Znane napedy Fóttingera prawie nie maja zastosowania w pojazdach drogo¬ wych i terenowych pomimo wielostronnych korzysci. Tlumaczy sie to wysokimi wy¬ maganiami ruchu, jakie sa stawiane po¬ jazdom, oraz wysoka cena i wielkim cie¬ zarem pedni Fóttingera.Stosowany przewaznie uklad przekla,- dni hydraulicznej ze sprzeglem hydraulicz¬ nym, w którym przelaczanie z przekladni na sprzeglo i odwrotnie odbywa sie przez kolejne napelnianie i opróznianie odpo¬ wiednich biegów, okazal sie nieodpowie¬ dni w zastosowaniu do pojazdów drogo¬ wych i terenowych, poniewaz przelaczanie zabiera zbyt wiele czasu, co odbija sie bar¬ dzo ujemnie na zdolnosci manewrowania takimi pojazdami.Stosowane sa poza tym pednie, zawie¬ rajace przekladnie hydrauliczna do rozru¬ chu i jazdy w górach oraz sprzeglo stale do jazdy zwyklej. Zaklada sie przy tym, ze przekladnia hydrauliczna ma byc stale napelniona, aby w czasie jej wlaczania mo¬ gla natychmiast pracowac cala sila pocia¬ gowa. Znane sa uklady, w których za po¬ moca przelacznika z silnikiem sprzegane jest bezposrednio badz kolo pompowe prze¬ kladni, badz wal napedowy, przy czym ko¬ lo turbinowe jest polaczone z walem na¬ pedowym za posrednictwem kola luznego.W innym ukladzie kolo turbinowe, a zatem i wal napedowy sa laczone za posrednic¬ twem stalego sprzegla z kolem pompowym przekladni, a wiec i silnikiem; kolo kie¬ rownicze, opierajace sie przy napedzaniuprzekladni o nieruchoma skrzynke przy pomocy rygla kola luznego, obraca sie swobodnie przy ruchu bezposrednim.Wymienione konstrukcje nie nadaja sie do pojazdów z racji nieodpowiednich sprzegiel stalych tak pod wzgledem nape¬ du, jak zajmowanego miejsca i kosz¬ tów.. Wynalazek dotyczy sprzegla stalego do pedni hydraulicznej ostatnio opisanego ukladu, który czyni calkowicie zadosc wa¬ runkom ruchu, wymaga malo miejsca oraz nie jest zbyt kosztowny. Wedlug wynalaz¬ ku w ukladzie jest zastosowane sprzeglo plytkowe, uruchomiane bezposrednio czyn¬ nikiem sprezonym (olej lub powietrze).Narzad wlaczajacy, uruchomiany przez kierowce, moze byc umieszczony w dowol¬ nym miejscu, np. na kole kierowniczym, gdyz do przenoszenia wystarcza cieglo Bowdena. Sprzeglo plytkowe, uruchomia¬ ne olejem lub powietrzem, umozliwia cal¬ kowicie lub czesciowo samoczynne przela¬ czanie. Jezeli do wlaczania zastosuje sie np. olej sprezony oraz uzyska sie odpowie¬ dnie cisnienie za pomoca pompy, napedza¬ nej z walu napedowego, wówczas ze zmniejszeniem sie szybkosci jazdy spada równiez stopniowo cisnienie oleju, dopóki sprzeglo nie zostanie wylaczone. Zaleznosc cisnienia od szybkosci jazdy moze byc wy¬ zyskana równiez do calkowicie samoczyn¬ nego rozrzadzania sprzeglem.Czesto zdarza sie, ze silnik zatrzymu¬ je sie z przyczyn nieprzewidzianych. W ukladzie wedlug wynalazku równiez i tej mozliwosci mozna przeciwdzialac dzieki pompie, napedzanej walem napedowym, gdyz po uzyskaniu pewnej szybkosci jaz¬ dy wytwarza sie cisnienie, potrzebne do wlaczenia sprzegla stalego, tak iz silnik pozostaje zespolony silnie z osia pojazdu i tym sposobem moze byc rozruszany.W wiekszosci pedni potrzebna jest pom¬ pa, przetlaczajaca ciecz uplywowa, wycho¬ dzaca z przekladni hydraulicznej, oraz przetlaczajaca przez chlodnice ilosc cieczy, potrzebna do chlodzenia. W tym przypad¬ ku mozna te sama pompe uzywac do wla¬ czania sprzegla stalego. Przy tym jednak potrzebne sa dodatkowe urzadzenia, po¬ zwalajace na jednoczesne z wlaczaniem sprzegla stalego zamkniecie chlodnicy, dzieki czemu mozna zmniejszac wydatek pompy a zwiekszac cisnienie.W dalszej czesci opisu przedstawiono przyklad wykonania wynalazku.Fig. 1 przedstawia w przekroju podluz¬ nym pednie, skladajaca sie zasadniczo z trzech czesci, a mianowicie z przekladni hydraulicznej (zmieniacza) 1, sprzegla stalego 2 i z mechanicznej przekladni wla¬ czajacej 3 do jazdy naprzód i w tyl.Przekladnia 1 zawiera kolo pompowe 4, kolo turbinowe 5 i kolo kierownicze 6.Kolo pompowe U jest osadzone na wale napedzajacym 7, podczas gdy kolo turbi¬ nowe 5 jest polaczone z walem napedza¬ nym 8 za pomoca przekladni wlaczajacej 3. Kolo kierownicze 6 jest w ten sposób wsparte za posrednictwem kola luznego 9 na nieruchomej oslonie 10, otaczajacej ped¬ nie, ze nie moze obracac sie wstecz, lecz tylko naprzód.Sprzeglo stale 2, polaczone bezposre¬ dnio z przekladnia hydrauliczna 1, ma po¬ stac sprzegla plytkowego, przy czym jed¬ ne plytki sa osadzone na wale napedzaja¬ cym 7, a drugie — na wydrazonej czesci 11 walu napedzanego 8. W wydrazonej czesci 11 walu napedzanego 8 jest umiesz¬ czony jednoczesnie wedlug wynalazku tlok 12, za pomoca którego moze byc urucho¬ miane sprzeglo plytkowe. Sprezyna 13 ma za zadanie utrzymywac tlok 12 w poloze¬ niu wylaczenia. Do uruchomiania tloka jest zastosowany w niniejszym przypadku olej sprezony, dostarczany z malej pom¬ py li, napedzanej z walu wydrazonego 11, za posrednictwem pary kól zebatych 15, 16, mechanicznej przekladni wlaczaja¬ cej 3, to jest w zaleznosci od szybkosci — 2 —jazdy. Pompa ta kieruje zasysany przez nia olej przewodem 17 do komory sprezy¬ nowej 18, a z niej pod tlok 12. Doplyw ole¬ ju sprezonego pod tlok 12 jest regulowa¬ ny przyrzadem rozrzadczym 19, znajduja¬ cym sie w przewodzie 17.Konstrukcja sprzegla plytkowego oraz przynaleznego tloka odznacza sie zwarta budowa, dzieki czemu nadaje sie do umie¬ szczenia jej w przestrzeni, przewidzianej w pojazdach dla mechanicznej przekladni do zmia,ny kierunku ruchu. Jeszcze wiecej zwarty uklad mozna wykonac, jezeli wol¬ ne kolo 9 kola kierowniczego 6 osadzic na zewnatrz i objac nim sprzeglo plytkowe.Przy tym pozostaje jeszcze dosc wolnej przestrzeni na umieszczenie hamulca 20, przewidzianego celowo do ulatwienia uru¬ chomiania mechanicznej przekladni wla¬ czajacej 3. Wydrazona czesc 11 walu na¬ pedowego 8 stanowi zarazem beben ha¬ mulcowy.Poniewaz plytki sprzegla 2 ulegaja stopniowemu zuzyciu, nalezy przewidziec urzadzenie do nastawiania sprzegla i la¬ twy do niego dostep. W tym przypadku sprzeglo nie moze byc wbudowane w wy¬ drazona czesc walu napedowego. Jezeli natomiast, jak to jest w urzadzeniu we¬ dlug wynalazku, sprzeglo bedzie urucho¬ miane bezposrednio za pomoca tloka cis¬ nacego o dowolnie duzym skoku, umiesz¬ czonego w wydrazonym wale, wówczas od¬ padnie potrzeba nastawiania, a zatem i koniecznosc przewidywania dostepu.Wskutek bezposredniego polaczenia sprzegla stalego 2 ze zmieniaczem 1 mo¬ ze zdarzyc sie, ze ciecz, wychodzaca przez nieszczelnosci zmieniacza 1, np. w miejscu 21, przedostanie sie do wnetrza sprzegla.Wskutek tego wnikania cieczy mogloby wystepowac znaczne tarcie pierscieniowe plytek sprzeglowych w wylaczonym polo¬ zeniu, co obnizaloby sprawnosc urzadze¬ nia 1. Dlatego w przedmiocie wynalazku sa urzadzenia zabezpieczajace przed prze¬ dostawaniem sie cieczy ze zmieniacza 1 do plytek sprzeglowych.To urzadzenie jest przedstawione na fig. 2, na której podano w wiekszej skali sprzeglo stale i przynalezne czesci zmie¬ niacza 1.Miedzy kolem i pompy a kolem turbi¬ nowym 5 mieszcza sie znane uszczelnienia labiryntowe 22. Wedlug wynalazku przed ostatnimi labiryntami znajduje sie kanal do odplywu, wywiercony w wydrazonej czesci 11 walu, któredy jest odprowadza¬ na glówna czesc cieczy w oslonie 10 pedni.Dzieki temu przed ostatnimi labiryntami panuje tylko nieznaczne cisnienie. Reszt¬ ki cieczy, wchodzace w miejscu 21 do wa¬ lu wydrazonego 11 wedlug wynalazku, do¬ chodza tylko w takich ilosciach do plytek, jakie sa niezbedne do ich chlodzenia.W tym celu w obsadzie 2U plytek sa wykonane kanaly 25, przez które resztki cieczy, wchodzace w miejscu 21 do walu wydrazonego 11, sa wprowadzane do ko¬ mory 26. Z tej komory 26 ciecz jest wy¬ pychana na zewnatrz zlobkami 27 tloka 12 i przez otwory 28 walu wydrazonego 11.Ponadto na tylnej scianie kola turbinowe¬ go 5, jak równiez i w zewnetrznych kon¬ cach plytek, zamocowanych na wale wy¬ drazonym 11, sa wykonane zlóbki 29 i 30.Tymi zlobkami 29 i 80 pozostala reszta cieczy jest wyprowadzana do otworów wy¬ lotowych 28, a stad wypychana na ze¬ wnatrz. ;; Aby umozliwic niezawodnie/ odprowa¬ dzanie cieczy przez otwory7 plotowe 28, srednica sprzegla 2 i wal wydi*§zóny t£, otaczajacy to sprzeglo, musza byc dosta¬ tecznie male, tak izby granica ich obwo¬ du lezala nad zwierciadlem 31 cieczy (fig. 1), ustalajacym sie w^fltfksf^M oslony 10. -iS-jplbo i inzs: Dla zmniejszenia tarcia W- $&&£§$& $&¦ go plytki powinny byc wyk#Mli3W^fr#& dych i gladkich blach.Juz poprzednio wspomniano, ze prze- — 3 —kladnia mechaniczna, umieszczona poza sprzeglem stalym 2, ma za zadanie prze¬ laczac kierunek jazdy badz naprzód, badz w tyl. W uwidocznionym polozeniu pednia jest nastawiona na jazde wsteczna za po¬ moca kola posredniego 32 przekladni ze¬ batej 32, 33 i 34. Dla jazdy naprzód na¬ lezy przesunac na lewo kolo zebate 33 az do zazebiania sie klów tego kola z klami kola zebatego 15. Wal napedzany 8 jest polaczony wówczas bezposrednio z walem wydrazonym 11, a zatem obraca sie w tym samym kierunku. Oprócz tego mozna prze¬ widziec urzadzenia wlaczajace dla innych biegów, jak np. dodatkowa przekladnie mechaniczna do jazdy pod góre.Jak to wyjasniono wyzej, olej sprezo¬ ny, sluzacy do uruchomiania tloka 12, jest doprowadzony w opisywanym przykladzie z malej pompy pomocniczej 1U, napedza¬ nej z walu napedzanego. Zamiast niej mo¬ ze byc uzyta do doprowadzania czynnika sprezonego pompa 35. Pompa ta utrzymu¬ je stale przekladnie hydrauliczna 1 w sta¬ nie napelnionym oraz przepycha czesc cie¬ czy roboczej przez chlodnice 36. W tym przypadku potrzebny jest przewód dodat¬ kowy 37, narysowany liniami przerywa¬ nymi, oraz zawór przelaczajacy 38, za po¬ moca którego chlodnica 36 moze byc odla¬ czana calkowicie lub czesciowo od przewo¬ du 37, a to w celu zmniejszenia wydatku pompy, a zatem w celu uzyskania wyma¬ ganego duzego cisnienia do uruchomiania sprzegla plytkowego 2.Poniewja? w ostatnio opisywanym przy¬ kladzie cisnienie oleju zalezy tylko od licz¬ by obrotów walu napedzajacego, a nie za¬ lezy od szybkosci jazdy, przeto przy nie¬ uwadze kierowcy moze sie zdarzyc, ze aprgeglofpljrtkowe bedzie na przemian wla¬ czane i odlaczane. Aby tego uniknac, zale- sza s|% IWj5f isposób regulacji, do czego mo¬ ga s^yCimw^y bezpieczenstwa 39, nary¬ sowane na fig. 2. Te zawory 39 sa wbudo¬ wane w wal wydrazony 11 oraz sa pola¬ czone z zewnetrzna oslona tloka 12 np. za pomoca zlobków. Zawory te maja postac zaworów odsrodkowych, których grzybki znajduja sie pod dzialaniem sprezyny, tak iz sa otwierane przy przekroczeniu pewnej liczby obrotów. Poniewaz liczba obrotów walu wydrazonego 11 zalezy od szybkosci jazdy, przeto przy przekroczeniu pewnej szybkosci jazdy otwiera sie samoczynnie wylot, a zatem wylacza sie sprzeglo plyt¬ kowe, dopóki nie zostanie osiagnieta znów okreslona szybkosc jazdy. PL