Przedmiotem wynalazku niniejszego jest przyrzad do mierzenia wielkosci i kierunku szybkosci ruchu statku powietrznego w zalo¬ zeniu, ze wysokosc lotu jest znana, Przyrzad wedlug wynalazku uwidocz¬ niono na rysunku, na którym fig. 1 przed¬ stawia schemat, wyjasniajacy dzialanie przyrzadu; fig- 2 i 3 przedstawiaja przyrzad do uskuteczniania poprawek na wiatr; fig. 4 przedstawia widok zgóry przyrzadu, fig. 5— widok tegoz przyrzadu zboku, fig. 6 — szczegól konstrukcyjny przegubu linijki, fig. 7 — szczególna postac przegubowego osadzenia linijki, fig. 8 — widok zgóry od¬ miany wykonania przyrzadu.Przy wyjasnianiu zasady wynalazku za¬ klada sie, ze w czasie badania statek po¬ wietrzny posuwa sie w prostej linji, przy- czem przyjihuje sie, iz statek posuwa sie poziomo. W przeciwnym razie przyrzad po- daje rzut szybkosci na plaszczyzne pozioma.Lin ja A X (fig. 1) oznacza droge, po któ¬ rej posuwa sie badany statek na wysokosci h, linja zas x — rzut aa plaszczyzne po¬ zioma, na której znajduje sie obserwator O.Zaklada sie, ze obserwator stale celuje w kierunku badanego statku zapomoca nie- uwidocznionego na rysunku celownika, któ¬ ry pozostaje stale równolegly do linijki O A Linijka moze obracac sie w plaszczyznie Z O A dokola punktu O, natomiast pla¬ szczyzna Z O A moze obracac sie dokola linji poziomej O Z, jak na zawiasach.Nastawianie odbywa sie w sposób na¬ stepujacy. Linijka zostaje oparta na nieru-chomym precie poziomym Ax Bu równole¬ glym do zawiasy O Z, i umieszczona na na¬ stawionej wysokosci hx ponad plaszczyzna pozioma obserwatora* Punkt Ax oparcia li¬ nijki moze slizgac sie wzdluz tego preta, bedac poruszany zapomoca dowolnego ukla¬ du, uruchomianego recznie.Z drugiej strony zawiasa O Z moze byc przesuwana równolegle w plaszczyznie po¬ ziomej zapomoca odpowiedniego ukladu.Obydwa ruchy umozliwiaja oczywiscie skierowanie linijki na kazdy punkt prze¬ strzeni, przyczem ten sposób nastawiania, posiadajacy specjalne wlasciwosci, stanowi istotna ceche wynalazku/ Niech litera V oznacza szybkosc posuwa¬ nia sie statku powietrznego w kierunku linji A X, a litera xx — kat, który tworzy za¬ wiasa O Z z rzutem a x linji A X na pla¬ szczyzne pozioma.Latwo mozna wykazac, ze szybkosc po¬ suwania sie punktu a po linji a b, równo¬ leglej do zawiasy; wyniesie: V cos x.Droga rachunku latwo równiez wykazac, ze szybkosc posuwu, która nalezaloby na¬ dac zawiasie, aby celownik byl stale skie¬ rowany na badany statek, wyniesie: V sin x.Poniewaz linijka O A jest oparta nie na linji A X, lecz na prostej Ax Blt umieszczo¬ nej na wysokosci hlt zatem szybkosc punk¬ tu Ax jest równa: cos x —£-, szybkosc zas przesuwania sie zawiasy wy¬ nosi: sinx—£-.Przyjmujac, ze stosunek — jest równy stalej k, otrzymuje sie jako wartosci szyb¬ kosci: k; V cos x oraz k V sin x.W zalozeniu, ze nastawianie ruchów punktu A± i przesuwanie linijki jest sprze¬ zone z dzialaniem licznika obrotów, poda¬ ne wyzej szybkosci moga byc odczytywane na tych licznikach.Przyrzad moze obracac sie dokola osi pionowej, zatem podczas obraclania sie tego przyrzadu z szybkoscia obrotowa licznika, tenze bedzie wskazywal szybkosc zerowa zawiasy, otrzymuje sie wiec w danej chwili: k V sin x = O, a poniewaz ani stala k, ani szybkosc V nie moga byc równe zeru, zatem: x = O.Innemi slowami, jezeli przy obracaniu sie przyrzadu dokola osi pionowej szybkosc przesuwania zawiasy staje sie równa zeru, wówczas kierunek tej zawiasy jest równo¬ legly do kierunku szybkosci posuwania sie statku. Mozna wiec odniesc ten kierunek w stosunku do dowolnego, nieruchomego w przestrzeni kierunku, obranego jako po¬ czatek.Poniewaz w tym czasie kat x± jest rów¬ ny zeru, licznik, sprzezony z drugim ru¬ chem nastawnym, wskaze szybkosc k V po¬ suwania sie statku tak, iz licznik moze byc wycechowany odpowiednio.Dopóki kierunek i szybkosc statku bada¬ nego pozostaja niezmienne, niema potrzeby przesuwania zawiasy. Zarówno szybkosc punktu A1% jak i wskazania drugiego liczni¬ ka pozostaja bez zmiany.W tym przypadku celowanie jest nad¬ zwyczaj latwe obok bardzo duzej scislosci pomiarów.Aby otrzymac szybkosc posuwania sie statku badanego wzgledem szybkosci wiatru, nalezy do szybkosci, otrzymanej sposobem podanym, dodac wektor, równy i przeciwny szybkosci wiatru, nazywany ponizej wekto¬ rem poprawki na wiatr. — 2 —Wektor ten mozna rozlozyc na dwie skladowe, z których jedna — bedzie rzutem na kierunek pólnoc-poludnie, druga zas — rzutem na kierunek wschód-zachód.Urzadzenie posiada w tym przypadku tarcze D (fig. 2), slizgajaca sie wzdluz osi A B tarczy P1, która moze znów slizgac sie wzdluz osi Cd, prostopadlej do tej osi, tak iz obydwie osie przecinaja sie w srod¬ ku tarczy Px. Tarcze D i P1 stanowia po¬ nadto zespól, dajacy sie obracac naokolo osi nieruchomej O.Os C d na poczatku nalezy skierowac wzdluz linji pólnoc-poludnie. Odpowiednia podzialka glf naniesiona na tej osi, umozli¬ wi przesuniecie tarczy P1 o skladowa pól¬ noc-poludnie wektora poprawki na wiatr.Tak samo mozna przesunac tarcze D wzdluz osi AB o odcinek, przedstawiajacy na podzialce g2 skladowa wschód-zachód poprawki na wiatr.Srodek wiec tarczy D zostanie w ten sposób przesuniety wzgledem osi O1 tarczy D o wektor poprawki na wiatr.Tarcza ta posiada kolowa podzialke szybkosci oraz promieniowa podzialke ka¬ tów.Na tarczy P1 umieszczona jest linijka E F z podzialka szybkosci, zaopatrzona w suwak ze wskaznikiem G, który moze prze¬ suwac sie wzdluz srednicy tarczy.Odliczajac na linji O G (fig. 3) szyb¬ kosc wzgledem ziemi, odczytana na po¬ przednio podanym liczniku, otrzymuje sie szybkosc O' G wzgledem powietrza, jezeli linja OOf oznacza przesuniecie srodka tar¬ czy, przedstawiajace wektor poprawki na wiatr.Wielkosc szybkosci odczytuje sie na ko¬ lach tarczy D, a jej kierunek — na promie¬ niach tejze tarczy.Na fig. 3 odczytuje sie, np. szybkosc 40, kierunek 10.Dzialanie przyrzadu (fig. 4 i 5) jest roz¬ patrzone ponizej w dwóch przypadkach.Luneta celownicza L najlepiej jest pry¬ zmatyczna, gdyz jest ona bardziej wygodna przy obserwacjach.Luneta ta jest osadzona na linijce A ze szczelina, przedstawiajaca prosta O Ax A (fig. I)- Luneta L jest przesuwana zapomoca mechanizmu do poziomego przekazywania ruchu, wykonanego w nastepujacy sposób.Linijka A jest osadzona zapomoca przegubu 01 na osi, prostopadlej do plaszczyzny li¬ nijki, oraz na osi poziomej 00, oznaczaja¬ cej zawiase (fig. 1). Pozioma os 00 obraca sie w nakretkach E1, E1 poziomych srub równoleglych V1, V\ rozmieszczonych pro¬ stopadle do tej osi/ Sruby te sa nastawiane zapomoca kól¬ ka R1 i polaczone lancuchem cv opasuja¬ cym kólka zebate r1, r1, lub tez zapomoca jakiejkolwiek innej pedni równowaznej.Zapomoca dowolnego sprzezenia mecha¬ nicznego sruby te uruchomiaja licznik C T1, osadzony na przyrzadzie. Powyzszy ruch odpowiada przesunieciu zawiasy wedlug fig. 1 w poziomej plaszczyznie odniesienia.W innej odmianie linijka A moze byc napedzana tylko jedna sruba i jedna na¬ kretka lub tez zapomoca innego mechani¬ zmu znanego.Luneta L jest przesuwana z jednej stro¬ ny w poziomej plaszczyznie odniesienia, jak to wspomniano powyzej, z drugiej zas stro¬ ny jest ona przesuwana zapomoca drugiego mechanizmu do poziomego przekazywania ruchu, umieszczonego wzgledem poziomej plaszczyzny odniesienia w odleglosci, pro¬ porcjonalnej do wysokosci h przedmiotu A.Ten drugi mechanizm do poziomego prze¬ kazywania ruchu jest wykonany w sposób nastepujacy.Linijka A opiera sie prócz tego na na¬ kretce Es poziomej sruby V3, obracanej kól¬ kiem i?3. Dzieki szczelinie linijka moze sli¬ zgac sie po nakretce 2s3, która posiada w tym celu czopek a, zakonczony lbem, przy- czem sruba V3 jest równiez równolegla do zawiasy O, O. — 3 —Sruba la fort osadzona obrotowo w dwóch nakretkach E2 srub pionowych V2.Jedna z nakretek posiada licznik obrotów CT2 dowolnego rodzaju.Sruby V2 sa sprzezone lancuchem C2» opasujacym kólka r*, r2, lub zapomoca po¬ dobnego ciegna tak, iz w razie uruchomie¬ nia kólka i?55, polaczonego sztywno z jed¬ na nakretka, obydwie nakretki E2 wznosza sie na te sama wysokosc, przyczepi sruba Va przestfwa sie pionowo, pozostajac zawsze poziomo i równolegle do swych polozen po¬ przednich.Calosc jest osadzona na podstawce S1, obracajacej sie dokola pionowego czopka w, umocowanego w nieruchomej podstawce S2. Obydwie podstawki moga byc sprzezone zapomoca dowolnej sruby dociskowej B.Caly przyrzad jest ustapiony na nieruchom mej podstawie zewnetrznej S3.Calosc odpowiada w zupelnosci schema¬ towi wedlug fig. 1.Aby liojaiik obrotów C T2, posiadajacy odpowiednia podzialke, umozliwil odczyt szybkosci statku badanego wystarczy: 1. ustawic srube Va (przedstawiajaca prosta A1 2^ wedlug fig. 1) na wysokosc pionowa, proporcjonalna do wysokosci h statku badanego, przyczem to wzniesienie pionowe odczytuje sie na podzialce k (fig. 5), 2. skierowac odpowiednio podstawke S2, obracajac ja dokola osi w tak, aby sru¬ ba V? zostala zgruhsza skierowana wzdluz kierunku posuwania sie statku badanego (przyblizone nastawienie kierunku sruby mozna wykonac z latwoscia z bledem naj¬ wyzej do 30°), 3. obracajac kólkiem R1 i celujac lu¬ neta, nalezy nastawic linijke tak, aby jej plaszczyzna byla skierowana na statek ba¬ dany, 4. podazac za statkiem badanym, obra¬ cajac jednoczesnie kólkiem R1 i kotkiem R*, które obraca linijke, 5. zmieniac stopniowo katowe usta¬ wienie przyrzadu na podstawce tak, aby szybkosc obrotu kólka R* zmniejszala sie az do zera, a to przez uwzglednienie wska¬ zan licznika C T1, który mierzy szybkosc obrotów tego kólka, badz tez poprostu, wy¬ czuwajac zwalnianie kólka i?1, 6. podazac w dalszym ciagu za stat* kiein badanym zapomoca kólka i?3.Licznik C T2 wskaze wówczas szybkosc posuwania sie statku.Fig. 2 przedstawia przyklad wykona¬ nia przyrzadu, uwzgledniajacego szybkosc wzgledna w stosunku do szybkosci wiatru.Przyrzad moze byc osadzony na nieru¬ chomym walku pionowym, przyczem linij¬ ka E F pozostaje sprzezona z podstawka SK Odliczanie szybkosci V na tej linijce moze byc wykonywane badz bezposrednio przez obserwatora, badz mechanicznie za¬ pomoca licznika obrotów C T2, sprzezone¬ go w dowolny sposób.W urzadzeniu tern zastosowane sa licz¬ niki obrotów o wskazywaniu ciaglem, elek¬ tryczne, elektromechaniczne lub mechanicz¬ ne z napedem zegarowym i t. d. w rodzaju najbardziej rozpowszechnionych liczników szybkosci, stosowanych na samochodach.Linijka A (fig. 4 i 5) moze byc równiez osadzona przegubowo na poziomej osi wide¬ lek F (fig. 6), obracajacych sie na czopie pionowym, który moze obracac sie na osi O, O, sztywno polaczonej z nakretkami Ex, E* bez jakichkolwiek przegubów.W tym przypadku linijke moze stanowic okragly pret, przesuwajacy sie w walcowej prowadnicy, obracajacej "sie na nakretce Ez.Zachowujac poprzedni rodzaj linijki ze szczelina (fig. 4 i 5) mozna rozmiescic jej przeguby wedlug fig. 7.Obserwator znajduje sie w plaszczyznie O O A drogi posuwania sie statku badane¬ go. Luneta L jest osadzona na linijce A ze szczelina.Linijka jest zakonczona pierscieniem B, który moze obracac sie w pierscieniu wspól- srodkowym C, osadzonym na osi 0, O. — 4 —Ustrój ten dziala dokladnie tak jamo, jak przyrzad wedlug fig. 4 i 5.Linijka A jest ponadto przedluzona po¬ za srodek pierscieni, przyczem na jej kon¬ cu walcowym osadzona jest tulejka D19 zao- patrzona w pozioma os F F\ prostopadla do tulejki.Os jest osadzona w widelkach F F* C, podobnie jak w odmianie wedlug fig. 6, przyczem os Dt G jest pionowa i przecina srodek pierscieni.Os F F' jest zatem prostopadla do linij¬ ki i jednoczesnie do osi Dx G, a zatem do plaszczyzny A D1 G, która jest pionowa pla¬ szczyzna celowania, przechodzaca przez ob¬ serwatora i statek badany. Obracanie osi D1 * G odtwarza zatem zmiany azymutu statku badanego, które moga byc odczytane na od¬ powiedniej podzialce, sztywno polaczonej z ta osia.Tak samo mozna odczytywac obrót osi F F\ otrzymujac w ten sposób wzniesienie statku (kat, który stanowi linja celowania z plaszczyzna pozioma).W celu ulatwienia celowania zamiast stosowania jednej linijki A mozna na osi O, O (fig. 4 i 5) osadzic dwie linijki równole¬ gle, polaczone zapomoca lacznika. Na kaz¬ dej z linijek umieszczona jest luneta tak, aby przyrzad mogly obslugiwac dwie osoby, przyczem jedna osoba jest zajeta nastawia¬ niem jednego ruchu, druga zas — nastawia¬ niem drugiego. Linijka dodatkowa, osadzona wedlug znanej zasady równolegloboków przegubowych, nie jest uwidoczniona.Konstrukcja innej odmiany przyrzadu ma na celu przyspieszenie nastawiania go.W tym przypadku obsluga nie potrzebuje dazyc, aby sprowadzic do zera szybkosc, po¬ dana zapomoca licznika, sprzezonego z ru¬ chem zawiasy, a zatem niema potrzeby obra¬ cania przyrzadu dokola osi pionowej w ce¬ lu sprowadzenia tej szybkosci do zera.Licznik bedzie zatem wskazywal sklado¬ wa szybkosci statku, prostopadla do zawia¬ sy. Drugi licznik pokazuje zawsze skladowa tejze szybkosci, równolegla do zawiasy.Obydwa wiete liczniki daja dwie skladowe szybkosci wzdluz osi prostopadlych. Mozna wiec z latwoscia otrzymac ich wypadkowa, która jest szukana szybkoscia.Fig. 8 przedstawia inny przyklad wyko¬ nania przyrzadu. Dwie równolegle sruby V1 i V2 sa opasane lancuchem Clf przyczem po srubach tyeh przesuwa sie suwak C2, stano- wiacy ich nakretki. Korbka M± umozliwia obracanie tych srub oraz dowolne przesuwa¬ nie suwaka.Na suwaku osadzona jest sruba V3, pro¬ stopadla do srub V1 i V2, która przesuwa na¬ kretke E, zaopatrzona we wskaznik /. Sruba V jest obracana zapomoca zebatych kólek stozkowych p1 p2. Kólko pt jest osadzone na srubie V, natomiast kólko p2 jest zaklinowa¬ ne na walku A tak, ze moze slizgac sie wzdluz tego walka i moze byc przesuwana zapomoca kciuka D2, przytwierdzonego do suwaka C2 i umieszczonego w pierscienio¬ wym rowku kólka. Walek A jest obracany zapomoca korbki M, która umozliwia do¬ wolne przestawianie nakretki E na srubie, niezaleznie od ruchu suwaka C2.Wskazówki, posiadajace ten sam srodek co i liczniki szybkosci, sa polaczone mecha¬ nicznie w dowolny sposób ze srubami Vx V2 oraz z walkiem A.W razie utrzymania tych wskazówek w polozeniu, zgodnem ze wskazówkami licz¬ ników, przez obracanie korbek M i Mlt wskaznik / nakretki E (jezeli stosunek ru¬ chów jest obrany odpowiednio) przesuwa sie w dwóch prostopadlych kierunkach, pro¬ porcjonalnie do prostopadlych skladowych V sin x oraz V cos x, które sa wskazywane zapomoca liczników.Wektor O /, który lacsy wskaznik / z poczatkiem O ruchów tego wskaznika, przedstawia zatem szybkosc V statku bada¬ nego tak pod wzgledem wielkosci, jak i kie¬ runku.Przy odczytywaniu tej wielkosci i kie¬ runku mozna równiez uwzglednie szybkosc — 5 —wiatru, przyczem wystarcza umiescic w tym celu przyrzad wedlug fig. 2 pod wskazni¬ kiem / tak, aby srodek tego przyrzadu po¬ krywal sie z punktem O.Oczywiscie, mozna równiez zadowolic sie odczytaniem skladowych szybkosci na licznikach i przeniesieniem tych skladowych na podzialki, których wskazniki sa sprzezo¬ ne z ruchem srub Vx V2 i walka A. PL