Przy zastosowaniu w pojezdzie mecha¬ nicznym wolnego biegu, t. j. samoczynnego wylaczania silnika napedowego podczas jazdy, gdy jazda nie wymaga napedu za- pomoca silnika, wal silnika obraca sie ja¬ lowo z mozliwie najmniejsza szybkoscia, nastawiana samoczynnie, zalezy bowiem na tern, azeby pojazd posuwal sie w pewnych warunkach mozliwie najwolniej np. po miejskich ulicach oraz by silnik pracowal wtedy mozliwie najciszej, zuzywajac moz¬ liwie malo paliwa. Poniewaz jednak sil¬ nik napedowy pojazdu napedza równiez rozmaite urzadzenia pomocnicze, sluzace do gromadzenia energji, np. pradnice do ladowania akumulatorów elektrycznych lub pompe powietrzna do gromadzenia powie¬ trza sprezonego, to osiagniecie wyzej wy¬ mienionych celów przy zastosowaniu biegu wolnego ma jeszcze i ten skutek, ze groma¬ dzone sa zapomoca urzadzen pomocniczych znacznie mniejsze ilosci energji, niz to mia¬ lo dotychczas miejsce w pojazdach, nie wyposazonych w wolny bieg.Dazenie do powyzszych celów moze do¬ prowadzic nawet do tego, iz w pewnych okolicznosciach ilosc nagromadzonej po¬ mocniczej energji moze byc niewystarcza¬ jaca. Wobec tego konstruktorzy pojazdów zaczeli zaopatrywac pojazdy z wolnym biegiem np. w wieksze pradnice, aby mimo wszystko miec zawsze do rozporzadzenianiezbedne ilosci energji, nagromadzonej zapomoca wzmiankowanych urzadzen po¬ mocniczych. „? 1 '\- Vi ', Wypokazanie| jednak f pojazdów w wieksze urzadzenia pomocnicze jest, oczy¬ wiscie, niekorzystne i ma równiez swoje granice, pomijajac juz zwiekszenie ko¬ sztów fabrykacji oraz zwiekszenie wagi po¬ jazdu.Wynalazek niniejszy ma na celu osia¬ ganie takze w pojazdach mechanicznych, wyposazonych w wolny bieg, zapomoca nie- zlozonych urzadzen pomocniczych o nie¬ wielkiej wadze i niewielkiej objetosci pew¬ nego zapasu energji, który bylby zawsze do rozporzadzenia niezaleznie od dlugosci czasu stosowania biegu wolnego. Cel po¬ wyzszy osiaga sie wedlug niniejszego wy¬ nalazku w ten sposób, ze szybkosc obroto¬ wa walu silnika, biegnacego jalowo na wolnym biegu, staje sie wieksza od zwyklej szybkosci obrotowej biegu jalowego wte¬ dy, gdy szybkosc pojazdu przekracza pew¬ na okreslona granice, przez co osiaga sie stale zuzycie energji, nawet wtedy, gdy uzupelnianie energji, gromadzonej w za¬ sobnikach energji, bylo niewystarczajace wskutek dluzszych okresów jazdy na wol¬ nym biegu i dluzszych wskutek tego okre¬ sów jalowego biegu silnika napedowego.Do tego celu ma sluzyc samoczynne u- rzadzenie do regulowania szybkosci obro¬ towej walu silnika podczas biegu jalowego, które posiada wedlug wynalazku postac mechanizmu pomocniczego, zapomoca któ¬ rego szybkosc obrotowa walu silnika, bie¬ gnacego jalowo, nastawiajaca sie samo¬ czynnie, czyli ustalajaca sie samoczynnie po przerwaniu doplywu gazu przez kierow¬ ce pojazdu i utrzymywana zapomoca po¬ wyzszego urzadzenia na mozliwie najniz¬ szym poziomie przy mniejszych szybko¬ sciach pojazdu zostaje nieco zwiekszona przy wiekszych szybkosciach jazdy w celu uzupelnienia zapasu energji, gromadzonej w zasobnikach zapomoca urzadzen pomoc¬ niczych, napedzanych za posrednictwem napedowego silnika pojazdu. Zwiekszenie tej szybkosci obrotowej biegu jalowego uskutecznia sie np. w ten sposób, ze me¬ chanizm pomocniczy przestawia pewien na¬ rzad sterujacy, wskutek czego szybkosc graniczna regulatora zostaje zwiekszona tak, iz regulator zaczyna dzialac dopiero przy szybkosciach pojazdu, przekraczaja¬ cych pewna wartosc.Dzieki zastosowaniu takiego urzadzenia osiaga sie, ze podczas jazdy na wolnym biegu z szybkoscia, mniejsza od wzmian¬ kowanej powyzej szybkosci granicznej, oraz podczas postoju pojazdu wal silnika nape¬ dowego obraca sie jalowo z najmniejsza szybkoscia, odpowiadajaca najmniejszemu zuzyciu paliwa i z najmniejszym halasem.Podczas jazdy pojazdu z szybkoscia, mniejsza od wzmiankowanej szybkosci gra¬ nicznej, ilosci energji, czerpanej z zasob¬ ników energji, sa stosunkowo niewielkie.Jezeli jednak pojazd posuwa sie na wol¬ nym biegu z szybkoscia, wieksza od szybko¬ sci granicznej, na która nastawione zosta¬ lo urzadzenie pomocnicze, to zuzycie ener¬ gji, czerpanej z zasobników, jest tak duze, iz staje sie niezbedne uzupelnianie zapasu energji w tych zasobnikach. Z drugiej stro¬ ny podczas jazdy z wiekszemi szybkoscia¬ mi koniecznosc jazdy bez halasu odpada, wobec czego moze byc stosowana wieksza szybkosc obrotowa podczas biegu jalowego bez koniecznosci uwzgledniania innych wy¬ magan. A wiec przy stosowaniu pojazdów z urzadzeniem, wykonanem wedlug wyna¬ lazku niniejszego, z jednej strony czyni sie zadosc warunkom jazdy z najmniejszym halasem oraz najmniejszem zuzyciem pa¬ liwa, z drugiej zas uzupelnia sie zapas ener¬ gji w zasobnikach zapomoca urzadzen po¬ mocniczych w rozmiarach zwykle stosowa¬ nych, oraz zwyklej niewielkiej wagi w spo¬ sób korzystny pod wzgledem gospodar¬ czym- Korzystnie jest wykonac powyzsze urza- — 2 —dzenie samoczynne przez polaczenie dwóch przyrzadów, z których jeden dziala zalez¬ nie od szybkosci obrotowej walu silnika na¬ pedowego, drugi zas — zaleznie od szybko¬ sci samego pojazdu, przyczem pierwszy ze wzmiankowanych przyrzadów przesta¬ wia narzad sterujacy, którego przestawia¬ nie zalezy równiez od drugiego przyrzadu w stopniu rozmaitym, zaleznie od tego, czy pojazd posuwa sie z szybkoscia wieksza lub mniejsza od pewnej wzmiankowanej powy¬ zej szybkosci granicznej.Narzad sterujacy oddzialywa za po¬ srednictwem np. tloka, przepony lub po¬ dobnego narzadu na mechanizm rozrzad- czy silnika napedowego, np. przymyka lub otwiera przepustnice gaznika, przyczem najdogodniej jest by przy oddzialywaniu tern posredniczyl ciekly lub gazowy czyn¬ nik roboczy. W tym celu moze byc np. sto¬ sowana niedopreznosc, panujaca w przewo¬ dzie ssacym silnika, lub tez powietrze spre¬ zone.Urzadzenie wedlug wynalazku posiada nietylko wzmiankowana powyzej zalete, ze zapewnia istnienie wystarczajacego zawsze zapasu energji w zasobnikach, zasilanych zapomoca urzadzen pomocniczych, lecz po¬ siada ponadto te zalete, zwlaszcza np. w stosunku do korzystania z pradnicy, ze w razie jazdy z szybkoscia, wieksza od wzmiankowanej powyzej szybkosci gra¬ nicznej, zasilanie latarni nawet podczas jazdy na wolnym biegu jest uskuteczniane bezposrednio zapomoca pradnicy, wskutek czego baterja akumulatorów zachowuje zwykly swój zapas energji. Nie ma wiec miejsca taki stan, przy którym podczas jazdy na wolnym biegu (oczywiscie z szyb¬ koscia wieksza od wzmiankowanej szybko¬ sci granicznej) uklad obwodów elektrycz¬ nych jest zasilany pradem wylacznie zapo¬ moca baterji akumulatorów i, w razie nie¬ dokladnosci w dzialaniu tej baterji, moze nagle odmówic dzialania. Aczkolwiek tego rodzaju wypadki przy mniejszych szybko¬ sciach jazdy nie posiadaja zasadniczo szkodliwych skutków, poniewaz kierowca moze szybko pojazd zatrzymac, a podczas jazdy z szybkoscia np. 30 — 35 km/godz moze nawet wyrzec sie poslugiwania sie wzmiankowanym zapasem energji, to jed¬ nak wypadki takie prowadza w razie jazdy z wieksza szybkoscia bezposrednio do u- szkodzenia pojazdu i nieszczesliwych wy¬ padków z pasazerami, powodowanych przerwa w dzialaniu oswietlenia.Przez zastosowanie wynalazku niniej¬ szego bezpieczenstwo jazdy na wolnym bie¬ gu zostaje znacznie zwiekszone.Wedlug wynalazku niniejszego zaleca sie jako przyrzady, z których jeden poru¬ sza wzmiankowany powyzej narzad steru¬ jacy w zaleznosci ód szybkosci obrotowej walu silnika, a dzialanie drugiego jest za¬ lezne od szybkosci pojazdu i zmienia dzia¬ lanie pierwszego ze wzmiankowanych przy¬ rzadów, stosowac dwie pompy do cieczy, wspóldzialajace ze soba w ten sposób, ze wzmiankowany powyzej narzad sterujacy jest przestawiany na skutek nacisku cie¬ czy, tloczonej przez pierwsza pompe (na¬ pedzana od silnika pojazdu), mechanizm zas napedowy pojazdu jest wyposazony w drugi narzad sterujacy, na który oddzialy¬ wa nacisk cieczy, tloczonej przez druga pompe (napedzana od osi kól pociago¬ wych pojazdu) i na skutek którego zmie¬ nia sie, w razie przekroczenia pewnej zgó- ry okreslonej szybkosci, ilosc cieczy, tlo¬ czonej przez pierwsza'pompe, lub cisnienie tej cieczy.Takie pompy do cieczy posiadaja w po¬ równaniu ze zwyklemi regulatorami od- srodkowemi, stosowanemi do regulowania szybkosci obrotowej walu silnika, te wyz¬ szosc, iz nawet przy nieznacznem zwiek¬ szeniu sie tej szybkosci zachodzi (przy u- zyciu niewielkich mas dzialajacych) znacz¬ ny wzrost cisnienia cieczy, a jednoczesnie i niezwloczne nalezyte hamowanie ruchu narzadu sterujacego, czyli zwieksza sie — 3 —czulosc zespolu narzadów, regulujacych dzialanie mechanizmu napedowego, oraz o- siaga sie jego szybkie i niezawodne dzia¬ lanie bez wahania sie okolo pewnego po¬ lozenia posredniego.Urzadzenie pomocnicze moze byc rów¬ niez wykonane tak, aby jego dzialanie by¬ lo zalezne ponadto od stanu zapasu ener- gji, nagromadzonego w zasobnikach ener¬ gii. Cel powyzszy moze byc osiagniety np. w ten sposób, ze jeden ze wzmiankowanych powyzej narzadów sterujacych wyposaza sie w przyrzady ryglujace lub zwalniajace ten narzad i przestawiane mechanicznie lub zapomoca czynnika roboczego, znajdu¬ jacego sie pod cisnieniem, lub tez droga elektryczna.Na rysunku uwidoczniony jest schema¬ tycznie jeden z przykladów wykonania wy¬ nalazku niniejszego, przyczem glówniejsze czesci skladowe urzadzenia sa przedsta¬ wione w przekroju.Wal / silnika M napedza za posrednic¬ twem gietkiego walka 2 pompe do cieczy 3. Wal napedzany 4 mechanizmu napedo¬ wego pojazdu napedza za posrednictwem gietkiego walka 5 pompe do cieczy 6. Nad pompa 3 znajduje sie komora tloczna 7.Ciecz, tloczona do tej komory, moze z niej wyplywac otworem 8, którego przeswit moze byc regulowany zapomoca sruby 9.Ciecz ta oddzialywa, zaleznie od ilosci i cisnienia, na suwak tloczkowy 39.Pompa 3 wytwarza cisnienie cieczy, wzrastajace wraz ze wzrostem liczby obro¬ tów walu pompy, przyczem cisnienie to jest tern wieksze, im mniejszy jest nasta¬ wiony zapomoca sruby 9 przeswit otworu 8. Przy pewnej okreslonej wartosci tego cisnienia nacisk cieczy na suwak tloczko¬ wy 39 przezwycieza nacisk sprezyny 10 i przesuwa suwak tloczkowy do góry. Ten przesuw zachodzi tern pózniej, równiez przy wiekszych szybkosciach jazdy pojazdu, im wiekszy jest przeswit otworu 8. Dzieki temu przez odpowiednie nastawienie prze¬ switu otworu 8 zapomoca sruby 9 mozna zgóry ustalic szybkosc obrotowa walu sil¬ nika, przy której suwak tloczkowy 39 za¬ czyna sie przesuwac. W razie przesuwania sie suwaka tloczkowego 39 do góry, laczy sie przewód 11 z otworem odpowietrzaja¬ cym 12, wskutek czego górna czesc cylindra 13, mianowicie przestrzen nad tlokiem 14, w której poprzednio panowala niedoprez- nosc, polaczona zostaje z powietrzem ota¬ cza jacem. Wskutek tego tlok 14 zaczyna przesuwac sie pod dzialaniem sprezyny 15 ku dolowi. Dzieki temu przesuwa sie ku dolowi równiez i tloczysko 16, co umozliw wia przekrecenie sie równiez ku dolowi ramienia 17, polaczonego sztywno z klapa 18 i sprzezonego za posrednictwem ramie¬ nia 22 i dzwigni 21 z pedalem noznym 20 i sprezyna 19, pod dzialaniem tej wlasnie sprezyny, wskutek czego klapa 18 zamyka przewód zasilajacy i szybkosc obrotowa walu silnika zmniejsza sie. Ilosc cieczy, tloczonej zapomoca pompy 3, oraz jej ci¬ snienie zmniejsza sie odpowiednio, tak ze nacisk sprezyny 10 powoduje przesuniecie sie suwaka tloczkowego 39 zpowrotem w polozenie posrednie, uwidocznione na ry¬ sunku.Jezeli szybkosc obrotowa walu silnika bedzie sie w dalszym ciagu zmniejszala, to suwak tloczkowy 39 równiez bedzie sie przesuwal w dalszym ciagu ku dolowi i po¬ laczy przewód 11 z przewodem 23, a tern samem i z przewodem ssawczym 24, w którym panuje niedopreznosc. Ta niedo- preznosc ujawnia sie równiez i w górnej czesci cylindra 13, przesuwajac tlok 14 do góry, wskutek czego tloczysko 16 naciska ramie 17 do góry tak, iz klapa 18 otwiera ponownie przewód zasilajacy.Przez odpowiednie zatem nastawienie sruby 9, regulujacej przeswit otworu 8, mozna zgóry nastawic urzadzenie na pew¬ na szybkosc obrotowa walu silnika, która silnik ten samoczynnie zachowuje podczas biegu jalowego. — 4 —Pompa do cieczy 6, sprzezona z walem napedzanym 4 mechanizmu napedowego pojazdu, przetlacza ciecz z komory ssaw- czej 32 do komory 25. Jezeli sprzeglo 27, 28, które sluzy jednoczesnie do wlaczania wolnego biegu, jest wylaczone, np, zapo- moca mechanizmu pomocniczego, wlacza¬ jacego lub wylaczajacego wolny bieg pod dzialaniem niedopreznosci, oznaczonego na rysunku liczba 29, to wal 1 i wal 4 obraca¬ ja sie z róznemi szybkosciami obrotowemi.Szybkosc obrotowa walu 1 nastawia sie samoczynnie pod dzialaniem pompy 3 i skojarzonych z nia narzadów na wartosc, ustalona dla biegu jalowego zapomoca sruby 9. Aby jednak to zmniejszanie sie szybkosci obrotowej walu silnika do nie¬ wielkiej szybkosci, odpowiadajacej biego¬ wi jalowemu, zachodzilo wedlug wynalaz¬ ku dopiero wtedy, gdy szybkosc samego pojazdu zmniejszy sie ponizej pewnej usta¬ lonej- granicy, mechanizm napedowy po¬ jazdu jest wyposazony w nastepujace specjalne urzadzenie pomocnicze, które u- skutecznia zmiane szybkosci obrotowej walu silnika podczas biegu jalowego w ra¬ zie zmniejszenia sie szybkosci pojazdu po¬ nizej wzmiankowanej granicy.Pomiedzy komora ssawcza 25 i pompa 6 umieszczona jest sruba nastawna 30, za¬ pomoca której mozna regulowac przeswit otworu 31. Jezeli ssanie w komorze 32 zwieksza sie ponad pewna wartosc wsku¬ tek zasysania wiekszej ilosci cieczy przez pompe 6, napedzana z szybkoscia, zalezna od szybkosci pojazdu, to powoduje ono przesuwanie sie ku dolowi grzybka zawo¬ rowego 33 wbrew dzialaniu sprezyny 34, wskutek czego komora 35 zostaje polaczo¬ na z komora 32, a do komory 35 ciecz jest doprowadzana tylko zapomoca pompy 6.Poniewaz grzybek zaworowy 33 jest po¬ laczony sztywno zapomoca wrzeciona 36 z grzybkiem zaworowym 37, znajdujacym sie w komorze tlocznej 7 pompy 3, wiec jednoczesnie otwiera sie jeszcze jeden otwór czyli ujscie z tej komory, tak iz ciecz, tloczona zapomoca pompy 3, moze przeplywac tym otworem do komory 35.Ta moznosc zmiany mozliwosci wyply¬ wu cieczy z komory tlocznej 7, dajacego sie ponadto regulowac zapomoca sruby 38 powoduje, iz suwak tloczkowy 39 zaczyna przesuwac sie do góry nie przy pewnej mniejszej szybkosci obrotowej walu silni¬ ka, odpowiadajacej nastawieniu sruby 9, lecz dopiero przy pewnej szybkosci wiek¬ szej, która reguluje sie przez nastawianie sruby 38. Czyli, innemi slowy, cylinder 13 zostaje polaczony z powietrzem otaczaja- cem dopiero przy wiekszej szybkosci obro¬ towej, a wskutek tego i zamykanie przewo¬ du zasilajacego zapomoca klapy 18 za¬ chodzi dopiero przy tej wiekszej szybkosci obrotowej. Wskutek tego bieg jalowy silni¬ ka nastawia sie samoczynnie na wieksza szybkosc obrotowa i to dopóty, dopóki dzia¬ lanie pompy 6, uzaleznione od szybkosci pojazdu, powoduje odpowiednie ssanie w komorze 32. Granice tych zmian okresla sie przez nastawianie przeswitu otworu 31 za¬ pomoca sruby 30.A wiec przez odpowiednie nastawianie srub 9, 30 i 38 mozna nastawiac obie szyb¬ kosci obrotowe silnika przy biegu jalowym.Sruby te moga byc np. nastawione tak, ze sruba 9 jest nastawiona na mniejsza szyb¬ kosc obrotowa biegu jalowego, mianowicie 180 — 200 obrotów na minute, podczas gdy nastawienie sruby 38 czyni mozliwem obra¬ canie sie walu silnika z szybkoscia 500 — 600 obrotów na minute (odpowiadajaca pelnemu obciazeniu pradnicy oswietlenio¬ wej, podczas gdy przy szybkosci mniejszej pradnica oswietleniowa nie laduje akumu¬ latorów), skoro tylko szybkosc pojazdu, posuwajacego sie wolnym biegiem, przekra¬ cza 35 km/godz, odpowiadajaca danemu nastawieniu sruby 30.To nastawienie srub, zwlaszcza sruby 30 (zapomoca której nastawia sie szybkosc pojazdu), przy którem przechodzi sie od — 5 —mniejszych do wiekszych szybkosci obroto¬ wych walu silnika podczas biegu jalowe¬ go, rózni sie, oczywiscie, w zaleznosci od warunków poslugiwania sie pojazdem i na¬ dawanej mu szybkosci.Przez nadanie odpowiednich rozmiarów grzybkom zaworowym 33 i 37 mozna osia¬ gnac, ze proces zmiany szybkosci obroto¬ wej przy biegu jalowym w razie zwieksza¬ nia sie szybkosci ruchu pojazdu przy nieco odmiennej granicznej szybkosci obrotowej odbywa sie tak, jak odbywalby sie w razie zmniejszania sie szybkosci ruchu pojazdu.Mozna np. wytworzyc takie warunki, ze w razie {przekroczenia szybkosci np. 35 km/godz bieg jalowy odbywa sie z wieksza szybkoscia obrotowa walu silnika, podczas gdy to nastawienie sie szybkosci zmienia sie przy zmniejszaniu sie szybkosci ruchu pojazdu dopiero wtedy, gdy szybkosc ru¬ chu pojazdu zmniejszy sie ponizej 30 km/godz. Powyzsze ma te zalete, ze wpo- blizu granicznej szybkosci obrotowej nie zachodzi wcale zjawisko wahania sie biegu dzialania urzadzenia, t. j. przebieg proce¬ su jest zawsze jednokierunkowy, odbywa sie w kierunku zwiekszenia lub zmniejsze¬ nia szybkosci.Jak wzmiankowano powyzej, sruby 30 i 38 moga byc nastawiane dowolnie. Moz¬ na równiez uzaleznic ich nastawienie do¬ datkowo np. od ilosci energji, nagromadzo¬ nej w zasobnikach. Zabieg ten moze byc uskuteczniany droga mechaniczna zapo- moca czynnika roboczego, znajdujacego sie pod cisnieniem, lub zapomoca urzadzen elektrycznych i moze byc uzaleznione od natezenia pradu, ladujacego akumulatory, lub od stanu naladowania baterji akumula¬ torów.Urzadzenia pomocnicze, sluzace do ta¬ kiego dodatkowego nastawiania srub 30 i 38, sa juz znane powszechnie. PL