Niniejszy wynalazek dotyczy sposobu doprowadzania smaru do walów osi lub podobnych czesci, przy czym poszczególne czesci panewki wyrównuja lub srodkuja warstewke smaru na osi lub wale. Osiaga sie to przez dzialanie klinowe czesci war¬ stewki smaru; w kierunku obrotu. Dzialanie klinowe otrzymuje sie wtedy, gdy po¬ wierzchnia toczna jest odchylona wzgle¬ dem powierzchni ulozyskowanej w niej osi lub walu, przy czym wierzcholek po¬ wierzchni tocznej oraz wal stykaja sie przynajmniej wzdluz prostej linii, przebie¬ gajacej równolegle do osi walu, przy po¬ minieciu elastycznych odksztalcen ulozys- kowanych czesci, wlasnosci smaru i innych danych, klinowate zas przestrzenie doply¬ wowe leza poza linia lub miejscem styku.Tego rodzaju lozyska posiadaja wlasnosc chlodzenia wytworzonej na wale warstew¬ ki smaru, którego doplyw jest wzmocniony wskutek podwyzszenia cisnienia. Odpo¬ wiednio do wytwarzanych cisnien wzgled¬ nie do zgrubien warstewki smaru, rózne sa odleglosci poszczególnych powierzchni lo¬ zyskowych od osi walu przy jego< szybko¬ sci obrotowej, potrzebnej do wytworzenia tej warstewki; warstewki smaru moga po¬ siadac nieznaczne powierzchniowe napie¬ cie.Jak wykazaly doswiadczenia, panewki lozyskowe wedlug niniejszego wynalazku cyadaja sie nie tylko*dd wytwarzania szcze¬ gólniej grubych -warsjewek smaru, osla¬ biajacych tarcie przy wszystkich w prak¬ tyce stosowanych obciazeniach lozysk i szybkosciach obrotowych, lecz ze ponadto daja one moznosc srodkowania walu przez wytwarzanie sil za pomoca warstewek smaru, równowazacych obciazenie lozyska.Niezbedne jest jednak przy tym do¬ stateczne doprowadzanie smaru pomiedzy odstepami czesci panewki, polozonymi po¬ za kierunkami obciazenia lozyska, przy czym przy parzystej liczbie tych czesci od¬ stepy leza naprzeciw siebie, zas przy nie¬ parzystej ich liczbie — naprzeciw srodków odnosnych powierzchni tocznych. Nie¬ przerwany przebieg powierzchni tocznych czesci panewki, w kazdym kierunku obcia¬ zenia, w polaczeniu z powtarzajacym sie nawarstwianiem smaru pod czestym dzia¬ laniem klinowym, przyczynia sie do tego, ze przy potrzebnej do tworzenia sie war¬ stewki smaru szybkosci obrotowej powsta¬ je podnoszenie walu przez warstewke smaru, przy którym cisnienie klinowe rów¬ nowazy sie z obciazeniem lozyska. Wsku¬ tek tego, ze te same dzialania moga byc wywolane na wszystkich powierzchniach tocznych, ustala sie równowaga pomiedzy obciazeniami lozyska, a cisnieniami klino¬ wymi na calym obwodzie walu, przez co powstaje niezawodne srodkowanie tegoz za pomoca warstewki smaru.Gdy, smar doprowadzany jest przez od¬ stepy pomiedzy powierzchniami tocznymi panewki, to powstaje najprostsza mozli¬ wosc przeprowadzenia powyzej podanego sposobu. Smar moze byc doprowadzany do tych odstepów zarówno pod dzialaniem sily ciezkosci, jak równiez pod dzialaniem nadcisnienia, tak dobranego, azeby przy¬ najmniej opory, wystepujace na drodze doprowadzania smaru byly pokonane.Obojetne jest to zewnetrzne doprowadza¬ nie smaru, gdy powstaje wskutek klinowe¬ go dzialania nadcisnienie smaru pomiedzy walem a powierzchniami tocznymi, wywo^ lujace poprzednio wspomniane skutki.Panewki, nadajace sie do przeprowa¬ dzenia nowego sposobu, moga byc wyko¬ nane róznie. Zasada ich budowy polega na wytworzeniu wielokrotnego dzialania klino¬ wego w kierunku obiegu smaru. Powierzch¬ nie toczne powinny miec zatem wiekszy promien, anizeli wal, wobec czego przy wierzcholku kazdej powierzchni tocznej znajduje sie najmniejszy odstep powierzch¬ ni, ograniczajacych klinowate przestrzenie doplywowe. Nie ma duzego wplywu na dzialanie klinowe ta okolicznosc, ze naj¬ mniejszy odstep powstaje kazdorazowo tylko na linii lub na szerokosci powierzchni obwodowej walca o dowolnym przekroju wzglednie na czesci tej powierzchni, gdy tylko w pozostalej czesci kazdej po¬ wierzchni tocznej sa wytworzone klinowate przestrzenie doplywowe, których najwez¬ sze miejsca znajduja sie przy wierzchol¬ kach czesci powierzchni tocznej.Wskutek prostej i symetrycznej budowy panewki lozyskowej z powierzchnia toczna mozna ustalic jej czesci wzgledem siebie, jednak z moznoscia w poszczególnych przypadkach ich nastawiania wzgledem siebie i w stosunku do walu.Stosowanie panewek z naprzeciw siebie polozonymi kanalami smarujacymi jest znane. W tych panewkach przeprowadza sie doplyw smaru nie przez odstepy po¬ miedzy pojedynczymi, zupelnie niezalez¬ nymi, nieprzerwanymi powierzchniami tocznymi, lecz tylko przez zlobkowe wy¬ drazenia, które w przypadku podzielnej panewki umieszczone sa w miejscach sty¬ ku jej czesci równiez i w dolnej polówce panewki. Te zlobki sa niekorzystne, gdyz powierzchnia toczna jest wówczas prze¬ rywana. Braki takich panewek szczególniej uwydatniaja sie podczas zagrzewania sie, gdyz powoduje oaio miejscowe przesunie-- - 2 -cia sie powierzchni tocznych w kierun¬ kach promieniowych do osi walu, przez co ewentualne srodkowanie i wyrównanie wa¬ lu moze ucierpiec z powodu zniszczenia warstewek smaru przez sily zewnetrzne.Czesci panewki wedlug wynalazku podczas zagrzewania wydluzaja sie lub kurcza tyl¬ ko na obwodzie, tworzacym powierzchnie toczne, bez jakichkolwiek najmniejszych zmian w kierunkach promieni ukladu tych powierzchni; z tego powodu równiez srod¬ kowanie i wyrównanie walu jest utrzymane.Rysunki przedstawiaj a schematycznie przyklady wykonania panewek wedlug wynalazku, mianowicie fig. 1 i 2 przedsta¬ wiaja dwudzielna panewke; fig. 3 i 4 trój¬ dzielna panewke; fig. 5 i 6 — dwie panew¬ ki, odpowiadajace panewkom wedlug fig. 3, bez warstewek smaru.Na wszystkich figurach liczba 1 oznacza umieszczony w panewce wal lub Os. Pa¬ newka posiada kilka doplywowych kana¬ lów 2 o klinowatych ujsciach, skierowa¬ nych w obydwóch kierunkach obrotu; po¬ miedzy kanalami znajduja sie nieprzerwa¬ ne powierzchnie toczne 3, 4 na fig. 1, 3' i 4' na fig. 2,1 5, 6, 7 na fig. 3 i 5', 6', T na fig. 4. Wedlug wynalazku smar doprowadza sie do walu 1 przez polozone naprzeciw siebie poza kierunkami obciazen kanaly 8 przy parzystej ilosci czesci panewkowych (fig. Ii2), przy nieparzystej zas ilosci tych czesci (fig. 3 i 4) — przez kanaly na¬ przeciw srodków tych czesci polozone.Kierunki obciazen sa zaznaczone przy tym na fig. 1 liniami a — a,b — b* i c — c; na fig. 2 — liniami a — a,c — c i d — d'; na fig. 3 — linami a, b, d, a na fig. 4 — liniami a, b', d\ Panewki wedlug fig. 2 i 4 odpowiadaja panewkom wedlug fig. 1 i 3 z ta jedyna róznica, ze sa ona obrócone o 180^ naokolo osi, lezacych prostopadle do osi walu, w porównaniu z panewkami wedlug fig. 1 i 3.Mozna wiec uzyc kazdej panewki dla ob¬ ciazen we wszystkich kierunkach, o ile chodzi o panewki do przechodzacych przez nie walów lub osi.Powierzchnie toczne poza ujsciami ka¬ nalów, doprowadzajacych smar, posiada¬ ja postac odcinka cylindra, którego sredni¬ ca jest równa srednicy walu 1 wraz z po¬ dwójna gruboscia warstewki smaru.Smar, doprowadzany przez kanaly 8, umieszczone poza kierunkami obciazen, przedostaje sie przez klinowate ujscia 2 do nieprzerwanych w kierunkach obciazen powierzchni tocznych, przy stosunkowo nieznacznych szybkosciach obrotowych, wobec czego tarcie jest lagodzone war¬ stewka smaru na calym obwodzie walu wzglednie powierzchni panewkowej. Pod wplywem obciazen lozyska zwieksza sie równiez cisnienie smaru w klinowatych uj¬ sciach, odpowiadajace obciazeniu lozyska, przy czym wskutek zupelnie symetryczne¬ go ukladu czesci tocznych nastepuje sa¬ moczynne srodkowanie i wyrównanie gru¬ bosci warstewki smaru na wale.Srodkowaniu temu i wyrównaniu nie przeszkadzaja wystepujace przy zagrzewa¬ niu sie panewki miejscowe przemieszcza¬ nia ich z powierzchnia toczna, gdyz odste¬ py 8 umozliwiaja obwodowe wydluzanie lub kurczenie sie poszczególnych czesci panewkowych 9 — 13 bez przemieszczania powierzchni tocznych w kierunkach pro¬ mieni walu. Przez to usuniety jest jaki¬ kolwiek wplyw stalych czesci lozyska na wytwarzanie sie warstewek, wobec czego wal sam uklada sie w srodkowym poloze-^ niu, w którym samoczynnie utrzymuje sie wskutek równowagi wszystkich na niego dzialajacych sil.Fig. 5 przedstawia schematycznie pa¬ newke, odpowiadajaca fig. 3, która wy¬ róznia sie tym, ze tylko wierzcholki trzech czesci panewkowych leza na obwodzie walca, którego srednica równa jest sredni¬ cy ulozonego walu wraz z dodatkiem po¬ dwójnej grubosci warstewki smaru. Wsku¬ tek tego wytwarzaja sie na calej po- — 3 —wierzchni tocznej sily, cisnace na smar w odstepach klinowatych. Wal sam prowa¬ dzony jest przy najmniejszej grze lozysko¬ wej, a pomimo tego ulozenie wykazuje wszystkie korzysci szerokiej gry lozyska.Odstepy klinowate doplywowe przebiegaja stale az do wierzcholków czesci panewek.Osiaga sie to przez wytoczenie kazdej pa¬ newki np. o 0,4 mm wieksze, anizeli sred¬ nica walu. Odstep konców poszczególnych czesci panewek od walu wynosi przeciet¬ nie tylko 0,2 mm. Powierzchnie toczne moga przedstawiac odcinki obwodu walca, którego srednica jest wieksza, anizeli sred¬ nica walu* Klinowate przestrzenie doply¬ wowe moga równiez, jak to uwidoczniono na fig. 5 u góry na prawo, utworzone byc przez plaszczyzny, styczne do walca.Fig. 6 przedstawia schematycznie pa¬ newke, wyrózniajaca sie tym od panewki wedlug fig. 5, ze nie tylko wierzcholki po¬ wierzchni tocznych czesci panewki leza na obwodzie walca, którego srednica równa jest srednicy umieszczonego w lozysku walu z dodatkiem podwójnej grubosci war¬ stewki smaru, lecz ze wierzcholki te two¬ rza powierzchnie, dotykajace obwodu wspomnianego walca. Z zaznaczonych na fig. 6 promieni mozna wyraznie dostrzec, ze przy powierzchniach tocznych klinowate odstepy doplywowe posiadaja promien krzywizny wiekszy, anizeli promien walu oraz promien wspomnianego powyzej wal¬ ca. Klinowate odstepy doplywowe moga byc równiez ograniczone przez plaszczyz¬ ny styczne, jak to przedstawiono na fig. 5, jak równiez przejscia pomiedzy czesciami powierzchni tocznych o róznym promieniu krzywizny moga byc ograniczone plasz¬ czyznami stycznymi. Powyzsze szczególy dotycza równiez panewek do walów, obra¬ cajacych sie w jednym kierunku.Wynalazek dotyczy równiez wielodziet¬ nych panewek, jednak symetryczne dopro¬ wadzanie smaru jest w kazdym przypadku pozadane.Poniewaz grubosc warstewki smaru, tworzacej sie na wale lub osi, zmienia sie w zaleznosci od szybkosci obrotowej, obcia¬ zenia lozyska, wisnosci smaru i innych da¬ nych, wiec dobierac nalezy panewki odpo¬ wiedniej wielkosci, szczególniej w razie wytwarzania sie najcienszej warstewki smaru. PL