Najdluzszy czas trwania patentu do 16 kwietnia 1952 r.KI. 47 h, 14.W patencie Nr 24842 opisana jest ped¬ nia cierna, której napedzana tarcza cier¬ na napedza kólko zebate osadzone na ra¬ mieniu, mogacym sie swobodnie wahac okolo osi kola glównego przekladni, przy czym kólko to zazebia sie z wiencem ze¬ batym wspomnianego kola glównego, a na¬ cisk wsteczny tych obu kól zebatych wy¬ twarza docisk na tarczy ciernej. Pednia nie powinna zawierac narzadów podatnych, jesli ma sie osiagnac prawidlowa jej pra¬ ce i silny docisk tarczy ciernej. Zatem we¬ dlug tego patentu napedzana tarcza cierna byla umieszczona na osi kólka zebatego, mogacego sie swobodnie wahac okolo osi kola glównego.Uklad powyzszy przedstawia tylko je¬ dna z mozliwych postaci wykonania. Jak wykazaly badania, to samo dzialanie osia¬ ga sie w ogólnosci takze i wtedy, gdy na¬ pedzana tarcza cierna sprzezona jest z osia kólka zebatego, swobodnie wahajacego sie okolo osi kola glównego, w sposób niepo¬ datny, np. za pomoca dodatkowej przekla¬ dni kól zebatych lub slimakowych. Przy tego rodzaju pedniach mozna równiez u- stalic pewien kierunek obrotu pedni, ko¬ nieczny dla osiagniecia zwiekszonego do¬ cisku, a wraz z. tym prawidlowej pracy pedni.Na zalaczonych rysunkach przedsta¬ wione sa przyklady wykonania przedmio¬ tu wynalazku oraz niektórych podobnych pedni, znanych dotychczas. Fig. 1 — 4przedstawiaja rózne postacie wykonania pedni wedlug patentu Nr 24842; fig. 5—11 — rózne przyklady wykonania pedni we¬ dlug wynalazku.W pedni wedlug fig. 1 wal 1 napedza kolo cierne 2 w kierunku strzalki, zazna¬ czonej na rysunku. Napedzana tarcza cier¬ na 3 jest na stale polaczona z kólkiem ze¬ batym U, umocowanym na ramieniu wah- liwym 5 i zazebiajacym sie z kolem glów¬ nym 7, osadzonym na wale napedzanym 6.Na fig. 1 przedstawiona jest pednia jed- nostopniowa. Jesli kolo cierne £ zastapic stozkowa tarcza cierna %' i odpowiednio uksztaltowac napedzana tarcze cierna 3', to otrzyma sie bezstopniowa pednie cierna, za pomoca której przez osiowe przesuwanie walu napedzajacego 1, np. za pomoca zeb- nicy 8 i kola zebatego 9, mozna osiagnac rózne szybkosci, przenoszone z obracajace¬ go sie ze stala szybkoscia walu napedzaja¬ cego 1 na wal napedzany 6.Na fig. 2 przedstawiony jest schema¬ tycznie widok z boku fig. 1, na którym uwidocznione sa zwlaszcza kierunki obro¬ tu, jakie nalezy obrac, by otrzymac przez ramie wahliwe 5 nacisk wsteczny Z mie¬ dzy kolami zebatymi U i 7, przenoszony ja¬ ko docisk P w miejscu styku miedzy na¬ pedzajacym kolem ciernym 2 i napedzana tarcza cierna 3. Fig. 3 przedstawia sche¬ matycznie przekrój podluzny zasadniczo takiej samej pedni, a fig. 4 — schematycz¬ nie widok z boku tej pedni; jednak w pe¬ dni wedlug fig. 3 i 4 kólko zebate U, które wedlug patentu Nr 24842 znajdowalo sie na tej samej osi co napedzana tarcza cier¬ na 3, zazebia sie z glównym kolem 7', zao¬ patrzonym w uzebienie wewnetrzne. W ten sposób otrzymuje sie odwrotny kierunek obrotu napedzanego kola ciernego 3 niz w postaci wykonania wedlug fig. 1 i 2. Wah¬ liwe ramie 5 jest w tym przypadku umie¬ szczone miedzy napedzana tarcza cierna 3 i kólkiem zebatym i.Zamiast ukladu znanego z patentu Nr 24842, wedlug którego napedzana tarcza cierna 3 i kólko zebate 4 byly umieszczo¬ ne na wspólnej osi, mozna uzyskac dosta¬ teczny docisk takze w ukladach, w których napedzane kolo cierne sprzezone jest z osia kólka zebatego, mogacego sie swobodnie wahac okolo osi kola glównego, w sposób niepodatny, np. za pomoca dodatkowej przekladni kól zebatych. Takie postacie wykonania uwidocznione sa schematycz¬ nie na fig. 5—10. Wedlug fig. 5 miedzy napedzana tarcza cierna 3 oraz kólkiem zebatym U, swobodnie wahajacym sie oko¬ lo osi 6 kola glównego 7, umieszczona jest dodatkowa przekladnia kól, która w da¬ nym przykladzie sklada sie z kól posred¬ nich 10 i 11. Wszystkie cztery kola 7, U, 10, 11 ulozyskowane sa na wspólnym ra¬ mieniu wahliwym 12. Przy kierunkach obrotu, zaznaczonych na fig. 5, powstaja nastepujace naciski na zeby: nacisk Z mie¬ dzy kolem glównym 7 i kólkiem zebatym Uy nacisk Z1 miedzy kólkiem zebatym U i kolem 10, oraz nacisk Z" miedzy obu ko¬ lami posrednimi 10 i 11. Wszystkie te na¬ ciski na zeby zostaja przez wspólne ramie wahliwe 12 przeniesione na wal napedza¬ ny i oddzialywuja jako docisk P w miejscu przylegania napedzajacego kola ciernego 2 i napedzanej tarczy ciernej 3.Jak widac, uklad wedlug fig. 5 nie da¬ je specjalnie korzystnego wyzyskania sil, gdyz nacisk Z( dziala w kierunku przeciw¬ nym niz naciski Z i Z". Zatem w miejscu przylegania tarczy ciernej powstaje do¬ cisk P, który niezaleznie od róznych ra¬ mion dzwigniowych, na które przenosza sie naciski na zeby, wynosi mniej wiecej Z + Z" — Z'.W celu lepszego wyzyskania sil, naci¬ ski na zeby trzeba tak skierowac, by zmniejszyl sie niekorzystny moment, wy¬ nikajacy z cisnienia posredniego Z1. Fig. 6 przedstawia uklad, który daje zwiekszony docisk P miedzy napedzajacym kolem cier¬ nym 2 i napedzana tarcza cierna 3. Dodat- — 2 —kowe kola zebate 11 i 10 sa cofniete wzgle¬ dem wspólnej linii laczacej kolo glówne 7 i kólko i.Jeszcze lepsze stosunki otrzymuje sie przez znaczniejsze powiekszenie tego cof¬ niecia. Na fig. 7 przedstawiony jest np. uklad, w którym wszystkie naciski Z, Z', Z" na zeby wytwarzaja jednakowo skie¬ rowane momenty obrotowe wzgledem wa¬ lu napedzanego 6 tak, ze w tym przypad¬ ku mozna osiagnac najwiekszy docisk P .miedzy napedzajacym kolem ciernym 2 i napedzana tarcza cierna 3.Wedlug fig. 5—7 caly zestaw kól umie¬ szczony jest na wspólnym ramieniu wahli- wym 12, natomiast wedlug fig. 8 sztywne sprzezenie miedzy kólkiem zebatym U i na¬ pedzana tarcza cierna 3 odbywa sie po¬ przez jedno tylko kolo posrednie 13, ulo¬ zyskowane na ramieniu wahliwym li, któ¬ re moze sie wychylac okolo osi 15 kólka ze¬ batego i. Przy przedstawionych na rysun¬ ku kierunkach obrotu powstaja przy tym naciski Z i Z* na zeby; oba te naciski po¬ przez ramie wahliwe 11+ zostaja przeno¬ szone na os tarczy napedzanej 3. Przy ra¬ mieniu tym sily Z i Z' daja sile wypadko¬ wa, która nastepnie wytwarza docisk P miedzy napedzajacym kolem ciernym 2 i napedzana tarcza cierna 3. W tym przy¬ padku kolo sprzegajace 13 miedzy kólkiem U i napedzana tarcza cierna 3 moze wyko¬ nywac ruch wahliwy nie tylko okolo osi 15 kólka zebatego U, lecz takze okolo osi 6 kola glównego 7. Wskutek tego otrzymuje sie moznosc calkowicie swobodnego nasta¬ wiania napedzanej tarczy ciernej 3 wzgle¬ dem napedzajacego kola ciernego 2, a wskutek tego takze i najwyzszy stopien wyzyskania nacisków wstecznych, pocho¬ dzacych od kól zebatych dla wytworzenia docisku P.Fig. 8 objasnia powstawanie docisku P z obu nacisków wstecznych Z i Z'; calko¬ wicie swobodne prowadzenie kola sprzega¬ jacego 3 mozna takze zastapic prowadze¬ niem przymusowym, np. przez uwidocz¬ niony na fig. 9 wodzik 16 lub tez przez za¬ znaczony liniami przerywanymi wodzik 16'. Kazdy taki wodzik waha sie, oczywi¬ scie, okolo nieruchomej osi 17 wzglednie 18. Nalezy zauwazyc, ze to prowadzenie u- mozliwia swobodne przenoszenie nacisków wstecznych, powstajacych miedzy zebami, na miejsce przylegania miedzy napedzana tarcza cierna i napedzajaca tarcza cierna.Ten sam wynik osiaga sie, jesli zamiast wodzików wedlug fig. 9 zastosuje sie pro¬ wadnice, np. stala prowadnice 19 (fig. 10) dla czopa 20 kola posredniego lub sprzega¬ jacego 13.We wszystkich opisanych urzadzeniach do niepodatnego sprzezenia napedzanej tarczy ciernej z kólkiem zebatym zastoso¬ wane byly kola zebate. Jednak miedzy kólko zebate i, wahajace sie swobodnie okolo osi 6 kola glównego 7, oraz napedza¬ na tarcze cierna 3 mozna równiez dobrze wlaczyc takze i inne przekladnie, np. sli¬ makowe. Fig. 11 przedstawia uklad, w któ¬ rym napedzana tarcza cierna 3 polaczona jest z kolem slimakowym 21 na wspólnej osi 20. Z kolem slimakowym 21 zazebia sie slimak 22, przenoszacy swój ruch za po¬ srednictwem kól stozkowych 23 i 2U na kólko zebate i. W tym przypadku przy o- branych kierunkach obrotu w plaszczyznie tarcz ciernych powstaje nacisk wsteczny Z miedzy kolem glównym 7 i kólkiem zeba¬ tym U oraz nacisk wsteczny Y miedzy sli¬ makiem 22 i kolem slimakowym 21. Oba te naciski daja w sumie nacisk P, dociska¬ jacy napedzana tarcze cierna 3 do nape¬ dzajacego kola ciernego, umieszczonego w danym przypadku na zewnatrz tarczy 3.Z zaznaczonych na rysunkach kierun¬ ków obrotu wynika, ze wybór prawidlo¬ wych kierunków obrotów podlega pewnym prawidlom. We wszystkich przypadkach, w których kolo glówne zaopatrzone jest w uzebienie zewnetrzne, obrót napedzanego kola ciernego musi sie odbywac w kierun- — 3 —ku przesuwu, jaki usiluje wykonywac na¬ pedzana tarcza cierna przy ustalonym ko¬ le glównym. Np. wedlug fig. 5 dla nape¬ dzanej tarczy ciernej 8 obrany zostal kie¬ runek obrotu, odpowiadajacy kierunkowi ruchu wskazówek zegarowych. Jesli glów¬ ne kolo 7 jest przy tym ustalone, to wsku¬ tek tego ruchu kólko zebate U, polozone najblizej kola glównego 7, usiluje przeta¬ czac sie na ustalonym kole glównym w kie¬ runku ruchu wskazówek zegarowych. Po¬ niewaz w przypadku fig. 5 wszystkie osie kól polaczone sa na wspólnym ramieniu wahliwym 12, wiec przy ustalonym kole glównym ten przesuw przenosi sie takze na pozostale kola 10 i 11. Prawoskretny prze¬ suw odpowiada zatem obrotowi napedza¬ nej tarczy ciernej w prawo wzglednie w kierunku ruchu wskazówek zegarowych.To samo prawidlo odnosi sie takze i do po¬ zostalych ukladów wedlug fig. 6—11.Jesli natomiast kolo glówne posiada u- zebienie wewnetrzne (fig. 3), to nastepuje odwrócenie przesuwu. Przy kolach glów¬ nych z uzebieniem wewnetrznym kierunek obrotu napedzanego kola ciernego musi byc zatem przeciwny kierunkowi przesuwu przy ustalonym kole glównym, wzglednie ustalonym wale napedzanym, jesli nalezy osiagnac dostateczny docisk, a wraz z tym prawidlowa prace pedni. PL