Wynalazek niniejszy dotyczy ogólnie przyrzadów giroskopowych, a w szczegól¬ nosci giroskopowych wskazników kierun¬ kowych, przeznaczonych do uzycia zwlasz¬ cza na samolotach.W przyrzadach giroskopowych tego ty¬ pu, znanych ogólnie pod nazwa girosko- pów kierunkowych, w których giroskop ma 3 stopnie swobody i obraca sie dokola osi poziomej tak, iz utrzymuje swe polozenie i wskutek tego dziala jako wskaznik kierun¬ ku, zachodzila potrzeba ustawicznego na¬ stawiania azymutowego samego giroskopu w okreslonych odstepach czasu (co okolo 15 minut), giroskop bowiem odchyla sie od nastawionego polozenia. Inaczej mówiac, aby uzyskac prawidlowe wskazania rózy wiatrów busoli, trzeba bylo w urzadzeniach tych utrzymywac zawsze os giroskopu w okreslonym polozeniu wzgledem samolotu, na którym jest on umieszczony. Przyczy¬ na powyzszego bylo to, ze róza wiatrów przyrzadu byla stale osadzana i umocowy¬ wana na ramie giroskopu. Równiez rze¬ cza niezbedna bylo centrowanie giroskopu w okreslonych odstepach czasu, co zazwy¬ czaj uskuteczniano jednoczesnie z popra¬ wianiem nastawienia.Wedlug wynalazku niniejszego zastoso¬ wano w giroskopie kierunkowym nowa kon¬ strukcje, dzieki której polozenie osi giro¬ skopu w czasie nastawiania kursu jest bez znaczenia, wobec czego nie ma potrzeby zmuszania osi giroskopu do zajecia okre-slonego polozenia asymutowego. Wedlug .wynalazku osiaga sie .powyzsze dzieki te¬ ma, le lacznie ^rgi^oskopem stosuje sie .przyrzad wskaziM*ow;y« polaczony rozla- czalnie z giroskopem w taki sposób, ze w celu nastawienia kursu przyrzad wskazni¬ kowy jest nastawiany bez poruszania osi giroskopu. Po nastawieniu przyrzadu wskaznikowego zostaje on polaczony z gi¬ roskopem, który nastepnie razem z tym przyrzadem dziala w zwykly sposób jako giroskopowy wskaznik kierunkowy. Wobec tego w urzadzeniu wedlug wynalazku nie jest rzecza wazna, jakie jest polozenie a- zymutowe osi giroskopu wzgledem osi sa¬ molotu, dopóki pozostaje ona w plaszczy¬ znie azymutowej. Dla utrzymywania osi giroskopu w plaszczyznie azymutowej przewidziane sa nastawiane samoczynnie narzady centrujace, tak iz jezeli w jakiej¬ kolwiek chwili os giroskopu wyjdzie z pla¬ szczyzny poziomej, to pod dzialaniem pre¬ cesji wróci na te plaszczyzne. Narzady centrujace moga stanowic czesc urzadze¬ nia napedowego giroskopu lub tez moga byc zastosowane osobno, jak to bedzie o- mówione nizej.Wobec tego jednym z celów wynalaz¬ ku niniejszego jest utworzenie nowej kon¬ strukcji giroskopu kierunkowego, za pomo¬ ca której kierunek lotu moze byc nasta¬ wiany bez zaklócania polozenia giroskopu, a os giroskopu jest zawsze utrzymywana poziomo w plaszczyznie azymutowej.Innym celem wynalazku jest utworzenie w giroskopowym wskazniku nowego zespo* lu, zawierajacego giroskop, róze wiatrów, podtrzymywana tym giroskopem, i urza¬ dzenie, za pomoca którego róza moze byc nastawiana niezaleznie od giroskopu i bez zaklócania jego dzialania przy nastawia¬ niu okreslonego z góry kierunku lotu.Dalszym oelem wynalazku jest utworze¬ nie nowego zespolu, zawierajacego prócz wymienionych szczególów równiez srodki tlo samoczynnego utrzymywania osi giro- skopowej w plaszczyznie azymutowej i do¬ prowadzania wzmiankowanej osi do tej plaszczyzny, skoro tylko os ta od niej sie odchyli.Te i inne cele oraz zalety wynalazku sa objasnione blizej w dalszym ciagu opisu i na rysunku, na którym przedstawiono dwa przyklady wykonania wynalazku. Zazna¬ cza sie jednak wyraznie, ze rysunek jest podany tylko tytulem przykladu, a opis nie ogranicza zakresu wynalazku.Na rysunku fig. 1 przedstawia widok z przodu i czesciowo przekrój jednej z po¬ staci przyrzadu wedlug wynalazku po od¬ jeciu przedniej pokrywki, fig. 2 — prze¬ krój pionowy wzdluz linii 2 — 2 na fig. 1, fig. 3 — czesciowy widok i przekrój rózy wiatrów, fig. 4 — czesciowy widok urza¬ dzen centrujacych, dzialajacych niezalez¬ nie od urzadzen napedowych giroskopu, fig. 5 — czesciowy przekrój szczególu wzdluz linii 5 — 5 na fig. 4, a fig. 6 — widok per¬ spektywiczny rózy wiatrów.Na rysunku, a zwlaszcza na fig. 1 i 2, przedstawiono przyrzad wedlug wynalaz¬ ku, który posiada szczelna na powietrze oslone 7 z odpowiedniego materialu, np. glinu lanego lub produktów kondensacji fenolu. Oslona 7 jest zaopatrzona w zdej- mowalna pokrywke przednia 8, przymoco¬ wana w odpowiedni sposób, np. za pomoca szeregu srub, z których jedna (9) jest uwi¬ doczniona na rysunku. Posrodku pokrywki 8 umieszczone jest okienko, przez które wi¬ dac urzadzenie wskaznikowe przyrzadu.Okienko to stanowi przezroczysta plytka lub szybka szklana 10, utrzymywana w swym polozeniu za pomoca ramki 11 przy¬ mocowanej do pokrywki 8 za pomoca srub 12. Azymutowy giroskop o trzech stop¬ niach swobody jest osadzony wewnatrz o- slony i posiada wirnik 13, osadzony w po¬ ziomym pierscieniu Kompasowym 14 tak, iz moze on obracac sie na poziomej osi 15.Pierscien 14 jest z kolei osadzony w pier¬ scieniu pionowym 16 w odpowiedni sposób, — 2 -np. za pomoca lozysk kulkowych 17. Pier¬ scien 16 moze obracac sie dokola osi piono¬ wej i w tym celu jest osadzony u dolu w lo¬ zysku stopowym 18, a u góry w lozysku kulkowym 19 nastawnego narzadu nagwin¬ towanego 20 wkreconego z góry w oslo¬ ne 7.Wirnik 13 moze byc napedzany w do¬ wolny odpowiedni sposób, lecz w przykla¬ dzie niniejszym jest on napedzany po¬ wietrzem i w tym celu posiada na obwo¬ dzie szereg lopatek turbinowych 6, w któ¬ re uderza strumien powietrza, wychodza¬ cy z dyszy 21 utworzonej w gwintowanym narzadzie 22, który jest przymocowany do poziomego pierscienia kompasowego 14 i stanowi jeden z czopów tego pierscienia.Strumien powietrza, niezbedny do na¬ pedu giroskopu, mozna otrzymac przez ssa¬ nie powietrza z oslony 7 za pomoca rurki 23. Wskutek ssania powietrza wchodzi do oslony kanalami 24, wykonanymi w narza¬ dzie cylindrycznym 25, przymocowanym do dna oslony 7 lub stanowiacym z nia jedna calosc. Powietrze doplywa do komory 26, utworzonej w narzadzie 27 o ksztalcie cza¬ szy, podtrzymywanym pionowym pierscie¬ niem kompasowym 16, a nastepnie przez szereg otworów 29, utworzonych w cylin¬ drycznym wystepie 30, znajdujacym sie u dolu pierscienia kompasowego, do kanalu 28 w pierscieniu pionowym 16. Z kanalu 28 powietrze zostaje skierowane do dyszy 21, z której wyplywa i uderza w lopatki turbinowe 6 napedzajac wirnik 13. Pod¬ czas napedu wirnika 13 jego os zachowuje stale polozenie w plaszczyznie azymuto- wej, tak iz gdy oslona 7, umocowana na tablicy pokladowej samolotu, odchyla sie wraz z ta tablica, to zachodzi wzgledny ruch obrotowy na osi pionowej pomiedzy pierscieniem pionowym 16 i oslona 7. Róza wiatrów 31, umocowana na pierscieniu pio¬ nowym 16, wskazuje ten ruch wzgledny i tym samym — odchylenie samolotu od wyznaczonego kierunku. Róza wiatrów ma postac narzadu pierscieniowego 32, zaopa¬ trzonego w kolnierz pierscieniowy 33 zwró¬ cony ku wewnatrz i w góre, przy czym we¬ dlug wynalazku niniejszego narzad ten nie jest umocowany na stale na pierscieniu pionowym 16, lecz jest podtrzymywany za pomoca szeregu rozmieszczonych na ob¬ wodzie ramion 34, które sa przymocowane do narzadu obrotowego, majacego w ni¬ niejszym przykladzie postac stozkowego kola zebatego 35, osadzonego przesuwnie na narzadzie 20 tak, iz róza 31 moze byc poruszana w góre i w dól wzgledem pier¬ scienia pionowego 16 i moze byc obracana dokola osi pionowej pierscienia 16 nieza¬ leznie od niego. Róza 31 w polozeniu dol¬ nym moze jednak lezec na pierscieniu 36, przymocowanym do pierscienia pionowego 16 i zaopatrzonym w kolnierz 37, skierowa¬ ny na zewnatrz i w dól i wspóldzialajacy z kolnierzem 33 pierscieniowego narzadu 32 tak, iz stanowi jego oparcie. Wspóldzia¬ lajace ze soba powierzchnie kolnierzy 33 i 37 sa (najlepiej) chropowate, aby zacho¬ dzilo pomiedzy nimi polaczenie cierne, dzieki czemu róza 31 lezac na pierscieniu 36 obraca sie wraz z pierscieniem piono¬ wym 16 dokola osi pionowej i wskazuje wzgledny ruch pomiedzy pierscieniem i o- slona 7, a tym samym i odchylenie samolo¬ tu od obranego kierunku. Jak widac wiec, róza 31 moze byc ulozona na pierscieniu 36 i wtedy obraca sie wraz z pierscieniem 16 lub tez moze byc podniesiona z pier¬ scienia 36 i wtedy moze byc nastawiana niezaleznie od pierscienia 16. Róza 31 mo¬ ze byc zaopatrzona w podzialki, podobnie jak w kompasie magnetycznym, lub tez moze miec dowolne dzialki z obydwóch stron zera, przy czym zero wskazuje, ze samolot, na którym znajduje sie ten przy¬ rzad, zachowuje obrany kierunek, a wszel¬ kie odchylenia w prawo lub w lewo od zna- . ku zerowego wskazuja na odpowiednie od¬ chylenia samolotu.Poza tym przyrzad posiada urzadzenie — 3 —do takiego nastawiania rózy 31, aby wska¬ zywala ona okreslony z góry kierunek lotu, wyznaczony za pomoca kompasu magne¬ tycznego, znajdujacego sie na samolocie.W postaci przedstawionej na rysunku (fig. 2) urzadzenie to posiada kólko stozkowe 38 osadzone na walku 39, przy czym wa¬ lek ten jest osadzony w wystepie 40 oslony i wystaje na zewnatrz pokrywy 8. Walek 39 moze przesuwac sie w wystepie 40 w kierunku osiowym tak, ze kólko 38 moze byc sprzegane z kolem stozkowym 35 lub odlaczane od niego; w tym celu walek 39 jest zaopatrzony w galke karbowana 41.Chcac nastawic róze 31 na okreslony kurs nalezy posunac galke 41 ku wewnatrz (fig. 3), wskutek czego kólko 38 zazebi sie z ko¬ lem stozkowym 35, które równoczesnie zo¬ stanie podniesione tak, iz róza 31 zostanie odlaczona od pierscienia 36 i tym samym odlaczona od giroskopu. Nastepnie róza po odlaczeniu od giroskopu zostanie przez obrócenie galki 41 obrócona dokola osi pionowej giroskopu, az zadana podzialka ukaze sie w okienku 10. Po nastawieniu ró¬ zy wyciaga sie galke 41 na zewnatrz, dzie¬ ki czemu kólko stozkowe 38 zostaje odla¬ czone od kola stozkowego 35, które opada pod dzialaniem sily ciezkosci, az kolnierz 33 rózy 31 spocznie na kolnierzu 37 pier¬ scienia 36. W tym polozeniu róza stanowi czesc giroskopu kierunkowego i dziala w zwykly sposób, tj. wskazuje wszelkie od¬ chylenia samolotu od obranego kierunku.Poniewaz pozadane jest utrzymywanie osi giroskopu stale w plaszczyznie pozio¬ mej, przewidziane sa w tym celu srodki do samoczynnego sprowadzania tej osi do plaszczyzny poziomej, skoro tylko os ta zostanie wyprowadzona z tej plaszczyzny.Dwa przyklady takiego urzadzenia sa przedstawione na fig. 1 i 2 oraz na fig. 4 i 5.Jak widac na fig. 1 i 2, takie urzadzenie centrujace stanowi dysza 21, która w celu wykonywania swego zadania wedlug wy¬ nalazku jest umieszczona osiowo wzgledem narzadu 22 w taki sposób, ze gdy plasz¬ czyzna pierscienia 14 jest prostopadla do plaszczyzny pierscienia 16, to dysza ta znajduje sie dokladnie w tej plaszczyznie, tj. w plaszczyznie pierscienia pionowego 16. A zatem, gdy nie ma wcale ruchu wzglednego pomiedzy pierscieniem 14 i pierscieniem 16 dokola osi lozysk 17, to strumien powietrza, wychodzacy z dyszy 21, bedzie znajdowal sie w plaszczyznie pierscienia 16 i nie bedzie wywieral zadne¬ go dzialania skrecajacego na pierscien. Je¬ zeli pierscien 14 przechyli sie, np. przedni koniec osi 15 opusci sie w dól (patrz fig. 1), to strumien powietrza bedzie wychodzil z dyszy 21 pod pewnym katem do plasz¬ czyzny pierscienia 16 (plaszczyzna rysun¬ ku na fig. 1), np. w kierunku obserwatora, dzialajac na pierscien 16 tak, iz pierscien ten obróci sie dokola osi pionowej przesu¬ wajac lewy koniec pierscienia ku plasz¬ czyznie papieru (od obserwatora), a prawy koniec — od plaszczyzny papieru (ku ob¬ serwatorowi) , przy czym obrót ten odbywa sie w kierunku wskazówek zegara, jezeli patrzy sie z góry fig. 1. Jezeli wirnik wi¬ ruje w kierunku strzalki, to ruch pierscie¬ nia 16 w tym kierunku spowoduje precesje osi wirnika 13, której przedni koniec bedzie podazal w góre dotad, az plaszczyzna pier¬ scienia 14 zajmie polozenie prostopadle do plaszczyzny pierscienia 16, a dysza znajdzie sie w tej ostatnio wymienionej plaszczyznie. Os giroskopu znajdzie sie wtedy znowu w plaszczyznie poziomej, czyli azymutowej.W przykladzie przedstawionym na fig. 4 i 5 urzadzenie centrujace jest niezalezne od napedowego strumienia powietrza. Sta¬ nowi je para otworów 42 i 43 (fig. 5), umie¬ szczonych na wprost siebie na lewym kon¬ cu pierscienia 16 i polaczonych z kanalem 28. Otwory 42 i 43 sa normalnie zamkniete zaslonami lukowymi 44 i 45, które sa umo¬ cowane na pierscieniu 14 tak, iz gdy pier- - 4 -scien ten przechyli sie, to jeden z otwo¬ rów zostanie odsloniety, dzieki czemu stru¬ mien powietrza, wychodzacy z tego otwo¬ ru, bedzie powodowal obrót pierscienia Ib w jednym lub drugim kierunku dokola osi pionowej, wskutek czego nastapi precesja osi giroskopu i jej powrót w plaszczyzn^ pozioma.W celu zmniejszenia tarcia podczas obrotu pierscienia pionowego 16 jest on osadzony na swym dolnym koncu w lozy¬ sku 18, przy czym jego ciezar jest w prze¬ waznej czesci równowazony dzialaniem strumienia powietrza, wchodzacego do ko¬ mory 26. Powietrze przeplywa przez kana¬ ly 24 do komory 25., która dziala jako zbiornik, zanim powietrze wejdzie do otwo¬ rów 29, wskutek czego sila strumienia po¬ wietrza dazy do podniesienia narzadu 27 o ksztalcie czaszy, a tym samym i pier¬ scienia 16.Z obydwóch stron pierscienia poziome¬ go 14 u dolu znajduja sie zderzaki 46 i 47, które wspóldzialaja z odpowiednimi wyste¬ pami 48 pierscienia pionowego 16 zapobie¬ gajac w ten sposób przewróceniu wirnika giroskopowego 13 i pierscienia poziomego 14.Wynalazek dotyczy wiec nowej kon¬ strukcji giroskopu kierunkowego, w którym róza 31 moze byc nastawiana na okreslony kurs niezaleznie od giroskopu, poniewaz jest odlaczana od niego podczas nastawia¬ nia i zostaje z nim polaczona po dokonanym nastawieniu. Dzieki tej nowej konstrukcji poczatkowe polozenie katowe osi girosko¬ pu w azymucie jest zupelnie dowolne.Przewidziane sa równiez srodki, wywolu¬ jace precesje osi giroskopu i jej powrót w plaszczyzne pozioma w razie jej wychyle¬ nia sie z tej plaszczyzny. Poza tym prze¬ widziane sa srodki do przytrzymywania pierscienia pionowego giroskopu, dzieki czemu precesja tego giroskopu, spowodo- rwana tarciem, zostaje zasadniczo usunie¬ ta i os giroskopu utrzymuje sie w tym po¬ lozeniu przez czas dluzszy, niz mozna by¬ loby to osiagnac w giroskopie kierunkowym znanego typu.Aczkolwiek opisano powyzej tylko dwa przyklady wykonania, to jednak mozliwe sa rózne zmiany co do ksztaltu i wzajem¬ nego ukladu czesci, które to zmiany, jak to jest oczywiste dla kazdego fachowca, moga byc dokonane bez wykraczania poza ramy wynalazku. PL