Wynalazek dotyczy sposobu wykony¬ wania pomiarów technicznych, zwlaszcza przy robotach wyjasniajacych (wstepnych) w górnictwie i odznacza sie tern, ze sztucz¬ ne wstrzasnienia, wywolane w strefie mie¬ rzonej , np. przez wybuch naboju, uderze¬ nie spadajacego ciezaru, zostaja odpowied¬ nio zuzytkowane w sposób, oparty na ba¬ daniach trzesien ziemi.Sposób znajduje zastosowanie przy o- kreslaniu polozenia i odleglosci dwóch chodników w kopalniach, które maja sie spotkac, oraz do okreslania uwarstwienia pokladów górskich, by w ten sposób otrzy¬ mac dane o kierunku, grubosci, zwartosci, a takze o rozciaglosci, spadku i przerzu¬ tach (uskokach) pokladów górskich. Wy¬ nalazek dotyczy konstrukcji specjalnych urzadzen do wykonywania wymienionych sposobów, ewentualnie do dostosowania przyrzadów znanych z badan trzesien zie¬ mi do nowych warunków pracy, przede- wszystkiem pod wzgledem latwego i szyb¬ kiego przewozu, wygodnego i szybkiego ustawiania oraz uzycia przez osoby nie majace specjalnego przygotowania. Szcze¬ gólnie rozchodzi sie przytem o wahadla, sluzace do mierzenia sztucznych wstrza- snien oraz zapisywacze do zapisywania ich ruchów.Wiadomo, ze odleglosc trzesienia ziemi okresla sie zapomoca seismometru lub seis- mcgrafu. W tym celu mierza sie róznice czasu dojscia róznych, wystepujacych wziemi, fal (pierwszej fali poprzedzajacej, drugiej fali poprzedzajacej dlugich fal) do miejsca seismometru lub seismografu.Seismiczne mierzenie odleglosci sztucznych wstrzasnien jest rzecza nowa. Oprócz te¬ go przy nowym sposobie mierzenia nalezy zastosowac w wielu wypadkach do okre¬ slania odleglosci oprócz fal rozchodzacych sie w ziemi lub w innych cialach, takze fale glosowe, powstajace w zwiazku z pier- wszemi, co stanowi nowosc pomyslu.Doswiadczenia wykazaly, ze przy sztucz¬ nych wstrzasnieniach bardzo male odste¬ py czasu miedzy dojsciem róznych fal do miejsca obserwacji! taioga byc dóklajdnie mierzone zapomoca specjalnie uksztalto¬ wanych przyrzadów.Dalej, kierunek sztucznie wytworzonych fal, wywolanych przez wstrzasnienie, moze byc okreslony (jak to wykazaly doswiadr czenia) w jednym punkcie w dwóch kie¬ runkach ze stosunku sily fal, obserwowa¬ nych zapomoca przyrzadu, zbudowanego na podobienstwo seismografu.Do okreslenia miejsca sztucznego wstrzasnienia mierzy sie jego odleglosc od dwóch znanych punktów. Miejsce to znaj¬ duje sie wówczas w odpowiednim punkcie przeciecia kól odleglosci, których promie¬ nie otrzymuja sie z pomiarów seismicznych.Miejsce sztucznego wstrzasnienia moze byc równiez okreslone z oznaczonego w jednym punkcie kierunku i odleglosci lub z przeciecia obserwowanych w dwóch punk¬ tach kierunków. Doswiadczenia wykazaly dalej, ze równiez i przyczyna sztucznego wstrzasnienia moze byc okreslona z ksztal¬ tu obserwowanych fal.Do dokladnego okreslenia uwarstwowa- nia skal danej okolicy nalezy uciekac sie do wiercenia utworów, o ile uwarstwowa- nie to nie da sie okreslic z naturalnych od¬ krywek, lecz wiercenia takie sa trudne i drogie i nie wszedzie moga byc zastosowa¬ ne. Do przyblizonego okreslenia skladu pokladów górskich próbowano zastosowac „rózdzke poszukiwawcza", jednakowoz, jak to wykazano w Gliickauf" z 1919 r. str. 893, okreslonego zwiazku miedzy dziala¬ niem rózdzki i geologicznemi wlasciwoscia¬ mi gruntu nie udalo sie dotychczas ustalic.Drugi sposób, sluzacy do przyblizonego o- kreslenia, polega na zastosowaniu elek¬ trycznych fal, z zachowania sie których mozna wyciagnac pewne wnioski co do bu¬ dowy i wlasciwosci warstw skalnych. Dal¬ szy sposób polega na. zastosowaniu wagi ciezkosci wedlug Eotwesa, polegajacy na nadzwyczaj drobiazgowych- pomiarach zmiennosci gestosci cial.Wedlug wynalazku do okreslenia bu¬ dowy warstw skalnych zostaja zastosowane równiez fale lecz nie elektryczne, tylko elastyczne, wywolane mechanicznie na tej zasadzie, ze zwiazek ich z wlasciwosciami warstw skalnych, jak to gestosc i elastycz¬ nosc, jest znacznie scislejszy, niz zmienny stosunek do fal elektrycznych. W tym celu w jakiemkolwiek odpowiedniem miejscu mierzonego obszaru zostaja wywolane, np. przez eksplozje pewnej ilosci materji wybu¬ chowej, zapomoca kafaru lub uderzenia, fa¬ le mechaniczne, których elastyczne roz¬ chodzenie sie zostaje wykreslone przez miernik trzesienia ziemi, ustawiony w od¬ powiedniej odleglosci. Pomiary te sluza, jak to wiadomo z obserwacji trzesienia zie¬ mi, do wykreslania krzywej czasu biegu oraz wyrachowania szybkosci fal w róznych glebokosciach. Juz z trzesien ziemi próbo¬ wano wyciagnac pewne wnioski co do ogól¬ nej budowy ziemi. W danym wypadku ma duze znaczenie ta okolicznosc, ze sie nie jest zwiazanym z nieokreslonemi co do czasu zjawiskami trzesienia ziemi, lecz moz¬ na wywolac podobne wstrzasnienia w do¬ wolnej chwili, dzieki czemu pozadane po¬ miary mozna wykonywac w kazdej chwili i w pozadanem miejscu.Równiez duze znaczenie posiada ta o- kolicznosc, ze obecnie ma sie do rozporza¬ dzenia odpowiedni pomiar porównawczy •do okreslania rozchodzenia sie fal elastycz¬ nych w warstwach skalnych, t. j. okresla¬ nia czasu dojscia fal do miernika trzesien ziemi przez zastosowanie fal dzwiekowych, powstajacych przy wybuchu naboju lub przeniesienia zapomoca swiatla, pradu e- lektrycznego albo fal elektrycznych. 2 okreslonych w ten sposób szybkosci powierzchniowych i przestrzeniowych fal oraz glebokosci, do której przenikaja fale w warstwach skalnych, zwlaszcza zas ze stosunku szybkosci podluznych i poprzecz¬ nych fal wzgledem siebie, moga byc wy¬ ciagniete wnioski co do elastycznosci prze¬ bieganych przez fale warstw skalnych.Zwlaszcza z punktów zwrotnych i zalaman krzywej czasu biegu dadza sie okreslic zmiany, w elastycznych wlasciwosciach warstw skalnych, a 'takze uginania, za¬ lamania i odbicia na ograniczajacych po¬ wierzchniach, które takze przejawiaja sie w równej mierze w pochlanianiu fal. Tak, np. otrzymuja sie dla róznych miejsc, przedstawione na fig. 1 i 2 wykresy, z któ¬ rych mozna zauwazyc rozmaity przebieg szybkosci i stosunek do glebokosci. Przez porównania, przeprowadzone z krzywemi dla czasu biegu i szybkosci, otrzymanemi w miejscach o znanej budowie geologicz¬ nej, ma sie moznosc sprawdzenia prawdzi¬ wosci wniosków co do nastepstwa warstw, i ich grubosci, poniewaz rozmaite rodzaje skal zachowuja sie rozmaicie pod wzgle¬ dem elastycznosci. Naprzyklad silne zala¬ manie krzywej szybkosci na fig. 2 daje po¬ znac, ze na okreslonej równoczesnie glebo¬ kosci ma miejsce zmiana warstw skalnych.I rzeczywiscie, wiercenia wykazuja w wy¬ padku, przedstawionym na fig. 1, dyluwjal- ne piaski, podczas gdy w wypadku na fig. 2 za 9-cio metrowa warstwa piasku nastepuje zbity margiel. Przez odpowiednio prze¬ prowadzony pomiar sztucznie wywolanych fal elastycznych moga byc okreslone roz¬ ciaglosci i spady oraz zboczenia w war¬ stwach skalnych. Aczkolwiek niezawsze mozna okreslic w ten sposób gatunki skal, to jednak czesto wystarcza wiedziec do ja¬ kiej glebokosci dochodza wystajace naze- wnatrz warstwy skalne, jakiej grubosci sa znajdujace sie pod niemi twardsze lub bar¬ dziej miekkie warstwy oraz stwierdzic, czy kolejnosc warstw odpowiada normalnej geologicznej budowie. Przy uzupelnianiu map geologicznych odgrywa to dla celów urzadzania wiercen i szybów na pewnej przestrzeni wazna role. Poklady wegla brunatnego lub soli kamiennej zachowuja sie w tym wypadku tak charakterystycznie, ze tego rodzaju poklady mozna okreslic bezposrednio zapomoca nowego sposobu.Sposób ten jest bardzo prosty i tani, gdyz kazdorazowo potrzeba do pomiaru tylko kilku kilogramów materji wybuchowej.Miernik wstrzasnien, uzywany do wykona¬ nia badan, jest przyrzadem bardzo prostym, lekkim i latwym w uzyciu. Przy pomiarach nie potrzeba wcale uciekac sie do pomocy fachowców, poniewaz wyniki pomiarów moga byc rozpatrzone pózniej.Opisane ponizej wahadlo sluzy do obserwowania lub wykreslania wahan, po¬ wstajacych przy sztucznych Wstrzasnie- niach, i jest zbudowane na podobienstwo seismometru.Fig. 3 przedstawia wahadlo, sluzace do pomiarów, w przekroju prostopadlym; fig. 4, 5 i 6 przedstawiaja szczególy w prze¬ kroju w zwiekszonej skali.W zamknietej okrywie /, zawieszony jest na plaskiej sprezynie 2 ciezar 3. Okry¬ wa ustawia sie pionowo zapomoca poziom- nicy okraglej 4. Na ciezarku spoczywa, polaczone z nim na stale, lekkie ramie drazkowe 5, którego swobodny koniec prze¬ chodzi w cienka sprezyne plaska 6. Ta o- statnia dotyka sie, nieznacznie cisnac za¬ pomoca pstrza 7, do cienkiej osi 8, zaopa¬ trzonej w zwierciadelko 9. Os 8 obraca sie majac swe -ostrza umieszczone w lozy¬ skach. Gdy okrywa 1 przesuwa sie, nr zdolu do góry, ciezarek 3 wskutek swej — 3 —bezwladnosci, pozostaje chwile na miejscu i sprezyna plaska 2 zgina sie nadól. Jed¬ noczesnie jednak ramie drazkowe 5 prze¬ suwa sie nadól oraz wiecej na prawo i o- braca os zwierciadla W jej lozyskach, wsku¬ tek czego zwierciadlo zostanie obrócone.Do obserwacji sluzy soczewka zbierajaca 10. Os zwierciadla zaopatrzona jest w sztyft 11, kierowany przez magnes 12.Wskutek takiego urzadzenia zwierciadlo po najsilniejszych wstrzasnieniach wahadla moze byc cofniete zpoWrotem do pierwot¬ nego polozenia bez potrzeby otwierania okrywy. -Tlumienie wlasnych ruchów wa¬ hadla odbywa sie zapomoca magnesu 13, w pole dzialania którego wystaje zelazna plytka 14. Przy intiej konstrukcji waha¬ dla tlumienie odbyWa sie zapomoca zanu¬ rzonego w oleju tloka.Przy przenoszeniu kadlub wahadla zo¬ staje zamocowany zapomoca dwojga no¬ zyc 15 i 16. Caly przyrzad wazy kilka kilogramów i moze byc z latwoscia prze¬ noszony.Ulepszenie opisanego miernika Wstrza- snien polega na tern, ze zamiast sprezynu¬ jacego cisnienia zostaja zastosowane ma¬ gnetyczne sily przyciagajace w ten sposób, ze ostrze 7 sklada sje z miekkiego zelaza, podczas gdy wspornik 8 do zwierciadla u- ksztaltowany jest, jako magnes. Dzieki temu otrzymuje sie równomierny nacisk.Seismograf polowy, przedstawiony na fig. 7 i 8 w pionowym i poziomym przekro¬ ju, sklada sie z wahadla i swietlnego przyrzadu piszacego, ustawianych jeden od drugiego w odleglosci do 4 ni.Przyrzad piszacy sluzy do obserwowa¬ nia oraz zapisywania wahan przy wstrza¬ snieniach. Zapisywacz swietlny moze byc zastosowany w polaczeniu z innym przy¬ rzadem wskazujacym, np. z galwanóme- trem.Lampka 18 swieci od stelego pradu sla¬ bego, jest Regulowana zapomoca guzika wlaczajacego 17 i stanowi czesc zapisywa- cza swietlnego. Dzieki swiatlu lampki, obraz nitki pada na umieszczone w okry¬ wie wahadla / zwierciadlo 9, gdzie zostaje odbity i skupiony w maly swietlny punkt przez znajdujaca sie w pokrywie wahadla soczewke zbierajaca 10 oraz soczewke cy¬ lindrowa 19 zapisywacza swietlnego. Punkt swietlny kresli, wskutek drgan zwiercia¬ dla wahadlowego, wywolanych wstrzasnie- niami, na pasku papieru fotograficznego 22, rozwijanego przez kólko zebate z rolki 20, odpowiednia krzywa. Zapisywacz swie¬ tlny zawiera dalej male wahadlo do okre¬ slania czasu 23, które kresli na papierze fotograficznym kreskowana, stala linje, u- tworzona przy wspóludziale lampki 18 i dalekowidza 24, tak, ze mozna odczytac droge, przebiegana przez papier w jedna sekunde. Krzywa drgan i prosta czasu mo¬ ga byc obserwowane z zewnatrz podczas fotograficznego kreslenia przez zólte lub czerwone okienko 25. Bieg papieru staje sie niezaleznym od biegu kólka zebatego dopiero wtedy, gdy zostanie obrócona recz¬ nie znajdujaca sie w pokrywie kadluba glówka 26, przyczem jednoczesnie zostaje uruchomione wahadlo czasu 23.Wahadlo i zapisywacz swietlny nasta¬ wiaja sie pionowo lub poziomo zapomoca poziomnicy okraglej, przyczem pionowo — . wprost na gruncie, poziomo zas — na ply¬ cie stojaka 27. Caly przyrzad moze byc umieszczony w jednej skrzynce i przeno¬ szony z latwoscia przez jednego czlowieka.Ustawienie jego wymaga tylko kilku minut.Przednia scianka i pokrywa zapisywacza swietlnego moga byc podnoszone w celu wygodnego i szybkiego zmieniania rolki papierowej. PL