Przyrzad wedlug wynalazku sluzy jako pomoc naukowa do okreslenia danych ast¬ ronomicznych np. dlugosci dnia i nocy, ka¬ ta padania promieni slonecznych w zalez- nosci od pory roku i polozenia geograficz¬ nego. Przyrzad wedlug wynalazku jest przedstawiony na rysunku, na którym fig. 1 oznacza widok przyrzadu z; góry, fig. 2a — ramke z okienkiem, fig. 2b — przekrój tej ramki, fig. 3 — przekrój poprzeczny podstawy przyrzadu, fig. 4a — widok z góry podstawy, fig. 4b — przekrój po¬ przeczny podstawy przyrzadu, fig. 5 — podstawe z podzialka oraz promieniami, fig. 6 — tarcze ze wskaznikiem promienio¬ wym. .Przyrzad jest wykonany w postaci tar¬ czy T zaopatrzonej we wskaznik D i przy¬ mocowanej za pomoca pierscieni (fig. 4) do podstawy P. Do tarczy jest przytwier¬ dzony pret O z drutu stalowego odstajacy nieco od powierzchni tarczy, na której na¬ rysowana jest lub naklejona odpowiedniej wielkosci mapa ziemi. Strefy oznaczone sa liniami grubszymi a na brzegach plani- globu oznaczone sa stopnie liczbami od 0 do 90 jak zwykle w kierunku od równika do bieguna.Podstawa P, na której ispoczywa tar¬ cza, ma prawa strone pomalowana na ko¬ lor bialy, istrone zas lewa na kolor czar¬ ny. Strona biala zawiera szereg równole¬ glych do siebie linij poziomych oznaczo¬ nych kolorami zlotym i czerwonym i przed¬ stawiajacym promienie sloneczne. Poza biegunami ziemskimi promienie przechodzana pole czarne, które praedstawia noce podbiegunowe. Promienie odbite w postaci strzalek wyobrazaja swit lub zmrok w strefach' umiarkowanych, czego zupelnie nie ma w strefach goracych.Tarcza T {fig. 6) jest osadzona ria podstawie P przy pomocy pierscieni (fig: 4a) przez co ruchy jej sa równomierne.Pierscien a i c sa zespolone z tarcza a pier¬ scien b jest przytwierdzony do podstawy P (fig. 4b).Moznosc odczytywania stosunku dlu¬ gosci dnia do nocy w strefach goracych i umiarkowanych daje czasomierz C (fig. 2) to jest ramka z okienkiem posuwajaca sie po dlugiej ruchomej poprzeczce. Pra¬ wa polowa tej poprzeczki jest pomalowa¬ na na bialo lewa zas na czarno (dzien i noc). Poprzeczka jest przesuwana w kie¬ runku zmiany szerokosci geograficznej, natomiast ramka z okienkiem (fig. 2) przy obrocie tarczy na lewo lub na prawo posuwa sie w kierunku zmiany dlugosci geograficznej. Posuwanie ramki daje zlu¬ dzenie, ze porusza sie poprzeczka z po¬ dzialka. Ramka (fig. 2b) ma jedno uszko, przez które przechodzi drut, przedstawia¬ jacy os ziemska, srodkowa czesc poprzecz¬ ki jest podzielona na 48 równych czesci (24 biale i 24 czarne) oznaczajacych go¬ dziny, i z tych 24 czesci sa. zawsze widocz¬ ne w okienku, a drugie 24 czesci sa zakry¬ te pozostala czescia ramki. Przy obraca¬ niu tarczy T drut posuwa ramke z okien¬ kiem, w którym widoczny jest stopniowy przyrost dnia wzglednie nocy. Konce po¬ przeczki posuwaja sie w prowadnicy wy¬ cietej w ramie zewnetrznej przyrzadu, a do silniejszego przytrzymywania poprzecz¬ ki sluza sprezynki lub kólko zebate z za- trzaskiem posuwajace sie po zebach pro¬ wadnicy.Do odczytywania dat, do poznania pór roku i zorientowania sie w stosunku dlu¬ gosci dnia do nocy sluzy podzialka luko¬ wa K wykonana na podstawie P (fig. 5).Podzialka K znajdujaca sie po lewej stro¬ nie tarczy T jest podzielona na czesci, oznaczajace miesiace oraz daty przelomo¬ we, jak przesilenie lub zrównanie dnia z noca.Obok tej podzialki lukowej jest druga podzialka liniowa K — B, która sluzy do odczytywania dlugosci dnia i nocy w stre¬ fach podbiegunowych.Zastosowanie przyrzadu wedlug wyna¬ lazku jako pomocy naukowej jest nastepu¬ jace.Ustawia sie na przyklad tarcze T w po¬ lozenie takie, azeby promien oznaczony liczba 90 i namalowany na podstawie P padal na równik, widzi sie wtedy jedna polowe tarczy na czarnym tle podstawy lub pod czarna nakrywa lub przezroczysta kalka ciemna — a druga czesc tarczy — na bialym tle, to odpowiada zrównaniu dnia z noca na calej kuli ziemskiej. W tym polozeniu tarczy wskaznik D wskazuje na podzialce K date 21 marca lub 23 wrze¬ snia, to odpowiada temu, ze dwa razy do roku ziemia zajmuje polozenie podobne, aczkolwiek zwrócona jest wtedy1 do sloncja strona przeciwna. Na podstawie P obok podzialki K namalowane sa kólka oznacza¬ jace wiosne i jesien, a na koncach po¬ dzialki lukowej, — dwa kóllca oznaczajace lato i zime. Przy obrocie tarczy na pólnoc wzglednie na poludnie zawsze jedna jej polowa lezy na jasnym a druga na ciem¬ nym tle, jednak zmienia sie polozenie po¬ ludników i równolezników co wyobraza obrót ziemi wzglednie nachylenia jej osi.Na podstawie P po stronie bialej w malym oddaleniu od tarczy narysowana jest linia lukowa z oznaczeniami od 90 do 0 (odwro¬ tnie jak na brzegu tarczy) —które to licz¬ by, oznaczaja kat padania promieni slo¬ necznych. Przy obrocie tarczy na' pólnoc promien oznaczony 90° padnie na zwrot¬ nik Raka a wskaznik D wskaze na kalen¬ darzu date 21 czerwca czyli na pólkuli pólnocnej jest wtedy lato, a dzien na szero- — 2 —kosci geograficznej okolo 50° jest dwa ra¬ zy dluzszy od nocy. Obracajac tarcze na dól otrzymuje sie stosunek odwrotny.Zmieniajac tedy polozenie tarczy (przy nieruchomej poprzeczce) otrzymuje sie zmiany dnia w ciagu calego roku na tym samym miejscu a przez przesuwanie po¬ przeczki (nie ruszajac tarczy) otrzymuje sie dlugosc dnia i nocy o tej samej porze na róznych szerokosciach geograficznych.Poniewaz w strefach podbiegunowych dlugosc dnia wzglednie dlugosc pory roku zalezy od tego, jak dlugo dany biegun jest skierowany w strone slonca, do odczyty¬ wania powyzszych zmian .sluzy druga czesc kalendarza, to jest podzialka liniowa, tak zwana polarna K — B (fig. 5). Wielkosc odchylenia osi ziemskiej od granicy czarno¬ bialej L daje nam liczbe miesiecy letnich wzglednie zimowych na kazdym biegunie.Te dane sa przedstawione liczbami miesza¬ nymi: liczba calkowita oznacza dlugosc dnia na danej szerokosci geograficznej, ulamek zas odnosi sie tylko do danego bieguna. I tak licznik podaje liczbe dni od zrównania, liczba zas w 'mianowniku ozna¬ cza liczbe dni brakujacych do dnia polar¬ nego. Odpowiednio do tego, o który bie¬ gun chodzi liczby te oznaczaja dzien lub noc, lato wzglednie zime na biegunach.Na figurze 5 dla orientacji podano rów¬ niez nad liczba calkowita stopien jej odpo¬ wiadajacy. Na przyklad: na szerokosci geograficznej 80° w miesiacach wiosen¬ nych wedlug kalendarza polarnego (fig. 5) dzien wynosi 137 pelnych dni (dób), na¬ tomiast sam biegun (wedlug licznika) jest oswietlony juz 36 dni, a wedlug mianow¬ nika dzien polarny na biegunie potrwa je¬ szcze 153 dni. W miesiacach jesiennych zas na biegunie przeciwnym jest zawsze od¬ wrotnie.Do przedstawienia kata padania pro¬ mieni slonecznych w kazdej porze roku na danym miejscu ziemi sluzy wskazówka z figura W, obracajaca sie na wspólnej osi glównej (fig. 6). Gdy wskazówka W zo¬ stanie ustawiona na równiku, promienie sloneczne padaja prostopadle na glowe fi¬ gury, im bardziej zas figurka zbliza sie ku biegunom, tym ukosniej pada na nia slonce — a na samych biegunach slonce oswietla twarz figury co oznacza, ze pro¬ mienie padaja równolegle do horyzontu.Caly przyrzad osadzony jest w ramach.Boczne ramy maja rowki zaopatrzone w podzialke do nastawiania poprzeczki z cza¬ somierzem. Podzialka jest wykonana odpo¬ wiednio do podzialki szerokosci geogra¬ ficznej na mapie i ulatwia nastawianie czasomierza C.Odmiana przyrzadu wedlug wynalazku jest wykonana w postaci tarczki przezro¬ czystej przedstawiajacej jedna pólkule ziemska, nalozonej na tlo czarno-biale od¬ powiadajace podstawie P.Inna odmiana przyrzadu zawiera tarcz¬ ke nieprzezroczysta obracajaca sie pod po¬ krywa, której prawa czesc jest przezro¬ czysta w celu uwidocznienia tarczki. Ca¬ losc ma wyglad koperty z okienkiem. Przez poruszanie tej tarczki w obydwu przypad¬ kach mozna odczytac jakosciowa zmiane dnia lub nocy na calej kuli ziemskiej. Na dowolnym równolezniku (na przyklad 52°) narysowana moze byc podzialka godzinna do ilosciowego wskazywania dnia i nocy w kraju polozonym na tej szerokosci. PL