MJ4/» i W telekomunikacji nosnej pozadane jest pomieszczenie w danym pasmie jak najwiekszej liczby torów. Potrzebne sa wiec filtry liniowe o charakterystyce stro¬ mej. Poza tym musza one miec wzgledna szerokosc pasma przepuszczanego, mala zwlaszcza gdy chodzi o nosne czestotliwo¬ sci wieksze. Wymaga to dokladnego ze¬ strojenia elementów i bardzo malej ich stratnosci.Za przyklad dotychczas stosowanego ugrupowywania torów nosnych moze po¬ sluzyc ugrupowanie uzyte do doswiadcze¬ nia w Morristownie (Bell System Techni- cal Journal, lipiec 1933), przedstawione na fig. 1. Na osi odcietych oznaczono cze¬ stotliwosc w kilohercach. Uzyte czestotli¬ wosci nosne przedstawiono strzalkami 2, ich wzajemny odstep wynosi 4 kHz. Sze¬ rokosc pasma przepuszczanego kazdego z torów wynosi 2500 Hz i po kazdym torze transmituje sie dolna wstege modulacyjna jego czestotliwosci nosnej, równiez przed¬ stawiona schematycznie na rysunku. O- prócz dziewieciu torów nosnych transmi¬ tuje sie jeszcze pasmo czestotliwosci ma¬ lej, rozciagajace sie od 250 Hz do 2750 Hz.Odstep wstegi modulacyjnej od czesto¬ tliwosci nosnej jest we wszystkich torach jednakowy. Dolna wstega modulacyjna np. fali nosnej 31 kHz rozciaga sie od 28,25 kHz do 30,75 kHz. Jezeli teoretycz¬ na szerokosc pasma przepuszczanego fil¬ tru, którego charakterystyke przedstawia krzywa 1,- wynosi 2700 Hz, to miedzy to¬ rami sasiednimi pozostaje wolna prze-strzen 1300 Hz, czyli mniej niz 50% sze¬ rokosci pasma przepuszczanego. W tym zakresie tlumienie musi wzrastac co naj¬ mniej o 7 neperów, by przesluch miedzy- torowy utrzymac w granicach dopuszczal¬ nych.W urzadzeniu wedlug wynalazku trans¬ mituje sie po kolejnych torach mosnych na przemian górna i dolna wstege modu¬ lacyjna, tory sa wiec zgrupowane parami, obejmujacymi po dwa tory sasiednie, tak, ze po torze dolnym kazdej pary transmi¬ tuje sie górna wstege modulacyjna jego fali nosnej, a po jej torze górnym — dol¬ na wstege modulacyjna jego fali nosnej.; Zgrupowywanie torów parami moze polegac poprostu na tym, ze odstep obu torów jednej pary jest mniejszy od odste¬ pu przyleglych torów par sasiednich. W tym przypadku mozna zastosowac dla kazdego toru osobny filtr liniowy. Przy filtrach liniowych jakosci takiej samej jak w urzadzeniach znanych mozna lepiej wykorzystac dane pasmo ogólne przez po¬ mieszczenie w nim wiekszej liczby torów, poniewaz tylko odstep miedzy torami par sasiednich musi byc taki sam, jak odstep kazdych dwóch torów urzadzen znanych, odstep natomiast obu torów jednej pary moze byc bardzo maly. Przy liczbie zas torów takiej samej jak w urzadzeniach znanych odstep przyleglych torów par sa¬ siednich moze byc znacznie wiekszy niz odstep kazdych dwóch torów urzadzen znanych, co pozwala znacznie uproscic bu¬ dowe filtrów liniowych.Oba tory jednej pary moga miec jed¬ nak i wspólny filtr liniowy, zarówno po stronie nadawczej jak i odbiorczej. Dzie¬ ki temu uzyskuje sie oszczednosc polowy liczby filtrów liniowych, potrzebnych w urzadzeniach znanych.W stacji odbiorczej urzadzenia wedlug wynalazku doprowadza sie prad obu to¬ rów jednej pary do dwóch detektorów, z których kazdy jest zasilany pradem o cze¬ stotliwosci fali nosnej tylko jednego z nich, a po detekcji wydziela sie prad fo¬ niczny danego toru filtrem dolnoprzepu- stowym. Prad o czestotliwosci nosnej, za¬ silajacy detektor jednego z tych torów, musi byc tak duzy w porównaniu z nate¬ zeniem transmitowanej fali nosnej dru¬ giego z nich, by zaklócenie pradem, wy¬ tworzonym przy detekcji tego toru dru¬ giego, bylo dostatecznie male.Urzadzenie wedlug wynalazku moze miec modulacje i detekcje dwustopniowa, przy czym oba tory jednej pary moga miec wspólny modulator i detektor liniowy.Rysunek objasnia istote wynalazku i przedstawia schematycznie dwa przyklady urzadzenia wedlug wynalazku. Fig. 1 przedstawia ugrupowanie torów rozpa¬ trzonego wyzej urzadzenia znanego, fig. 2 — ugrupowanie torów urzadzenia wedlug wynalazku, fig. 3 — fragment ukladu po¬ laczen stacji odbiorczej urzadzenia we¬ dlug wynalazku o detekcji jednostopnio- wej, fig. 4 — przebieg przemiany czesto¬ tliwosci w stacji odbiorczej wedlug fig. 3, fig. 5 — przebieg przemiany czestotliwo¬ sci w urzadzeniu o modulacji i detekcji dwustopniowej.Linia urzadzenia wedlug fig. 2 trans¬ mituje pasmo od 0 do okolo 40 kHz, po¬ dzielone na dziewiec torów, z których je¬ den jest torem czestotliwosci malej, a o- siem jest torów nosnych. Tory nosne sa zgrupowane parami tak, iz czestotliwosci odpowiadajace górnej granicy pasma fo¬ nicznego leza obok siebie, czestotliwosci zas odpowiadajace dolnej granicy pasma fonicznego leza w poblizu obu czestotliwo¬ sci granicznych przepuszczanego pasma filtru liniowego, który jest wspólny dla o- bu torów pary i którego charakterystyke przedstawia krzywa 1. Czestotliwosc fali nosnej poszczególnych torów przedstawia¬ ja strzalki 2.Ta porównania fig. 2 z fig. 1 wynika, ze dzieki wynalazkowi osiaga sie polowe o- — 2 —saczednosci na liczbie filtrów liniowych.Przy tej samej liczbie torów odstep pasm przepuszczania sasiednich filtrów linio¬ wych jest niemal dwa razy wiekszy niz w urzadzeniach znanych. Pozwala to pomie¬ scic w nim druga, nie transmitowana wstege modulacyjna kazdej fali nosnej, tak iz same filtry liniowe strony nadaw¬ czej i odbiorczej wystarczaja do stlumie¬ nia przesluchu miedzytorowego.Czestotliwosc nosna mozna stlumic cal¬ kowicie lub czesciowo w modulatorze lub w filtrach liniowych. Moznosc zastosowa¬ nia wynalazku nie zalezy od natezenia transmitowanej fali nosnej.Na stacji odbiorczej wedlug fig. 3 za¬ laczona jest równolegle do obwodu linio¬ wego 3 pewna liczba filtrów liniowych 4.Do zacisków stacyjnych filtru liniowego k zalaczone sa równolegle dwa detektory 7, 8. Detektor 7 jest zasilany pradem o cze¬ stotliwosci do fali nosnej jednego z obu to¬ rów pary, detektor zas 8 — pradem o cze¬ stotliwosci do' fali nosnej drugiego z nich.Kazdy z obu detektorów 7, 8 transponuje transmisje obu torów pary. Do zacisków wyjsciowych detektora 7, 8 zalaczony jest filtr dolnoprzepustowy 9, 10, wyodrebnia¬ jacy pasmo foniczne jednego z torów.Przebieg przemiany czestotliwosci przedstawia fig. 4. Jej wiersz pierwszy przedstawia widmo transmisji za filtrem liniowym U oraz obie fale nosne. Widmo transmisji obejmuje wstegi obu torów pa¬ ry, oznaczone /, //. Wiersz drugi przedsta¬ wia wynik detekcji w detektorze 7, zasila¬ nym pradem czestotliwosci dQ. Wstega to¬ ru / zostala sprowadzona do pierwotnego pasma fonicznego i wyodrebnia ja filtr 9 o charakterystyce 11. Wstega natomiast toru // jest przetransponowana tak, ze le¬ zy ponad pasmem fonicznym, dzieki czemu filtr 9 jej nie przepuszcza, i jest ona po¬ nadto odwrócona. Wynik detekcji w detek¬ torze 8, zasilanym pradem o czestotliwosci d (, analogicznie przedstawia wiersz trzeci.Stacja nadawcza urzadzenia wedlug fig. 5 ma dla kazdego toru osobny modula¬ tor wstepny 12,13. Wiersz pierwszy przed¬ stawia pasmo foniczne obu torów, I, II je¬ dnej pary. Transmisja toru / moduluje prad o czestotliwosci dm w jednym modu¬ latorze wstepnym 12, a transmisja toru // moduluje prad o czestotliwosci dm' w dru¬ gim (modulatorze wstepnym 13. Wiersz drugi przedstawia wynik tej modulacji.Prad modulowany przechodzi przez filtr pasmowy o charakterystyce li, wyodreb¬ niajacy górna wstege modulacyjna toru // i dolna toru /, odcinajacy zas dolna wste¬ ge modulacyjna toru // i górna toru /.Dla kazdej pary torów urzadzenie za¬ wiera dwa modulatory wstepne 12,13 i je¬ den filtr pasmowy o charakterystyce 1J.Czestotliwosci dm, dm' sa dla wszystkich par torów takie same. To samo dotyczy charakterystyki lk filtrów pasmowych.Przepuszczane przez filtr o charakte¬ rystyce 1U wstegi modulacyjne, po jednej dla kazdego z obu torów, moduluja w mo¬ dulatorze liniowym 15 prad o czestotliwo¬ sci dn, dobranej tak, aby z czestotliwoscia¬ mi d . d * dawala czestotliwosc d , d ' fal m7 m *¦ o7 o nosnych torów danej pary. Zaciski wyjs¬ ciowe modulatora liniowego 15 sa zalaczo¬ ne do obwodu liniowego równolegle z za¬ ciskami wyjsciowymi modulatorów linio¬ wych par pozostalych. Wynik modulacji przedstawia wiersz trzeci, przy czym linia¬ mi przerywanymi uwidoczniono wstegi to¬ rów par sasiednich.Na stacji odbiorczej do obwodu linio¬ wego zalaczony jest równolegle z detekto¬ rami liniowymi par pozostalych detektor liniowy 16, zasilany pradem o czestotliwo¬ sci dn. Wynik detekcji przedstawia wiersz czwarty. Nastepnie filtr pasmowy o cha¬ rakterystyce 17 wyodrebnia transmisje to¬ rów danej pary, po czym, analogicznie do urzadzenia wedlug fig. 3, 4, podlega ona detekcji w detektorze 18, 19, zasilanym pradem o czestotliwosci dm, d % i wyodreb- — 3 —nieniu filtrem dolnoprzerpustowym o cha¬ rakterystyce 20.Czestotliwosci d , dm' leza powyzej przepuszczanego pasma obwodu liniowe¬ go, oddzielonego w wierszu trzecim i czwartym pionowa linia przerywana, dzie¬ ki czemu nie potrzeba osobnych filtrów do ich usuniecia.Natezenie przesluchu miedzytorowego jest wyznaczone natezeniem transmitowa¬ nej po linii fali nosnej. Nalezy przeto sto¬ sowac tlumienie fali nosnej w modulato¬ rze nadawczym i filtry liniowe jak najsil¬ niej ja tlumiace. Czestotliwosci graniczne przepuszczanego pasma tych filtrów po¬ winny wiec lezec jak najblizej granic wstegi transmitowanej.Poniewaz pasma obu torów jednej pary sa ulozone tak, ze w poblizu isiebie leza te ich czesci, które odpowiadaja wyzszym cze¬ stotliwosciom fonicznym i wioda niewiele mocy, przeto mozna je zblizyc znacznie, nie powodujac wiekszych trudnosci filtro¬ wania czestotliwosci malej.Jako dodatkowa zalete urzadzenia we¬ dlug wynalazku nalezy nadmienic to, ze pa¬ re torów telefonicznych mozna, nie zmie¬ niajac ich filtru liniowego, zastapic torem muzycznym. PL