Wynalazek niniejszy dotyczy urzadze¬ nia giroskopowego, które wskazuje kieru¬ nek lotu luh zmiany kierunku lotu samolo¬ tu lub innego statku powietrznego oraz (najlepiej) ustawienie samolotu co naj¬ mniej w plaszczyznie pionowej, przepro¬ wadzonej przez os podluzna samolotu (kat natarcia). Dotychczas do wskazywania tych polozen stosuje sie dwa odrebne przyrzady, mianowicie giroskop kierunko¬ wy, wskazujacy kierunek lotu wzglednie zmiany kierunku lotu, oraz horyzont sztu¬ czny, czyli giroskop wskazujacy kat natar¬ cia. Przyrzad wedlug wynalazku niniej¬ szego nie tylko kojarzy ze soba czynnosci tych dwóch przyrzadów, lecz ponadto po¬ siada wyrazna wyzszosc w porównaniu z kazdym ze wzmiankowanych przyrzadów, poniewaz na jego dzialanie nie wplywaja szkodliwie rozmaite manewry lotnicze, wykonywane przez lotnika, ani tez nie po¬ woduja one nawet chwilowego zatrzymy¬ wania sie jego dzialania.Jedna z postaci wykonania wynalazku stanowi urzadzenie, wskazujace przebieg lotu samolotu i zawierajace widoczne wskazniki, zespól giroskopowy, osadzony tak, aby mógl wykonywac ruch precesyj- ny podczas skrecania samolotu, oraz me¬ chanizm, poruszany czynnikiem, znajduja¬ cym sie pod cisnieniem i rozrzadzany ru¬ chem precesyjnym wzmiankowanego ze- spolu giroskopowego, w celu przestawia¬ nia wymienionych wyzej wskazników wkierunku oraz z szybkoscia, odpowiadaja¬ cymi ruchowi precesyjnemu zespolu giro- skopowego.Urzadzenie wedlug wynalazku posiada dwa giroskopy, wykonywajace ruchy pre- cesyjne w zaleznosci od skrecania w bok wzglednie zmiany kata natarcia, dwa me¬ chanizmy, poruszane czynnikiem znajduja¬ cym sie pod cisnieniem i rozrzadzane zgo¬ dnie ruchem precesyjnym odpowiednich giroskopów, oraz dwa obserwowane w ze¬ stawieniu ze soba wskazniki, z których kazdy jest osadzony tak, aby mógl poru¬ szac sie w tej plaszczyznie, w której od¬ bywa sie ruch samolotu, powodujacy ruch tego wskaznika. Kazdy z tych wskazników najlepiej jest wykonac w postaci zespolu pretów równoleglych, widzialnych jedno¬ czesnie i tworzacych plaszczyzne wskazni¬ kowa, podobna do pola szachownicy. Me¬ chanizm, poruszany czynnikiem, znajduja¬ cym sie pod cisnieniem, najlepiej jest wy¬ konac w postaci silniczka hydraulicznego lub silniczków hydraulicznych, najlepiej zanurzonych w cieczy roboczej.Na rysunku fig. 1 przedstawia widok z przodu urzadzenia wskaznikowego we¬ dlug wynalazku, fig. 2 — widok z boku te¬ go urzadzenia, przy czym oslona zewnetrz¬ na, zostala uwidoczniona w przekroju, fig. 3 — widok z góry urzadzenia, fig. 4 — widok tegoz urzadzenia z tylu, fig. 5 — widok czolowy jednego z malych silnicz¬ ków hydraulicznych w zwiekszonej po- dzialce, fig. 6 — przekrój w przyblizeniu wzdluz linii 6 — 6 na fig. 5, fig. 7 — przekrój poprzeczny w przyblizeniu wzdluz linii 7 — 7 na fig. 6, fig. 8 — widok czo¬ lowy odmiany urzadzenia, uwidocznionego na fig. 1, nieco rózniacej sie od postaci, podanej na fig. 4, fig. 9 — szczególowy widok z boku wahadla, poruszajacego na¬ rzad wskazujacy kat natarcia, fig. 10 — widok z góry jednej z odmian giroskopu, fig. 11 — szczególowy przekrój podluzny jednego z suwaków tloczkowych urzadze¬ nia, a fig. 12 — szczegól umocowania sprezynujacych przewodów elektrycznych, zasilajacych silnik uruchomiajacy giro¬ skop.W urzadzeniu zastosowane sa dwa gi¬ roskopy, z których kazdy posiada swobode ruchu w dwóch kierunkach i jest zmusza¬ ny do wykonywania ruchu precesyjnego w razie skrecania„ samolotu dookola jed¬ nej z osi, a mianowicie o kat proporcjo¬ nalny do szybkosci skrecania samolotu. A wiec zastosowany jest jeden giroskop, re¬ agujacy na skrecanie samolotu w plasz¬ czyznie azymutu, oraz drugi — reaguja¬ cy na obracanie sie samolotu w plaszczyz¬ nie pionowej dookola jego osi poprzecznej.Oczywiscie, w razie zyczenia moze byc za¬ stosowany trzeci giroskop, reagujacy na obracanie sie samolotu dookola jego osi podluznej.Jeden z tych giroskopów jest oznaczo¬ ny cyfra 5. W przypadku, gdy to jest gi¬ roskop, wykazujacy zmiany kata natarcia samolotu, to wal 1, przechodzacy przez czopy giroskopu powinien byc osadzony w przedniej i tylnej czesci samolotu, a os ob¬ racania sie wirnika powinna byc usta¬ wiona normalnie pionowo tak, iz w razie zmiany kata natarcia giroskop zaczyna wykonywac ruch iprecesyjny. Wirnik gi¬ roskopu jest umieszczony w oslonie, najle¬ piej szczelnej na ciecze, poniewaz oslona zewnetrzna 6 urzadzenia jest napelniona (najlepiej) olejem. Komora rozprezajaca sie czyli puszka aneroidowa jest oznaczona liczba 78.Giroskop jest utrzymywany w poloze¬ niu wlasciwym, czyli centrowany, za po¬ moca odpowiednich narzadów sprezynuja¬ cych. Na fig. 10 narzady te przedstawiono w postaci sprezyny plaskiej 73, przymoco¬ wanej do jednego z czopów giroskopu i za¬ haczajacej o jeden z czopów 74, w razie precesji giroskopu. Moze byc zastosowana równiez dodatkowa wygieta sprezyna pió¬ rowa, 75, która przylega normalnie do — 2 —srubki nastawnej 76 w celu przeciwdziala¬ nia sprezynowaniu przewodów zasilajacych 77, doprowadzajacych prad w celu nape¬ dzania wirnika. Przewody te sa uwidocz¬ nione w postaci kawalków drutu, zgietych w ksztalcie litery L w celu wytwarzania nieznacznego momentu obrotowego, dzia¬ lajacego w kierunku odwrotnym do kierun¬ ku 'dzialania sprezyny 75, przy czym sruba nastawna 76 pokreca sie dopóty, az osia¬ gnie sie równowage tych dwóch momen¬ tów obrotowych (patrz równiez fig. 12).Podczas wykonywania ruchu precesyj- nego giroskopu uruchomia drazek 16 su¬ waka rozrodczego (fig. 4). Wzmianko¬ wany drazek dogodnie jest polaczyc za po¬ moca czopa przegubowego z dzwignia wa- hliwa, sprzezona za pomoca czopa i otwo¬ ru szczelinowego z giroskopem. Dzwignia wahliwa moze byc osadzona nastawnie, aby isuwak mozna bylo ustawiac w poloze¬ nie wlasciwe wzgledem giroskopu.Wzmiankowany suwak rozrzadczy 23, posiadajacy postac suwaka tloczkowego (fig. 6) rozrzadza dzialaniem malego wie- locylindrowego silniczka, hydraulicznego 2U (fig. 6 jest wykonana w podzialce mniej wiecej dwukrotnie zwiekszonej). Gdy su¬ wak znajduje sie w polozeniu srodkowym, uwidocznionym na fig. 6, silniczek nie dziala. Jezeli suwak 23 zostanie przesu¬ niety do góry, to olej, doplywajacy rurka 25, bedzie przeplywal przez otwór 26 do górnego konca suwaka rozdzielczego 27 i bedzie napedzal silniczek w jednym kie¬ runku; jezeli zas suwak 23 zostanie prze¬ suniety w dól to odsloniety zostaje dolny otwór 26 i olej zacznie doplywac do dol¬ nego konca suwaka rozdzielczego w celu napedzania silniczka w kierunku odwrot¬ nym. Silniczek posiada cylindry, rozmie¬ szczone w gwiazde, których tloczki sa sprzezone ze wspólnym czopem korbowym 28 walka korbowego 29, zrównowazonym za pomoca przeciwwagi 30, równowazacej równiez tloczyska 31 i tloczki 32.Suwak rozdzielczy £7 najlepiej jest wy¬ konac w postaci suwaka o dzialaniu obu¬ stronnym w celu doprowadzania cieczy ro¬ boczej do cylindrów i napedu silniczka w obu kierunkach. Na rysunku silniczek jest umieszczony wewnatrz oslony cylindrycz¬ nej 33 w której powierzchni obwodowej wykonanych jest piec par otworów 31+.Otwory kazdej pary otworów 3k sa umie¬ szczone w pewnej odleglosci od siebie w kierunku osiowym, lecz w tej samej plasz¬ czyznie ; oba te otwory prowadza do kana¬ lów poprzecznych 35 i przez nie do odpo¬ wiednich cylindrów. Suwak rozdzielczy 27 posiada wyciecie 36 na swym koncu gór¬ nym oraz wyciecie 37 na swym koncu dol¬ nym, przestawione wzgledem wyciecia 36 o 180°. Wyciecie 36 sluzy do laczenia otwo¬ ru wpustowego 38, polaczonego z górnym otworem 26, kolejno z otworami 3% szere¬ gu górnego, podczas gdy wyciecie 37 la¬ czy w ten sam sposób dolny otwór wpu¬ stowy 38 kolejno z otworami 3U szeregu dolnego, wskutek czego silniczek zostaje uruchomiony w jednym z kierunków w zaleznosci od polozenia suwaka 23. Jak uwidoczniono na fig. 7 jednoczesnie moze dzialac jeden, dwa lub trzy tloczki, co za¬ pewnia doskonala i skuteczna prace sil¬ niczka. Suwaki 27 równiez kieruja z po¬ wrotem olej do pompki przez otwory, przeciwlegle otworom, przez które olej doplywa do silniczka, przy czym olej wy¬ plywa do wnetrza oslony kolejno z otwar¬ tych konców oslony 95 suwaka 23. Gdy suwak 23 znaj duje sie w polozeniu uwidocz¬ nionym na fig. 6, to silnik jest nieczynny.Jezeli zas suwak 23 zostanie przesuniety do góry, to olej plynie pod cisnieniem z przewodu 25 przez otwór 38, wyciecie 36 i otwór 31f do cylindra, popychajac tlok ku dolowi. Jednoczesnie tlok 32 zostanie prze¬ suniety w kierunku na zewnatrz wytlacza¬ jac olej z cylindra przez kanal 35, dolny otwór 3i, wyciecie 37 oraz dolne otwory 38 i 26 z powrotem do masy oleju, w któ- — 3 —rym jest zanurzone cale urzadzenie. W miare przekrecania sie wyciec 36 i 37 cy¬ linder zostaje nastepnie polaczony z prze¬ wodem doprowadzajacym ciecz tloczna, a cylinder przeciwlegly — ze studzienka.Olej jest doprowadzany do silniczków za pomoca pompki dowolnej odpowiedniej budowy np. napedzanej elektrycznie pom¬ pki P, utworzonej z kól zebatych i uwi¬ docznionej na fig. 3 i 4. Olej jest zasysa¬ ny do pompki przez sito i jest tloczony za pomoca zazebiajacych sie ze soba kólek zebatych przez rurke 43 do poszczegól¬ nych silniczków.Na fig. 4 giroskop, wykazujacy zmia¬ ny kata pochylenia, jest oznaczony cyfra 5, a giroskop, wykazujacy obracanie sie w plaszczyznie azymutu jest osadzony za pomoca czopów poziomych hky ulozonych w kierunku podluznej osi samolotu, przy czym os obrotu wirnika tego giroskopu jest ustawiona w kierunku poprzecznym.Silniczek, napedzany giroskopem 5 jest oznaczony liczba 24, a drazek suwaka — liczba 16, podczas gdy silniczek, porusza¬ ny giroskopem azymutowym, jest ozna¬ czony liczba 241, a odpowiedni drazek su¬ wakowy — liczba 161. Silniczek 24, jak uwidoczniono na rysunku, napedza pas bez konca 45 za posrednictwem kólka zebate¬ go 46 (fig. 6) osadzonego na walku kor¬ bowym 29, które zazebia sie z wiekszym kólkiem zebatym osadzonym na walku, na którym znajduje sie kólko zebate 48, na¬ pedzajace za pomoca przekladni pomocni¬ czej 49 kólko zebate 50, umieszczone na walku 51, na którym znajduje sie kólko pasowe 52, opasane parsem 45. Pas ten równiez obiega dookola dolnego jalowego kólka pasowego 53. Wzmiankowany pas bez konca jest uwidoczniony na rysunku w postaci dwóch sznurów, umieszczonych w pewnej odleglosci od siebie, lub linek o malej srednicy, zaopatrzonych w prety poprzeczne 55. Podobnie silniczek 241 napedza kólko pasowe 521 za pomoca kól¬ ka zebatego 4$, oraz podobnej do opisanej poprzednio przekladni 491, która obraca kólko zebate 501, osadzone na walku kól¬ ka pasowego 521. Wzmiankowany pas bez konca moze byc zbudowany w podobny sposób i zaopatrzony w ustawione piono¬ wo prety 551; pas ten jest umieszczony wewnatrz pasa 45.Fig. 1 przedstawia widok z przodu urzadzenia po umieszczeniu oslony ze¬ wnetrznej. Na tej figurze rozmieszczenie wzgledem siebie pretów poprzecznych jest nieco zmienione, mianowicie sa one umie¬ szczone w grupach po trzy w celu ulatwie¬ nia liczenia ich podczas ich przesuwania sie w poprzek powierzchni czolowej urza- dzenia. Odmiana ta jest równiez uwidocz¬ niona na fig. 8 z odjeta pokrywka.Urzadzenie powyzsze jest wykonane tak, iz znajdujace sie w tyle poprzecznice przesuwaja sie w kierunku, wskazujacym jak przesuwa sie horyzont rzeczywisty podczas skrecania samolotu lub zmiany jego kata natarcia, z szybkoscia propor¬ cjonalna do szybkosci np. skrecania samo¬ lotu. Jezeli oba te ruchy zachodza jedno¬ czesnie, to oba pasy bez konca poruszaja sie z odpowiednimi szybkosciami, tak ze stale otrzymuje sie prawdziwy obraz prze¬ suwu samolotu wzgledem horyzontu rze¬ czywistego.Najlepiej jest jednak uzupelnic urza¬ dzenie powyzsze przyrzadem 56, 57, wska¬ zujacym kurs samolotu i uwidocznionym na fig. 1. Pierscien podzialowy 56 jest nieru¬ chomy, a wspóldzialajaca z nim wskazów¬ ka 57 przesuwa sie zgodnie z odchyleniem sie samolotu od poprzedniego kursu. Jeze¬ li pierscien podzialkowy zostanie nasta¬ wiony uprzednio zgodnie z kompasem, np. za pomoca galki 58, to przyrzad ten moze byc uzywany jako kompas i staje sie w rzeczywistosci odmiana giroskopu kierun¬ kowego/Wskazówka 57, jak uwidoczniono na rysunku, jest poruszana za pomoca wienca uzebionego 59, umieszczonego pod — 4 —pierscieniem podzialkowym 56 (fig. 2); do wienca, tego przymocowana jest wska¬ zówka 57. Wymieniony wieniec jest obra¬ cany za pomoca kólka zebatego 60, które jest napedzane z kolei za posrednictwem przegubów krzyzowych 61 i 62 stozkowy¬ mi kólkami zebatymi 63 obracanymi wal¬ kiem poprzecznym 64. Walek ten moze byc obracany kólkiem 501, obracajacym walek 521 za posrednictwem kólka pomoc¬ niczego 65 przy czym wymiary czesci te¬ go mechanizmu sa dobrane w stosunku do szybkosci dzialania silniczków tak, iz przesuw katowy wskazówki 57 jest rów¬ ny odchyleniu azymutowemu samolotu od jego kursu poprzedniego. Innymi slowy calkowity ruch jest wykazywany pod po¬ stacia kata, równego katowi zmiany kursu.Do wskazywania kata natarcia wzgle¬ dnie jego zmian najlepiej jest zastosowac odrebny przyrzad wskaznikowy, zawiera¬ jacy pozioma sztabke 66, zawieszona wa- hliwie na czopie 67 i ciagnaca sie co naj¬ mniej przez czesc czolowej powierzchni urzadzenia. Wzmiankowana sztabka jest przymocowana do tulejki 80, osadzonej obrotowo na walku 67, osadzonym z ko¬ lei w nieruchomym wsporniczku 81. Jak widac z fig. 9, sztabka posiada wygiecie 82 dookola brzegu wsporniczka 81. Pod wsporniczkiem umieszczone jest wahadel¬ ko 83 o postaci dzwigni dwuiramiennej, zawieszonej na czapie 8U i posiadajacej ramie boczne 85. Ruch wahadelka jest przekazywany sztabce 66 za posrednic¬ twem lancuszka lub linki 86, której je¬ den koniec jest przymocowany do ramie¬ nia 85, a drugi — do tulejki 80. Tulejka jest normalnie równowazona w jednym kierunku za pomoca sprezynki srubowej 87, która wyrównywa obluznianie sie lan¬ cuszka i obraca tulejke, gdy wahadelko od¬ chyla sie w prawo na fig. 9. Ruch waha¬ delka moze byc hamowany np. za pomoca tloczka lub kulki 88, polaczonej z ramie- nem 85 wahadelka za pomoca precika 89 i osadzonej przesuwnie bez hzu w cylin¬ drze 90. Wahadelko zwykle znajduje sie w polozeniu srodkowym (pionowym), dzieki czemu sztabka 66 jest utrzymywa¬ na w polozeniu poziomym, lecz w razie np. wznoszenia sie samolotu wahadelko od¬ chyla sie w kierunku uwidocznionym ha fig. 9 i sprezynka 87 obracajac, tulejke 80 odchyla sztabke do góry, jak uwidocz¬ niono na fig. 1. Podobnie opuszczanie sie samolotu powoduje ruch sztabki w kierun¬ ku odwrotnym do powyzszego. Moga byc równiez zastosowane zatrzymy, zapobie¬ gajace usuwaniu sie sztabki z< pola widze-, nia lotnika. W jednym kierunku ograni¬ cza powyzszy ruch stykanie sie masy wa-, hadelka ze srubka 91, podczas gdy w dru¬ gim kierunku ogranicza ruch ten zetknie¬ cie sie wygiecia 82 sztabki 66 z lebkiem srubki 92. Najdogodniejsza postac wyko¬ nania rozrzadczego suwaka tloczkowego jest uwidoczniona na fig. 11. Suwaki te wykonywa sie zwykle bardzo male i lekkie; jak widac z rysunku wytwarza sie je z ru- reczek, np. rureczki 68, w która wkreco¬ na jest mala wkretka nastawcza 69. Tlo¬ czysko 70 jest przymocowane do wkretki za pomoca przetyczki 71. Po ustawieniu wkretki w polozenie wlasciwe, koniec wkretki moze byc nieco rozszerzony przez wbicie malego klinika w przeciecie 72, przez co wkretka zostaje sztywno polaczo¬ na z rurka 68. Jest rzecza jasna, ze liczne zmiany moga byc dokonane w opisanym urzadzeniu bez oddalania sie od mysli prze¬ wodniej wynalazku. PL