Wynalazek niniejszy dotyczy urzadze¬ nia do wskazywania ruchów katowych np. samolotu dokola jednej z jego osif a w szczególnosci dotyczy centrowania i wzor¬ cowania tego urzadzenia.W szczególnosci wynalazek dotyczy u- rzadzenia do wskazywania zwrotów zao¬ patrzonego w wirnik giroskopowy oraz przyrzad sluzacy do wytwarzania sily przeciwdzialajacej precesji giroskopu i do tlumienia wahan giroskopu dokola jego osi precesji, przy czym przyrzad ten jest po¬ laczony z wirnikiem giroskopu za pomoca ukladu wywieraj acego dzialanie centru- jace na wirnik giroskopu; Urzadzenie ta¬ kie posiada mechanizm kciukowy, który po¬ zwala na dokladne i latwe wzorcowanie, u- rzadzenia oraz zapewnia skuteczne tlu¬ mienie i centrowanie wirnika giroskopo- wego. Poza tym przyrzad jest zasilany z tego samego zródla czynnika sprezonego, które zasila giroskop, dzieki czemu sila przeciwdzialajaca precesji giroskopu zwie¬ ksza sie, gdy szybkosc obrotowa wirnika wzrasta wskutek wzrostu nacisku strumie¬ nia gazu napedzajacego wirnik.Na rysunku uwidoczniono przyklad wykonania wynalazku, przy czym fig. 1 przedstawia przekrój podluzny urzadze¬ nia, fig. 2 — przekrój poprzeczny wzdluz linii 2 — 2 na fig. 1, fig. 3 — widok z przo¬ du, fig. 4 — widok szczególu polaczenia walka wskazówki z rama giroskopu i fig. 5 — widok wyjasniajacy dzialanie^ mecha¬ nizmu kciukowego.Urzadzenie niniejsze zawiera giroskop obracajacy sie dokola osi prostopadlej do osi, -naokolo której nastepuje zwrot np.samolotu. Giroskop moze Wykonywac ruch precesyjny naokolo osi prostopadlej do o- bydwóch wzmiankowanych powylej osi, przy czym przewidziany jest przyrzad do wskazywania ruchów precesyjnych girosko- pu powstajacych wskutek ruchów kato¬ wych samolotu.Urzadzenie posiada szczelna oslone 6, która jest wykonana z metalu lekkiego, np. z glinu lanego, albo z ebonitu lub produk¬ tu kondensacji fenolu, na która nasadzona jest rozszerzona czesc walcowa 7 oslony zakonczona kolnierzem pierscieniowym 8 z uszkami 8a do umocowania go na tablicy rozdzielczej samolotu, którego ruch kato¬ wy ma byc wskazywany, przy czym os po¬ dluzna oslony powinna pokrywac sie z o- sia podluzna samolotu lub byc do niej rów¬ nolegla,. Giroskop 9 osadzony wewnatrz o- slóny za pomoca nastawnych czopów 10, 11 zawiera wirnik 12 obracany dokola osi poziomej prostopadlej do osi czopów 10, 11 i osadzonej w ramie 13 (jedno z lozysk 14 jest widoczne na fig. 1). Rama 13 moze wa¬ hac sie na czopach 10, 11 pod dzialaniem sil precesyjnych, gdy rama i oslona obróca sie dokola osi prostopadlej do dwóch wzmiankowanych powyzej osi. Wirnik i ra* ma 13 zajma wtedy inne polozenia wzgle¬ dem podluznej osi oslony, a wiec i osi ste¬ rowanego samolotu, i wykaza ruch katowy samolotu naokolo którejkolwiek z trzech osi. Urzadzenie moze byc uzyite np. do wskazywania zwrotu samolotu, przechyle* nia na bok, w przód lub w tyl.Do wskazywania ruchów precesyjnych giroskopu dokola osi czopów 10, 11 sluzy wskazówka 15 przymocowana do walka 16 osadzonego obrotowo w obsadzie 17 przy¬ mocowanej do czesci walcowej 7 oslony za pomoca sruby 18 wkreconej we wspornik 19. Wskazówka 15 jest umieszczona przed tarcza 20 przymocowana do oslony i zao¬ patrzona u dolu w otwór 21, przez który przechodzi walek 16 wskazówki. Tarcza 20 jest równiez zaopatrzona w poprzeczna szczeline lukowa 22 (fig. 3), w której wi¬ dac wskaznik pochylen, który zawiera za¬ krzywiona rurke szklana 23 zatopiona na koncu 24 i napelniona ciecza. W rurce 23 moze przetaczac sie swobodnie kulka 25, która przy pochyleniu samolotu na bok, t j. przy obrocie dokola osi czopów 10, 11, przetacza sie pod dzialaniem sily ciazenia lub tez sily odsrodkowej w przypadku, gdy samolot obraca sie naokolo osi piono¬ wej. Rurka 23 jest przymocowana do ob¬ sady 17 za pomoca drutu 23a. Gdy samo¬ lot równoczesnie skreca i pochyla sie od¬ powiednio do szybkosci i kata zakretu, kulka 25 pozostaje dokladnie posrodku lukowatej rurki 23, t j. w miejscu ograni¬ czonym znakami 26 i 27, poniewaz sila od¬ srodkowa jest równa wówczas sile ciaze¬ nia. Do przodu oslony przymocowana jest za pomoca pierscienia zaciskowego 29 szyb¬ ka 28 ze szkla lub przezroczystego celu-* loidu, przez która widac wskazówke 15 i kulke 25 {fig. 3). Ruchy precesyjne ramy 13 giroskopu sa przenoszone na wskazów¬ ke 15 za pomoca przekladni skladajacej sie z osadzonej na ramie 13 plytki 30 i przymocowanego do niej czopa 31 oslonie¬ tego tulejka gumowa 32. Czop 31 posiada przedluzenie 33 umieszczone miedzy wi¬ delkami 34 (fig. 4) umocowanymi w prze¬ ciwwadze 35 przymocowanej do przedlu* zenia; 36 walka 16 ze wskazówka 15.Do obracania wirnika 12 dokola osi czo¬ pów 14 sluzy strumien gazu wyplywajacy z dyszy 37 aa szereg lopatek 38 rozniie* szczonych na obwodzie wirnika (fig. 2).Dysza 37 jest umieszczona w oslonie <&, a jeij zewnetrzny koniec jest przykryty fil¬ trujaca pokrywka 39, przy czym gaz od¬ plywa z oslony przewodem 40 przymoco¬ wanym do krócca 41 za pomoca zlacza 42 na przeciwleglym koncu oslony. Strumien gazu napedzajacego wirnik mozna otrzy¬ mac albo np. wskutek polaczenia rury wy¬ lotowej 40 z dysza Venturiego (nie przed¬ stawiona na rysunku), z pompa ssaca lub — 2 —lez z przewodem ssawczym silnika spali¬ nowego samolotu, przy czym gaz moze byc wpuszczany do oslony dysza 37. Strumien gazu mozna równiez otrzymac przez po¬ laczenie dyszy 37 ze sprezarka, przy czym moze on byc wypieszczany na zewnatrz ru¬ ra wylotowa 4(h Jest rzecza pozadana, aby po wykona¬ niu ruchu precesyjnegp giroskop wracal w polozenie normalne. W tym celu stosuje sie przyrzad sluzacy do obracania i cen¬ trowania ramy 13 giroskopu w stosunku do oslony 6 na osi precesyjnej czopów 10, 11, przy czym przyrzad ten jest umieszczony tak, aby sluzyl nietylko do obracania i cen¬ trowania ramy 13, lecz i do tlumienia jej wahan. Przyrzad ten jest zaopatrzony w cylinder 43 umieszczony wewnatrz rozsze¬ rzonej czesci walcowej 7 oslony 6 i przy¬ mocowany za pomoca nakretki 44; cylin¬ der 43 posiada kanal 45 polaczony z po¬ wietrzem zewnetrznym oraz tlok 46 prze¬ suwany wewnatrz cylindra. Tlok 46 jest zaopatrzony w tloczysko 47 posiadajace posrodku szczeline 48, w która wchodzi trzpien 49 osadzony w poprzeczce 50, wskutek czego tlok 46 moze poruszac sie ruchem zwrotnym wewnatrz cylindra 43 a tloczysko nie moze wychylac sie na boki.Oczywiscie mozna zastosowac inne urza¬ dzenie prowadnicze, np. pare trzpieni umo¬ cowanych w poprzeczce 50 z obydwóch stron tloczyska zaopatrzonego w wystepy.Tlok jest sprzezony z plytka 30, przymo¬ cowana do ramy 13, za pomoca mechani¬ zmu' kciukowego posiadajacego kciuk 51 przymocowany do tloczyska 48 oraz wo¬ dzik w postaci krazka 32 osadzonego na przedluzeniu 33 czopa 31. Kciuk 51 ma ksztalt rogalika, z którego wklesla po¬ wierzchnia wspóldziala krazek 52. Zwiek¬ szajac krzywizne wkleslej powierzchni kciuka 51 oraz dlugosc luku mozna otrzy¬ mac zadany przesuw tloka 46 przy ruchach czopa 31 podczas precesji ramy 13 wsku¬ tek obrotu samolotu okolo osi prostopadlej do osi czopów 10, 11 i osi przechodzacej przez czopy 14, dzieki czemu mozna regu* lowac ruch wskazówki 15 wzgledem tar¬ czy 20 przenoszony za pomoca trzpienia 33, widelek 34 i walka 16. Przy uzyciu kciuka i krazka wzgledne przesuniecia tloka 46 wewnatrz cylindra 43 wzrastaja wraz z wychyleniem, wobec czego skutecz¬ nosc tlumienia za pomoca tloka w cylm* drze zwieksza sie znacznie. Na fig. 5 przed¬ stawione sa dwa polozenia tloczyska 47 i kciuka 51 przy dwóch polozeniach krazka 52, a mianowicie — polozenie normalne (zerowe) oraz polozenie, przy którym kra¬ zek 52 przetoczyl sie po luku okolo 30° wskutek obrotu plytki 30 pod dzialaniem ruchu precesyjnego ramy 13. Poniewaz krazek 52 przetoczyl sie w polozenie 52', liniowa odleglosc pionowa, która przebyl ten krazek, wynosi x i o taka odleglosc mu¬ sialby przesunac sie tlok, gdyby tloczysko bylo polaczone z tlokiem i z czopem 31 przegubowo, jak to zwykle ma miejsce w tlumikach stosowanych dotychczas. Wsku¬ tek tego, ze tloczysko 47 jest wodzone za pomoca trzpienia 49 tak, iz obrót tego tlo¬ czyska jest uniemozliwiony, oraz wskutek zastosowania kciuka 51 i krazka 52 prze¬ suw tloka zwieksza sie znacznie az do war¬ tosci y (fig. 5), przy czym tloczysko i kciuk zajmuja polozenia 4T i 51\ gdy kra¬ zek zajmie polozenie 52*. Wobec tego dzia- lanie tlumiace tloka w cylindrze jest znacz¬ ne nawet przy bardzo malych ruchach ra¬ my giroskopu.Zwykle tlok 46 i czop 31 z krazkiem 52 znajduja sie na jednej linii wzdluz sredni¬ cy okraglej plytki 30, przy czym linia ta jest równolegla do pionowej osi, dokola której odbywa sie obrót samolotu, i lezy we wspólnej plaszczyznie przeprowadzo¬ nej przez te os i podluzna os oslony 6.Podczas precesji ramy 13 naokolo osi czo¬ pów 10, 11 wywolanej obrotem samolotu kolo osi pionowej krazek 52 przesuwa sie wzdluz luku kolowego, którego srodek le- — 3 —zy aial osi czopów 10, 11 (luk a — a ha fig. 5) toczac sie przy tym po wkleslej po¬ wierzchni kciuka 51, który podnosi sie wówczas w góre (fig. 2) i przesuwa tlok 46 wewnatrz cylindra 43. Wskutek pola¬ czenia cylindra 43 z powietrzem zewnetrz¬ nym po przez kanal 45 jedna strona tloka jest poddana cisnieniu atmosferycznemu, natomiast na druga strone dziala cisnie¬ nie mniejsze od atmosferycznego spowo¬ dowane ssaniem powietrza przewodem 40.Ta róznica cisnien dzialajacych na tlok 46 pochodzaca z tego samego zródla czynni¬ ka, który napedza wirnik 12 giroskopu, da¬ zy do przesuniecia tloka w dól; w chwili wiec znikniecia sil precesyjnych giroskopu rama 13 wraca w polozenie normalne.Cylinder 43 i tlok 46 obok czynnosci centrowania giroskopu po kazdej precesji tlumia wahania ramy powodowane drga¬ niami lub innymi przyczynami, co upra¬ szcza budowe urzadzenia, gdyz odpada ko¬ niecznosc stosowania oddzielnego tlumika.Ponadto zastosowanie kciuka i krazka mie¬ dzy tlokiem tlumika a rama giroskopu zwieksza w znacznym stopniu sprawnosc tlumika. Po przerwaniu doplywu powie¬ trza, np. wskutek przerwania ssania powie¬ trza z oslony, ustaje równiez dzialanie sily centrujacej i dzialanie tlumiace wskutek zrównania sie cisnienia wewnatrz oslony z cisnieniem zewnetrznym, a zatem na oby¬ dwie strony tloka 46 dziala to samo cisnie¬ nie i wówczas rama 13 zaczyna swobodnie wahac sie na osi czopów 10, U powodujac nadmierne wychylenia wskazówki 15, co wskazuje, ze urzadzenie jest nieczynne.Poniewaz tlok 46, podobnie jak wirnik 12, jest uruchomiany tym samym czynni- kiem napedowym, wiec sila przeciwdziala¬ jaca precesji giroskopu jest funkcja ci¬ snienia gazu i tym samym szybkosci wirni¬ ka, np* gdy cisnienie gazu zwieksza sie, wzrasta równiez szybkosc obrotowa wirni¬ ka oraz sila precesji giroskopu, lecz jedno¬ czesnie zwieksza sie w tym samym stosun¬ ku róznica cisnien dzialajacych na tlok 46, tak iz sila przeciwdzialajaca wywierana na giroskop staje sie wieksza z chwila zwiek¬ szenia sily precesji giroskopu i odWotnie sila przeciwdzialajaca' jest mniejsza, gdy sila precesji jest mniejsza.Poza tym pozadane jest regulowanie czulosci przyrzadu centrujacego i tlumiace¬ go? w tym celu w cylindrze 43 wykonane jest polaczenie przestrzeni nad tlokiem, w której panuje wieksze cisnienie, z wne¬ trzem oslony o niskim cisnieniu w postaci kanalu 53, komory 54 oraz kanalu 55. Prze* swit kanalu 53 moze byc regulowany za pomoca zaworu 56, który jest wkrecony w górna czesc cylindra 43. Gdy iglica zawo¬ ru 56 zamyka calkowicie otwór 53, to na tlok 46 dziala calkowite cisnienie atmo¬ sferyczne poprzez kanal 45, z chwila jed¬ nak podniesienia iglicy zaworu otwór 53 tworzy polaczenie miedzy wnetrzem cylin¬ dra a wnetrzem oslony poprzez kanal 55, tak iz kanalem 45 moze przeplywac pew¬ na ilosc powietrza. Czulosc przyrzadu tlu¬ miacego jest najwieksza, gdy otwór 53 jest zamkniety calkowicie, a najmniejsza, gdy otwór jest calkowicie odsloniety, posred¬ nie zas stopnie czulosci otrzymuje sie zmie¬ niajac nastawienie iglicy zaworu 56 w sto¬ sunku do otworu kanalu 53. PL