Wynalazek niniejszy dotyczy urzadze¬ nia do obliczania poprawki na opóznienie dzwieku w stosunku do swiatla przy usta¬ laniu (polozenia samolotu lub innego rodza¬ ju statku powietrznego zapomoca urzadze¬ nia podsluchowego w nocy lub w innych warunkach, utrudniajacych dostrzezenie sa¬ molotu.Jezeli do ustalania wspólrzednych le¬ cacego statku powietrznego stosowane jest urzadzenie podsluchowe, to wspólrzedne tego statku w plaszczyznie azymutu wzgled¬ nie plaszczyznie pionowej, wykazywane zapomoca urzadzenia podsluchowego, sa niedokladne wskutek opózniania sie dzwie¬ ku, poniewaz w ciagu okresu czasu, zu¬ zytego przez dzwiek na odbycie drogi od samolotu do obserwatora, samolot ten zdazyl juz przesunac sie w polozenie, od¬ mienne od polozenia, wskazywanego przez urzadzenie podsluchowe.Przedmiot wynalazku niniejszego stano¬ wi urzadzenie, wykazujace poprawke ka*- towia, uwzgledniajaca wzmiankowane opóz¬ nianie sie dzwieku. Mechanizm ten jest na tyle nieczula na krótkotrwale zmiany szybkosci ruchu urzadzenia podsluchowe¬ go, ze daje wskazówki stale.W celu ustalenia poprawki katowej na opóznianie sie dzwieku przy okreslaniu po¬ lozenia samolotu zapomoca urzadzenia podsluchowego nalezy: 1) ustalic szybkosc katowa urzadzenia podsluchowego; 2) wy¬ liczyc odleglosc rzeczywista samolotu od obserwatora na podstawie odleglosci sa¬ molotu od ziemi w kierunku pionowym oraz funkcji kata, pod którym samolot jest widziany; 3) skojarzyc okreslona funkcje tej odleglosci rzeczywistej ze wzmianko¬ wana szybkoscia katowa urzadzenia pod¬ sluchowego.Urzadzenie wedlug wynalazku jest za-£j* opatrzone iv przyrzad do obliczania odle¬ glosci rzeczywistej samolotu od obserwa¬ tora, przyrzad do okreslania szybkosci ka¬ towej (urzadzenia podsluchowego oraz przy¬ rzad do ustalania poprawki katowej, u- wzgledniajacej opóznianie sie dzwieku.Przyklady wykonania -wynalazku przed¬ stawiono na rysunku, na którym fig* 1 przedstawia widok ogólny zboku oraz przekrój czesci urzadzenia, uruchomianego powietrzna pompa ssaco-tloczaca; fig. 2 — jeden ze szczególów urzadzenia, uwidocz¬ nionego na fig. 1, w podziafce zwiekszonej; fig. 3 — -widok zboku oraz przekrój cze¬ sciowy przyrzadu, uruchomianego pompa typu odmiennego i stanowiacego odmiane przyrzadu wedlug fig. 1; fig. 4 — przekrój pionowy nastepnej odmiemy przyrzadu, a * fig. 5 — widok dboku urzadzenia podslu¬ chowegoip /dwóch parach sluchawek, wy¬ posazonego w przyrzady wedlug wyna¬ lazku niniejszego.Na fig. 1 przedstawiony jest przyrzad, wskazujacy szybkosc katowa urzadzenia podsluchowego, np. urzadzenia, przedsta¬ wionego na fig. 5. Obrót urzadzenia, np. w plaszczyznie azymutu, powoduje obracanie sie walu 10 pompy P, która moze byc do¬ wolnej budowy, lecz cna rysunku posiada postac pompy ssaoo-tloczacej o tloku obro¬ towym z wysuwajacemu sie lopatkami.Pompa ta zasysa powietrze przez otwór 11, który moze byc wyposazony w filtr fil¬ cowy 12, i tloczy je przez otwór 13. Tlok obrotowy 15 jest osadzony mimosrodowo na wale 10 i jest wyposazony w lopatki, wysuwajace sie zen w sposób powszechnie znany.Ceche znamienna pomp tego rodzaju stanowi ta okolicznosc, ze podczas obraca¬ nia sie tloka 15 w jednym z kierunków, pompa dziala jako pompa tloczaca, pod¬ czas zas obracania sie tloka w kierunku odwrotnym do poprzedniego — dziala ona jako pompa ssaca. Nastepna ceche takiej pompy stanowi to, ze wartosc cisnienia lub prózni, wytwarzanej zapomoca niej, jest funkcja szybkosci obrotowej tloka 15.Zapomoca tej pompy ssaco-tloczacej mozna wytwarzac cisnienie lub ssanie, w celu wskazania kierunku obracania sie wa¬ lu 10 oraz jego szybkosci obrotowej, a wiec cisnienie lub próznie mozna wytwarzac w zaleznosci1 od kierunku i szybkosci ru¬ chu samolotu, którego polozenie jest usta¬ lane zapomoca urzadzenia podsluchowego.W celu wskazywania kierunku, wzmian¬ kowanego powyzej, i szybkosci ruchu, pompe P laczy sie zapomoca ruiki 13 ze zbiornikiem powietrznym 20, który posia¬ da na lig. 1 postac mieszka, dajacego sie rozciagac, którego koniec przeciwlegly jest polaczony zapomoca przegubu 21 z dzwi¬ gnia dwuramiemna 22, przeciwdzialajaca rozciaganiu sie mieszka i osadzona wahli- wie na czopie 23. Do drugiego ramienia tej dzwigni, po stronie przeciwleglej przegu¬ bowi 21, przymocowane sa dwie sprezyny 24 za posrednictwem trzpienka 25, moga¬ cego przesuwac sie w otworze podluznym 26 dzwigni 22.W miare doplywu powietrza do mieszka lub wyplywu powietrza z mieszka, dzwi¬ gnia 22 bedzie wahala sie na czopie 23 w tym lulb owym kierunku wbrew dzialaniu jednej lub drugiej sprezyny, w zaleznosci od szybkosci poruszania sie urzadzenia podsluchowego w plaszczyznie azymutu.Dzwignia 22 wspóldziala z podzialka S.Pewna ilosc powietrza odplywa pod¬ czas dzialania pompy przez przestrzen po¬ miedzy lopatkami 16 i oslona pompy oraz wipoblizu otworu, prowadzacego do rurki 13. Oslona jest wyposazona w otwór wy- pusitowy 30. Podczas tloczenia lub zasysa¬ nia powietrza zapomoca pompy pewna ilosc powietrza bedzie przeplywala przez ten otworek w tym lub owym kierunku.Gdy nacisk sprezyn 24, przenoszony na mieszek, osiagnie wartosc, przy której w mieszku wytwarza sie cisnienie, wystarcza¬ jace do odplywu powietrza przez otwo-rek 30 oraz pomiedzy lopatkami 16 i oslo¬ na pompy, wtedy wskazania przyrzadu be¬ da stale.Dla zapobiezenia raptownym zmianom wskazan przyrzadu, spowodowanym przez krótkotrwale zmiany szybkosci obrotowej walu 10, mieszkowi 20 nadaje sie stosun¬ kowo duza pojemnosc, dzieki czemu sto¬ sunkowo mala ilosc powietrza, wtlaczana do mieszka w ciagu jednego obrotu tloka 15, wplywa nieznacznie na wskazania przy¬ rzadu.$ Tlok 15 moze wykonac co najmniej kil¬ ka obrotów, zanim pewna zmiana ujawni sie we wskazaniach przyrzadu. Zmiany wiec male nie zostaja wykazane zapomoca przyrzadu powyzszego. Dla powiekszenia pojemnosci mieszka 20 mozna go polaczyc ze zbiornikiem powietrznym 32, umieszczo¬ nym obok niego.Nieco odmienny przyklad wykonania przyrzadu jest przedstawiony na fig. 3. Na tej figurze uwidoczniona jest ta sama pom¬ pa P, lecz mieszek zostal zastapiony in- | nym przyrzadem, reagujacym na zmiany j cisnienia czynnika roboczego. Przyrzad ten i okazal sie bardziej przydatny od mieszka w tych przypadkach, w których mieszek okazal sie za malo elastyczny, wskutek cze¬ go czynnik roboczy, którym jest zwykle powietrze, tloczony zapomoca pompy, zbyt slabo oddzialywa na mieszek.Czynnik roboczy, tloczony zapomoca < pompy P, moze byc wprowadzany do wne¬ trza dzwonu 35 zapomoca rurki 13', usta¬ wionej pionowo, przyczem dzwon jest od¬ wrócony dnem do góry i zanurzony swym koncem otwartym do rteci 36, umieszczo¬ nej w zbiorniku 37. Wtlaczanie lub zasysa¬ nie czynnika roboczego przez rurke 13* do wnetrza dzwonu wzglednie z wnetrza dzwonu powoduje podnoszenie sie lub o- puszczanie tego dzwonu, poruszajacego dzwignie 22* wbrew dzialaniu sprezyn 24 w takiz sposób, jak opisano powyzej.Na fig. 4 uwidoczniona jest nastepna odmiana przyrzadu, reagujacego na zmia¬ ny cisnienia czynnika roboczego. W tej od¬ mianie zastosowano celowo pompe obroto¬ wa P\ zasysajaca czymmik roboczy z jedne¬ go przedzialu i tloczaca go do drugiego przedzialu izbiornika 40, wyposazonego w przegródke 41, dzielaca go na dwa prze¬ dzialy. Na powierzchni cieczy w obu prze¬ dzialach zbiornika plywaja plywaki 42.Ruch wzgledny tych plywaków, powodo¬ wany podnoszeniem sie lub opuszczaniem sie poziomu cieczy w odpowiednich prze¬ dzialach zbiornika, wtprawia w ruch wska¬ zówke 22" w takiz sposób, jak opisano po¬ wyzej. Przegródka zbiornika posiada o- tworek 45, którego przeznaczenie odpo¬ wiada przeznaczeniu otworka 30.Dane, wskazywane dzwignia (wska¬ zówka) 23, 22* lub 22" przyrzadu, reaguja¬ cego na zmiany cisnienia czynnika robo¬ czego, moga byc zmieniane w zaleznosci od wspólczynnika czasu, odpowiadajacego o- kresowi czasu, zuzywanego przez dzwiek na odbycie drqgi od samolotu do urzadze¬ nia podsluchowego, to jest odpowiednio do rzeczywistej odleglosci samolotu od obser¬ watora w linji prostej.Ta zmiana danych, wskazywanych za¬ pomoca powyzszego przyrzadu, jest usku¬ teczniana w sposób nastepujacy.Jak opisano powyzej, sprezyny 24 sa przymocowane do trzpienka 25, osadzone¬ go przesuwnie w otworze podluznym 26 dzwigni 22. W miare posuwania sie wzmian¬ kowanego trzpienka w otworze powyzszym rr jednym lub drugim kierunku, zmienia sie punkt oddzialywania sprezyn na dzwignie, a w zwiazku z tern— i samo oddzialywa¬ nie sprezyn na te dzwignie.Jezeli wiec odleglosc pomiedzy czopem 23 i trapieniem 25, równa pewnej zgóry okreslonej wartosci, zostanie zmniejszona do polowy, to i przeciwdzialanie sprezyn zmniejszy sie równiez do polowy, a wska¬ zania przyrzadu zostana podwojone. Wsku¬ tek tego, w razie zwiekszania sie wzmian- — 3 —kowwifcgo wspólczynnika czasu (opóznie" nia) trzpienieik 25 przysuwa sie blizej do czopa 23i w razie zas zmniejszania sie tego w&pólczyimika tr?pieaiek 25 odsuwa sie od czopa 23.W celu uskuteczniania powyzszego przesuwania trzpienfca 25, w zaleznosci od wartosci wspólczynnika czasu, zewnetrzne konce sprezyn 24 moga byc przymocowanie dó nakretek 50, nakreconych na sworznie nagwintowane 57, które moga byc obraca¬ ne jednoczesnie w dowolny sposób odpo¬ wiedni, np. zapomoca kolek lancuchowych 52, umocowanych na koncach sworzni 51, oraiz lancucha 53, opasujacego te (kólka.Na fig. 5 przedstawiono przyklad wyko¬ nania urzadzenia podsluchowego, wyposa¬ zonego w mechanizmy, sluzace wedlug wynalazku niniejszego do obliczania po¬ prawki w zwiazku z opóznieniem sie dzwieku.Urzadzenie (podsluchowe, przedstawio¬ ne na fig. 5, jest znanem urzadzeniem o dwóch parach sluchawek, zaopatrzonem w dwie pary tub 80, 80' i 81, 81', rozmie¬ szczonych w pewnych odstepach od siebie zarówno w kierunku poziomym, jak i pio¬ nowymi. Tuby te sa umocowane na wspól¬ nej ramie 82, osadzonej obrotowo dookola osi poziomej 83 w lozyskach, umieszczo¬ nych we wspornikach 84, 84'. Caltasc zespo¬ lu powyzszego jest umieszczona na pomo¬ scie 85, obracanym zkolei dookola osi pio¬ nowej na podstawie 86.Tuby wiec moga byc obracane lacznie, jako calosc, zarówno w plaszczyznie azy¬ mutu, jak i w plaszczyznie pionowej. Przy¬ rzad ten obsluguje zwykle dwóch obser¬ watorów, przyczem obserwator, ustalajacy azymuty, siada na stolku 87 i naklada helm 88, polaczony z tubami 80 i 80', pod¬ czas gdy obserwator, ustalajacy polozenie samolotu w plaszczyznie pionowej, siada na stoiku 89 i naklada helm 90, polaczo¬ ny z tubami 81, 81'.Pierwszy obserwator obraca urzadzenie podsluchowe w plaszczyznie azymutów, obracajac kólko reczne 91, sprzezone zapo- moca przekladni zebatej z walkiem piono¬ wym; 92. Obracanie sie tego walu powoduje obracanie sie podstawy zapomoca odpo¬ wiedniego kólka zebatego 93, zazebiajace¬ go sie z wiencem 94, uzebionym od we¬ wnatrz i przymocowanym do podstawy, a poza tern powoduje równiez obracanie sie walu 10 pompy P zapomoca odpowiedniej przekladni zebatej £5. Podobniez, zapo^- moca kólka recznego 96 zostaje wprawiony W ruch obrotowy walek 97, który zapo¬ moca slimacznicy 98, umocowanej na ra¬ mie 82, powoduje obracanie sie tub w plaszczyznie pionowej. Walek 97 obraca zapomoca przekladni 99 równiez tarcze nieokragla 66 z obwodem sinusoidalnym, w celu, opisanym bardziej szczególowo po¬ nizej. Ponadto, walek 97 napedza wal 10' pompy P' zapomoca przekladni 95'.Jest rzecza oczywista, ze obserwator uslyszy dzwiek, oznaczajacy lot samolotu lub innego statku powietrznego z pewnem opóznieniem, wynoszacem pewna liczbe se- kundf równa odleglosci samolotu od ob¬ serwatora w lkiji prostej, podzielonej przez szybkosc dzwieku (330 m/sek). Odleglosc ta jest funkcja odleglosci rzeczywistej sa¬ molotu od powierzchni ziemi w kierunku pionowym i jest równa tej odleglosci, po¬ dzielonej przez sinus kata miedzy urojona lkija pochyla, laczaca samolot z obserwa¬ torem, a poziomem.Fig. 2 wyjasnia, w jaki sposób czyn¬ nik czasu, obliczany na podstawie czynni¬ ków, wzmiankowanych wyzej, jest wprowa¬ dzany do danych, wskazywanych przez przyrzad.Wysokosc rzeczywista, na jakiej znaj¬ duje sie w danej chwili samolot, jest okre¬ slana zapomoca przyrzadu dowolnej budo¬ wy znanej i jest wprowadzana zapomoca kólka zebatego 60, którego obrót wskazuje wskazówka 61, przesuwajaca sie po tarczy podiziialkowej, na której umieszczonajest podzulka* wskaaufacft bezposrednio wziniankowana wysokosc. Tarcza ta jest nastawiana zapomoca guzika 100 (fig. 5).Wzmiankowane kólko zebate 60 zaze¬ bia sie z zebnica 63 i obraca dzwignie ka¬ towa 64 na czopie 65, osadzonym w suwa¬ ku 70. Przesuw zas suwaka jest regulowa¬ ny zapomoca tarczy 66 o obwodzie sinu¬ soidalnym, obracanej odpowiednio do ka¬ ta miedzy urojona linja pochyla, laczaca samolot z obserwatorem, a pcraosaem i wprawiajacej w ruch trzpien 67, wyposa¬ zony w krazek 68, toczacy sie w rowku 69, wykonanym w drukiem ramieniu dzwigni katowej 64.Z powyzszego wynika, ze dwa zabiegi wzmiankowane, mianowicie nastawianie u- rzadzemia podsluchowego odpowiednio do wysokosci rzeczywistej samolotu nad zie¬ mia, oraiz nastawianie tego urzadzenia od¬ powiednio do kata, okreslonego powyzej, ustala zgóry wielkosc przesuwu suwaka 70; przesuw ten odpowiada dlugosci linji urojonej, laczacej samolot z obserwato¬ rem. Funkcja zas dlugosci tej linji jest opóznienie sie dzwieku. Suwak 70 obraca sworznie nagwintowane 51 w sposób do¬ wolny, np. zapomoca kólka zebatego 71, umocowanego na walku jednego ze wzmian¬ kowanych kólek lancuchowych.Polozenie, w którem znajduje sie w da¬ nej chwili trzpien 25, zmienia sie wiec, od¬ powiednio do opóznienia sie dzwieku, po¬ niewaz zas walek 10 pompy obraca sie w plaszczyznie azymutu odpowiednio do ob¬ rotu urzadzenia podsluchowego* wiec po- dzialki S beda wskazywaly przesuw calko¬ wity w plaszczyznie azymutu w ciagu da¬ nego okresu czasu, to jest kat odchylenia azymutu, spowodowany opóznieniem sie dzwieku.Mechanizm podobny moze byc równiez zastosowany do wskazywania przesuwu calkowitego w plaszczyznie pionowej, to jest zmiany odpowiedniego kata, powodo¬ wanej przez opóznienie sie dzwieku. PL