Wynalazek niniejszy dotyczy pedni, wlaczanej pomiedzy wal napedzajacy i wal napedzany w celu przenoszenia energji mechanicznej z walu napedzajacego na wal napedzany. Przedmiot wynalazku za¬ wiera urzadzenie hydrauliczne, w którem energja ruchu srodka roboczego jest sto¬ sowana do przenoszenia napedu (wedlug typu Fóttinger'a), oraz mechanizm do zmia¬ ny szybkosci w szerokich granicach, który dziala samoczynnie w zaleznosci od zmian w ilosci energji, doplywajacej ze zródla napedu do walu napedzajacego, oraz w za¬ leznosci od warunków pracy (obciazenia) walu napedzanego.Biorac ogólnie, przedmiot wynalazku stanowi pednia hydrauliczna, której jedna czesc, czyli kolo napedzajace jest polaczo¬ ne z walem napedzajacym, a czesc druga, czyli kolo napedzane jest polaczone z jed¬ na z czesci skladowych przekladni plane¬ tarnej lub przekladni róznicowej. Ponadto pomiedzy wymienionemi kolami umieszczo¬ ne jest kolo posrednie, sprzezone z druga czescia skladowa wzmiankowanej prze¬ kladni planetarnej wzglednie róznicowej, podczas gdy wal napedzany jest polaczony z pozostala czyli trzecia czescia skladowa przekladni planetarnej wzglednie róznico¬ wej. A wiec zamiast zwyklej pedni hydrau-lieznef, przenoszacej moment obrotowy bezposrednio na wal napedzany, pednia wedlug wynalazku posiada kolo posrednie,J Bpr^ezpne z'kolem opaz z ^alem napedza¬ nym, przyczem podczas rozruchu pedni caly moment obrotowy walu napedzajace¬ go zostaje poczatkowo przeniesiony wy¬ lacznie na to kolo posrednie, które przeka¬ zuje czesc tego momentu walowi napedza¬ nemu. Nastepnie szybkosc walu napedza¬ nego wzrasta i nastepuje ewentualnie chwi¬ la, w której stosunek obciazenia walu na¬ pedzanego do momentu obrotowego walu napedzajacego osiaga taka wartosc, iz czesc momentu obrotowego przenosic sie zaczyna na kolo napedzane przekladni, wskutek czego wzrasta szybciej szybkosc obrotowa walu napedzanego.W pedni wedlug wynalazku najlepiej zastosowac przekladnie planetarna; w tym przypadku kolo napedzane pedni hydrau¬ licznej najlepiej jest polaczyc z wiencem tej przekladni, zaopatrzonym w uzebienie wewnetrzne, kolo posrednie — z kolem glównem przekladni, a wal napedzany — z obsada, w której osadzone sa osie kól obiegowych przekladni. Wymienione po¬ wyzej narzady stanowia znane powszech¬ nie czesci skladowe przekladni planetar¬ nej; w razie uzycia przekladni róznicowej narzadom tym beda odpowiadaly; palak obrotowy, w którym osadzone sa dwa kól¬ ka zebate, pozostalym zas narzadom — dwa róznicowe kola zebate.Wzmiankowane kolo posrednie moze posiadac dowolna odpowiednia postac, np. kola szprychowego, kola lopatkowego, ko¬ la komórkowego lub równowaznego narza¬ du obrotowego, który moze byc umieszczo¬ ny pomiedzy kolami pedni hydraulicznej tak, aby pomiedzy scianki tego narzadu wplywala ciecz lub srodek roboczy innego rodzaju, wtlaczany pomiedzy nie zapomo- ca kola napedzajacego przekladni.Ponizej opisany jest bardziej szczegó¬ lowo przyklad wykonania wynalazku w zwiazku z rysunkiem, na którym fig. 1 — 3 przedstawiaja schematy, opisane szcze¬ gólowo nizej; fig. 4 — przekrój podluzny pedni; fig. 5 — widok zboku czesci kola posredniego; fig. 6 — podobny widok cze¬ sci kola napedzanego, a fig. 7, 8 i 9 — wi¬ dok zprzodu, przekrój pionowy oraz widok zgóry czesci zewnetrznej kola lopatkowe¬ go (w wiekszej podzialce).Na rysunku kolo napedzajace pedni hy¬ draulicznej jest oznaczone litera P, kolo napedowe — litera S, kolo posrednie — li¬ tera W, zas przekladnia planetarna jest oznaczona litera G. Wal napedzajacy i wal napedzany sa oznaczone literami J i O. Z pozostalych czesci pedni oslona C jest sztywno polaczona z kolem napedowem S, litera zas F oznacza sprzeglo jednokie¬ runkowe dowolnej odpowiedniej budowy.Kolo posrednie 10 jest wyposazone na swym obwodzie w lopatki 2, przyczem ciecz, pedzona zapomoca kola napedzaja¬ cego P z jeg& kanalów 3, przeplywa po¬ miedzy wzmiankowanemi lopatkami do ka¬ nalów 4 kola napedzanego S i wraca po¬ miedzy zebrami 5 kola W do kola P. Ze¬ bra 5 moga znajdowac sie w plaszczyznach, przechodzacych przez os podluzna pedni, lub tez moga byc umieszczone inaczej w postaci szprych.Kolo napedzajace P pedni hydraulicz¬ nej stanowi jednolita calosc z walem na¬ pedzajacym 1 lub jest polaczone z tym wa¬ lem na stale w dowolny inny sposób, a ko¬ lo napedzane S sprzegla stanowi jedna ca¬ losc z zebatym wewnetrznym wiencem 6 przekladni planetarnej G. Kolo posrednie W obraca sie wraz z kolem srodkowem 7 przekladni planetarnej, a kola obiegowe 8 tej przekladni sa umieszczone na obsadzie 9, obracajacej sie wraz z walem napedza¬ nym O.Podczas obracania sie kola napedzaja¬ cego P ciecz robocza, wyplywajaca z ka¬ nalów 3, wprawia w ruch obrotowy zapo¬ moca znajdujacych sie na jej drodze lopa- — 2 —tek kolo W oraz kolo napedzane S. Jezeli wal napedzany O jest obciazony (nalezy pamietac, iz wal ten jest sztywno polaczo¬ ny z obsada 9 kól obiegowych), to kolo na¬ pedzane S pedni bedzie stawialo wiekszy opór wprawieniu go w ruch, niz kolo po¬ srednie W wskutek tego, iz stosunek prze¬ kladni pomiedzy wiencem zebatym kola napedzanego i kolami obiegowemi, na które przenosi sie obciazenie walu nape¬ dzanego, jest wiekszy od stosunku prze¬ kladni pomiedzy kolem srodkowem tej przekladni a kolami obiegowemi, a wiec po¬ ruszanie kola napedzanego jest trudniej¬ sze niz poruszanie kola posredniego. Wsku¬ tek tego moment obrotowy walu napedza¬ jacego przedewszystkiem .wprawia w ruch obrotowy kolo posrednie W.Z tego powodu kolo posrednie zaczyna obracac sie, wraz z kolem napedzajacem pedni (z poslizgiem wzgledem kola nape¬ dzajacego, zaleznym od szybkosci obroto¬ wej tego ostatniego), a wskutek tego zacz¬ nie obracac sie kolo srodkowe 7 przeklad¬ ni planetarnej, powodujac obracanie sie obsady 9, a przez to i walu napedzanego O w tymze kierunku,] lecz z, mniejsza szybko¬ scia, poniewaz wieniec 6 pozostaje jeszcze nieruchomy wskutek róznic przekladni, W tym okresie caly moment obrotowy nape¬ dzajacy obraca kolo posrednie W.W miare jednak wzrostu szybkosci ob¬ rotowej walu napedzanego O opór stawia¬ ny przezen stopniowo zmniejsza sie, wo¬ bec czego wal ten przezwycieza opór wien¬ ca 6 i kola napedzanego S pedni hydrau¬ licznej, do którego wieniec ten jest przy¬ laczony na stale (stanowiac z nim jedna calosc), czyli kolo napedzajace P zaczyna obracac kolo napedzane S z wiencem 6 pizekladni planetarnej G. W miare dalsze¬ go wzrostu szybkosci obrotowej wienca 6 wskutek dzialania srodka napednego wie¬ niec ten rozpoczyna juz sam obracac obsa¬ de 9, a przez to i wal napedzany, z coraz to wieksza szybkoscia az do chwili, w któ¬ rej szybkosc obrotowa wienca 6 staje si$ równa szybkosci Kola srodkowego / (z uwzglednieniem poslizgu w sprzegle]. to osiagnieciu tego stanu wszystkie czesci skladowe przekladni planetarnej obracaja sie lacznie i szybkosc obrotowa walu na¬ pedzanego jest równa szybkosci obrotowej walu napedzajacego, to jest osiagniety zo¬ staje stosunek szybkosci 1:1.Z powyzszego wynika, ze szybkosc ob¬ rotowa walu napedzanego samoczynnie zo¬ staje zwiekszona zapomoca pedni od zera do szybkosci obrotowej walu napedzaja¬ cego, zaleznie od zmniejszenia sie obciaze¬ nia walu napedzanego, czyli innemi slowy kazda zmiana obciazenia tego walu spro¬ wadza odpowiednia zmiane stosunku prze¬ kladni w pedni jako calosci, ustalajacego sie samoczynnie; wskutek tego moment obrotowy moze byc przenoszony niezmien¬ nie w wielu przypadkach praktyki. Pednia, której budowa jest oparta na powyzszych ogólnych zasadach, samoczynnie przenosi bez zmian moment obrotowy, chociazby on zmienial sie w dowolnie szerokich grani¬ cach. Skutecznosc dzialania opisanego po¬ wyzej urzadzenia moze byc znacznie zwiek¬ szona zapomoca srodków nastepujacych.Lopatki 2 kola posredniego W sa osa¬ dzone obrotowo na ustawionych promie¬ niowo trzpieniach 10 i sa nastawiane w po¬ lozenie wlasciwe, czyli promieniowe, za¬ pomoca sprezyn, Naprzyklad plaszczyzny oporowe 11, znajdujace sie na koncach trzpieni 10 skierowanych ku osi kola, sa oparte na pierscieniu 12, obciazonym spre^ zynami (fig. 8) i zapobiegajacym obraca¬ niu sie lopatek. Kolo' napedzane S pedni oraz wieniec 6 przekladni planetarnej, po¬ laczony z tern kolem, sa zabezpieczone od obracania sie w kierunku odwrotnym zapo¬ moca jednokierunkowego sprzegla F lub podobnego urzadzenia.Przy takiem wykonaniu lopatki 2 zo¬ staja obrócone z ich normalnego polozenia w polozenie nachylone ku przodowi (fig. — 3 -8) pod fiacisfctem srodka roboczego, wyply¬ wajacego z kola napedzajacego pedni w kierunku osiowym, -gdy wal napedzany za- t&yna daplerfr obracac sie. Srodek roboczy, kierowany lopatkami 2, pochylonymi pod katem do kierunku obrotu, jak to zazna* czono na fig. 2 strzalkami, uderza w scian¬ ki bófcztt* kanalów 4 kota napedzanego S, lecz nie moze obrócic go wtyl wskutek przeciwdzialania sprzegla jednokierunko¬ wego F, wobec czego bidzie oddzialywal wstecz na lopatki 2, wspomagajac tern bez* pó&edni naciek srodka roboczego na te lopatki i przyspieszajac obracanie sie ko* la posredniego W. Poniewaz kolo to jest polaczone sztywno z kolem grodkowem 7 przekladni planetarnej dzialanie ulatwi wiec znacznie przezwycie* zenie bezwladnosci walu napedzanego. Z powyzszego wynika, ze w tym okresie cza* su kolo posrednie W dziala jako wirnik turbiny iinpulsyjno*reakcyjnej, w której za kolo kierownicze sluzy kolo 5 ped* ni Powyzsze dzialanie bedzie trwalo az do nastepnego okresu, w ciagu którego czynnosc srodka roboczego, wyplywajace¬ go z kola napedzajacego P pedni, wzgle¬ dem kola posredniego zostanie ulatwiona przez zwiekszanie sie szybkosci obrotowej tego kola, zblizajacej sie stopniowo do szybkosci obrotowej kola P, gdy lopatki 2 stopniowo wyprostowuja sie. W tym sta¬ nie lopatek strumienie srodka roboczego plyna zasadniczo w kierunku osiowym, zaznaczonym strzalkami na fig. 3. Kat po¬ chylenia lopatek 2 zalezy, oczywiscie, od róznicy pomiedzy szybkosciami kola W i kola Py to jest od ilosci doprowadzanej e- nergji mechanicznej i od obciazenia pedni, i bedzie zmienial sie bez przerwy odpo¬ wiednio do zmian wymienionych czynni¬ ków. Przy stosunku przekladni pedni 1 : 1 lopatki sa ustawione równolegle do osi kól lub w przyblizeniu równolegle do niej.Wzmiankowanym powyzej ruchomym lopatkom 2 moze byc nadany ksztalt oply¬ wowy, podobnie jak w turbinach, dostoso¬ wany do najbardziej odpowiedniej pracy pedni wedlug wynalazku, zaleznie od wa¬ runków. W odmianie, przedstawionej na rysunku, krawedz czolowa lopatek jest nieco cofnieta wtyl wzgledem kierunku ob¬ rotu kola W.Wynalazek niniejszy dotyczy równiez odmiennej pedni, w której pomiedzy kola¬ mi umieszczona jest wieksza liczba kól posrednich, z których drugie, czwarte i t. d. kola sa wyposazone w lopatki nieobraca* jace sie i dzialaja jako kola kierownicze w ciagu tych okresów, gdy pednia pracuje ja¬ ko turbina impulsy jno-reakcyjna. Te kola posrednie (kierownicze) moga byc pola¬ czone ze soba i moga byc lacznie lub kaz¬ de zosobna zabezpieczone od obracania sie w kierunku wstecznym zapomoca jednego lub wiekszej liczby sprzegiel jednokierun¬ kowych. Z pednia wedlug wynalazku mo¬ ze byc skojarzona dowolna nawrota* prze¬ kladnia mechaniczna, przyczem mozna za¬ stosowac polozenie zerowe pomiedzy polo¬ zeniami, odpowiadajacemi ruchowi na* przód i ruchowi wtyl.Takie przekladnie nawrotne sa znane powszechnie, wiec nic wymagaja szczegó* lowego opisu.Osie obrotu lopatek ruchomych (to jest osie trzpieni IG) najlepiej jest umiescic nie posrodku lopatek, lecz nieco blizej krawe¬ dzi tylnych w taki sposób, aby lopatki nie byly zrównowazone, przyczem wieksza czesc lopatki powinna znajdowac sie od strony jej krawedzi czolowej {czyli od strony kola napedzajacego).Sprzeglo jednokierunkowe F, wzmian¬ kowane powyzej i majace na celu zapobie¬ ganie obracaniu sie wstecz kola napedza¬ nego 3 pedni hydraulicznej, moze byc wla* czone pomiedzy to kolo lub inna czesc ped¬ ni, sztywno z nsem polaczona, oraz inna czesc pedni, umocowana nieruchomo na podstawie pedni. N&przyklad z fig. 4 wi- - 4 -dac, se jedoa cs^c sprzata j«li»akterun- kowego (np, wieniec lub pierscien uzebio¬ ny 13) jest osadzony na oslonie C„ pola¬ czonej sztywno z kolem napedzanem S, podczas gdy zapadka lub zapadki 14) jest umocowana na jakiejkolwiek postronnej czesci pedni, np* wsporniku 15. Ponadto moga byc za¬ stosowane narzady, umozliwiajace przesta¬ wianie w razie potrzeby tego sprzegla jed¬ nokierunkowego w polozenie nieczynne, poniewaz w pewnych okolicznosciach mo¬ ze okazac sie rzecza pozyteczna dopuscic obracanie sie wstecz kola napedzanego pedni oraz wienca przekladni planetarnej, Naprzyklad obracanie sie wstecz wienca umozliwia bardziej powolny rozruch ped¬ ni, czyli umozliwia calkowity rozruch sil¬ nika napedzajacego przed rozpoczeciem przenoszenia momentu obrotowego zapo- moca przekladni planetarnej. W tym celu nieruchoma czesc sprzegla jednokierunko¬ wego moze byc zatrzymywana zapomoca hamulca tasmowego lub hamulca innego rodzaju, zwalnianego w razie potrzeby, W razie zastosowania wynalazku ni¬ niejszego w pojezdzie mechanicznym wzmiankowany hamulec tasmowy lub ha¬ mulec innego rodzaju moze byc sprzezony z zespolem hamulcowym pojazdu w taki sposób, iz przy hamowaniu pojazdu ha¬ mulec pedni zostaje zwolniony. PL