kontakt 30.W przedstawionej na rysunku pozycji ko¬ twicy 29, cewka 31 innego przekaznika 32 jest zwarta. Gdy kotwica 29 otwiera kon¬ takt 30, zwarcie ustaje i prad staly z prad¬ nicy 28 przechodzi na uzwojenie 31, pobu¬ dzajac przekaznik 32. Otwierajac i zamy¬ kajac kontakt 33 przekaznika 32, otwiera sie i zamyka obwód uzwojenia 43 pola pradnicy 78, dostarczajacej pradlu do uzwo¬ jenia nasycajacego 13.Przekaznik 21 prócz uzwojenia 26 po¬ siada uzwojenie 35 otrzymujace prad1 z pradnicy 18. Wspóldziala ono z uzwoje¬ niem przy przeciaganiu kotwicy wbrew dzialaniu sprezyny 36* Po przyciagnieciu kotwicy 29, utworze¬ niu kontaktu 30 i wylaczeniu uzwojenia 34 magnesnicy pradnicy 18, prad dochodzacy do uzwojenia 35 zostaje zredukowany, ko¬ twica zas 29 pod wplywem sprezyny 36 przywraca styk 30. W wyniku ruchów po¬ wyzszych styk 30 i 33 znajduje sie na zmia¬ ne w szybkim ruchu i podtrzymuje drgania napiecia pradnicy 18.Obwód zasilajacy pradem prostownik 25 jest uregulowany na czestotliwosc nieco wyzsza od czestotliwosci pradu powstaja¬ cego w alternatorze. Wobec tego nieznacz¬ ne zwiekszanie szybkosci obrotu pradnicy spowoduje znaczny przyrost mocy pradu w obwodzie prostownika pradu, który stad przechodzi na uzwojenie 26 i przekaznik 27.Przyspieszy to dzialanie przekaznika 27 i obwód magnesów pradnicy 18 przerwany bedzie wczesniej i na dluzszy okres czasu, anizeli w warunkach normalnych. Wobec tego do uzwojenia nasycajacego 13 bedzie doplywac mniej pradu, prad doplywajacy do motoru 9 równiez zostanie zredukowany i szybkosc ruchu pradnicy spadnie.Dzialanie regulatora poprawia konden¬ sator 37, polaczony równolegle z uzwoje¬ niem 24 transformatora dostarczajacego prad do prostownika. Poniewaz krazacy w tym obwodzie prad jest pradem drgaja¬ cym wielkiej czestotliwosci, nalezy wlaczyc kondensator 38 polaczony równolegle z uzwojeniem 26 w celu stlumienia pradu od¬ plywajacego do tego uzwojenia. Przy wska- zanem polaczeniu uzwojen 12 stanowia one niewielki#opór dla uzwojen nasycajacych 13, aby prad, nasycajacy uzwojenie 13t jia- sycil je w jak najkrótszym przeciagu czasu.Z tego powodu pozyteczne sa oporniki 39 polaczone szeregowo z uzwojeniem 12. 0- pornik 4 sluzy do regulacji pradu nasyca¬ jacego cewki 13 przy nacisnietym n&dól kluczu 17. Opornik 41 pozwala regulowac prad dochodzacy do cewki 35, opornik zas 42 reguluje prad w cewce 34 magnesów pradnicy 18.Z powyzszego opisu wynika, ze regula¬ tor przedstawionego typu odznacza sie wy¬ jatkowa wrazliwoscia. Wyprostowany lub staly prad w obwodziie^prostownika zmienia sie w stopniu wiekszym od pradu w obwo- dziie nastrojowym, kftórjy zasila obwód prostownika. Przekaznik regulujacy jest równiez bardzo wrazliwy, wobec czego sila poruszajaca ruchoma jego kotwice zmienia sie w stopniu wiekszym niz druga potega natezenia! pradu w obwodzie nastrojowym. — 5 —Regulator znosi przeto oddzialywanie cze¬ sci mechanizmu, regulujacych doplyw! e- nergji do walu pradnicy, zanim oddzialy¬ wanie bezwladnosci spowoduje zmiane szybkosci wieksza od dopuszczalnych zmian czestotliwosci. Doplyw energji do pradni¬ cy uregulowany jest w ten sposób, ze róz¬ nica najwiekszej i najmniejszej czestotliwo¬ sci wytwarzanego pradu odpowiada czesto¬ tliwosci nie wyzszej od tej, jaka w slu¬ chawce telefonicznej wytwarza dzwiek akustyczny.Przedstawiony i opisany tu uklad od¬ grywa jedynie role przykladu i wynalazek mozna uskuteczniac w warunkach i urza¬ dzeniach bardzo róznorodnych. PL