Okreslanie azymutu stalych punktów ziemskich lub niebieskich jest rzecza nie¬ odzowna zarówno w zegludze powietrznej jak i morskiej. Azymut pewnego punktu stanowi kat, zawarty miedzy plaszczyzna celowania czyli plaszczyzna pionowa, prze¬ prowadzona przez ten punkt i oko obser¬ watora a plaszczyzna poludnika magne¬ tycznego w miejscu obserwacji. Kat ten, liczony od poludnika magnetycznego w stopniach od O do 360 w kierunku ruchu wskazówek zegara mierzy sie przy pomo¬ cy kompasu zrównowazonego lub przyrza¬ du powtarzajacego z kompasem. Istnieja rózne przyrzady do mierzenia azymutu, które mozna podzielic na dwa rodzaje. W przyrzadach pierwszego rodzaju plaszczy¬ zna celowania oznaczona jest zapomoca osadzonego powyzej rózy kompasowej ko¬ la podzialkowego, które przez obrót okolo pionowej osi obrotu rózy mozna skierowac na dany punkt. Kolo to pociaga za soba w czasie obrotu wskazówke, która moze po¬ krywac sie z punktem stalym kompasu. Je¬ zeli przyjac, ze zero rózy skierowane jest na pólnocny biegun magnetyczny (kompas zrównowazony), a plaszczyzna celowania jest przeprowadzona przez dany punkt, to kreska podzialkowa rózy, na której ustawi sie wskazówka kompasu, przedstawia azy¬ mut magnetyczny rozwazanego punktu.Dotychczasowe przyrzady takiego rodza¬ ju maja te wade, ze nie pozwalaja na zdje¬ cia nocne, gdyz nitka kola nie jest wów-czasf; Widziana i nie daje sie oswietlic bez oslepienia obserwatora, który wtedy nie widzi juz danego punktu. Z tego samego powodu obserwator moze byc podczas dnia oslepiony przez slonce.Ponadto poniewaz oko obserwatora nie moze sie jednoczesnie przystosowac na bardzo odlegly punkt i na róze kompasowa naogól bliska, przeto miedzy chwila skie¬ rowania na punkt kola podzialkowegó a odczytem uplywa dluzszy lub krótszy czas, podczas którego cel ruchomy moze zmienic miejsce, zwlaszcza jezeli to do¬ tyczy samolotu, co spowoduje wieksze ble¬ dy odczytu.Celem zapobiezenia tym niedogodno¬ sciom istnieje przyrzad (drugi rodzaj), w którym obraz wskazówki, oznaczajacej plaszczyzne celowania, i obraz rózy kom¬ pasowej rzutuje sie w przestrzen tak, aby je mozna bylo widziec jednoczesnie z da¬ nym punktem, przyczem oko mogloby sie przystosowac jednoczesnie na wszystkie trzy skladniki zdjecia. W takim przyrza¬ dzie wskazówke stanowi swietlna kreska, rzutowana w nieskonczonosc przy celowa¬ niu. Sama róza kompasowa rzutowana jest równiez w nieskonczonosc przy celowaniu a oswietlona jest od góry, przyczem odbi¬ jane w niej w kierunku pionowym promie¬ nie odchylane sa do kierunku poziomego przez pryzmat o odbiciu calkowitem.Taki przyrzad ma te wielka wade, ze jest zlozony i trudny do regulowania op¬ tycznie, dalej jest niewygodny w uzyciu, nie zawsze zapobiega oslepieniu obserwa¬ tora, zabiera bardzo wiele miejsca nad kompasem i nie pozwala na celowanie w bardzo nachylonych kierunkach ku górze i wdól; wada ta jest wspólna w przyrzadach znanych pierwszego rodzaju.Przyrzad niniejszy wedlug wynalazku usuwa te rózne niedogodnosci. Przyrzad sklada sie z kompasu, rózy, wskazówki i specjalnych wkladek zrównowazonych, przyczem kompas wyposazony jest w nie¬ wielki uklad optyczny, który pozwala na rzutowanie — bez oslepiania obserwato¬ ra— wlasciwego wycinka rózy i wskazów¬ ki w kierunkach bardzo nachylonych ku gó¬ rze lub ku dolowi.Na rysunku uwidoczniono przyklad wykonania wynalazku. Fig. 1 przedstawia osiowy przekrój przyrzadu, fig. \bis — wi¬ dok czesci przyrzadu w perspektywie, fig. \ltr — rzut poziomy fig. 16U, fig. 2 — cze¬ sciowy widok zgóry rózy i wskazówki, fig. 3 — widok zgóry przyrzadu do wyrówna¬ nia.Plywak 1 (fig. 1) posiada magnesy 2a i 2b, ustawiajace w przestrzeni róze kom¬ pasowa 3, podtrzymywana zapomoca tego plywaka. Róza kompasowa 3, wykonana z metalu, z miki lub z innego materjalu, na¬ dajacego sie do wytwarzania' cienkich ply¬ tek, posiada podzialke ze stopniami oraz liczby i litery, oznaczajace punkty glówne oraz zaleznie od srednicy wieksza lub mniejsza liczbe posrednich punktów.Jezeli materjal rózy jest przezroczy¬ sty, to liczby i litery pozostawia sie w ma- terjale a reszte powierzchni rózy pokrywa sie nieprzezroczysta farba przez zamalo¬ wanie, lakierowanie lub w inny sposób tak, aby po oswietleniu rózy z jednej strony podzialki, liczby lub litery, widziane z dru¬ giej strony, odcinaly sie jako punkty lub linje swietlne od ciemnego tla.Plywak 1 swym czopem 4 oparty jest w lozysku 5, które znów podtrzymuje na¬ czynie 6 z plynem.W dolnej czesci naczynie 6 zamkniete jesf szczelnie sprezystem dnem 7, w któ- rem znajduje sie otwór, zamkniety scianka przezroczysta 8, pod która zarówka 9 u- mieszczona jest w tulei 9a, osadzonej w naczyniu 6.Naczynie zamkniete jest szczelnie u gó¬ ry szkielkiem 10, przycisnietem obraczka 11, ze szczeliwem 12 i 13. Pomiedzy szkiel¬ kiem 10 a naczyniem wstawiony jest za¬ krzywiony brzeg chwytacza baniek 14, — 2 —którego zadaniem jest stale usuwanie ba¬ niek powietrza lub gazu, jakie moglyby powstac w glebi plynu. Ten chwytacz 14, sztywno zlaczony z naczyniem 6, podtrzy¬ muje znak 15, utworzony w plytce z tego samego materjalu, co i róza kompasowa 3, od którego czarnego dna uwydatnia sie przezroczysta kreska, oswietlona promie¬ niami zarówki, wzglednie tej samej —, któ¬ ra oswietla róze. Przezroczysta scianka 16, wycieta w chwytaczu baniek 14, wpuszcza promienie swietlne od zarówki 9 i przepu¬ szcza przez scianke 8, do znaku i rózy na- wprost tej ostatniej. Te dwie scianki 8 i 16 sa naogól dwiema plytkami szklanemi o powierzchniach równoleglych, ale moga miec równiez powierzchnie zakrzywione i byc soczewkami; promienie swietlne z za¬ rówki skupiaja sie wówczas na znaku 15 i rózy 3.Sztywnie polaczona z naczyniem 6 ob¬ raczka 11 utrzymuje dwa przymocowane do jej górnej powierzchni ramiona 17, któ¬ re podtrzymuja uklad optyczny 18, umie¬ szczony ponad znakiem i zwierciadlo bez powloki lustrzanej 19, wahliwe na pozio¬ mej osi. Os te tworza dwa wystajace na- zewnatrz czopy 20, podtrzymywane pod¬ pórka 20* i przesuwajace sie w lozyskach obydwóch ramion 17. Uklad optyczny 18 nastawia sie w ten sposób, ze promienie po przeniknieciu szczeliny znaku i szczelin po- dzialki, liter i cyfr rózy kompasowej, znaj¬ dujacych sie wpoblizu znaku, oraz po od¬ biciu sie od zwierciadla, tworza obraz rze¬ czywisty w nieskonczonosci. W tych wa¬ runkach oko obserwatora widzi jednocze¬ snie obraz znaku 15 i czesc rózy kompaso¬ wej. Przy pomocy jednobarwnie pomalo¬ wanych ekranów oraz opornika, wlaczone* go w obwód, zasilajacy róze, mozna regu¬ lowac jasnosc obrazu lub celowanego punk¬ tu, znaku 15 i rózy tak, aby zaden z tych czynników nie przewazal nad innemi za¬ równo w dzien, jak i w nocy, a nawet wów¬ czas, gdy punktem wizowanym jest slonce.Naczynie 6 kompasu jest wsuniete w obsade 23, stanowiaca rodzaj kolistego ka¬ townika, w którym moze sie obracac i przyjmowac wszelkie mozliwe kierunki.Mozna równiez w dowolnem polozeniu wzgledem obsady unieruchomic kompas przy pomocy srubki 24. Obsada 23 opiera sie na gumowych tulejach 25, przytwier¬ dzonych srubami 27 do kadluba 26, który znów umocowany jest np. na samolocie.Kadlub posiada w dolnej czesci dno 28, na którem jest osadzony pierscien z mate¬ rjalu izolacyjnego 29, a ten znów posiada dwa spólsrodkowe pierscienie 30 i 31 z me¬ talu dobrze przewodzacego elektrycznosc.Te dwa pierscienie 30 i 31 przylaczone sa przewodami do dwóch koncówek zródla energji elektrycznej, przyczem mozna tez wlaczyc szeregowo opornik. Tulejka 9a zawiera dwa tloczki 32 i 33, które sa w stalym kontakcie z jednym z dwóch zaci¬ sków lampy 9 oraz z pierscieniami 30 i 31.Podczas obracania naczynia 6 przy ce¬ lowaniu w wybrany punkt poprzez zwier¬ ciadlo 19 tloczki 32 i 33 ocieraja sie stale o pierscienie; lampka oswietla zatem wskazówke i podzialki stopniowe rózy kom¬ pasowej niezaleznie od polozenia naczy¬ nia. Przez polaczone obroty naczynia kolo osi pionowej i zwierciadla 19 wokolo osi poziomej mozna pokryc rzeczywisty obraz swietlnej kreski znaku 15 z punktem, któ¬ rego azymut nalezy okreslic. Poniewaz z drugiej strony róza kompasowa ma stale polozenie w przestrzeni, wyznaczone umie¬ szczonym na niej magnesem, a zero jej po¬ dzialki stopniowej skierowane jest zawsze na pólnoc magnetyczna, przyczem podzial- ka ta postepuje od 0 do 360° w kierunku ruchu wskazówek zegara, przeto kreska po¬ dzialki rózy kompasowej, której obraz znajduje sie na obrazie kreski znaku 15, pokrywajacego sie z celowanym punktem, wskazuje azymut tego punktu. Azymut od¬ czytuje sie zatem bezposrednio bez osle¬ piania wzroku, przyczem miarkuje sie na-tezenie oswietlenia wszystkich trzech ele¬ mentów, aby nie meczyc oczu, jako ze te trzy elementy ze wzgledu na przystoso¬ wanie wzroku znajduja sie na tej samej odleglosci. Obraz znaku i potrzebnego wy¬ cinka rózy kompasowej moznaby wytwo¬ rzyc oczywiscie równiez zosobna przy po¬ mocy podobnych ukladów optycznych.Pod dnem 28 kadluba 26 umieszczone sa magnesy 34, osadzone na kólkach zeba¬ tych 35, rozmieszczonych parami wzdluz dwóch osi prostopadlych. W srodku tego dna umieszczone sa wkladki do zrówno¬ wazenia, które w polaczeniu z magnesem sa nieodzownie potrzebne do tego, aby kreska zerowa podzialki rózy byla stale skierowana na pólnoc magnetyczna nieza¬ leznie od polozenia np. samolotu. Takie zrównowazenie, w przeciwienstwie do zna¬ nych ukladów tego rodzaju, zajmuje bar¬ dzo malo miejsca w przestrzeni, co jest wymagane z uwagi na umieszczenie lamp¬ ki pod kompasem, poniewaz musi ona o- swietlac bardzo duza przestrzen. Do zrów¬ nowazenia magnesu sa niezbedne wklad¬ ki zelaza miekkiego w liczbie parzystej.Obydwie wkladki, stanowiace poszczegól¬ na grupe, sa podobne i umieszczone sa sy¬ metrycznie wzgledem dwóch poziomych osi prostopadlych, przeprowadzonych przez pion srodka kompasu oraz obrotowo na¬ okolo poziomych osi, równoleglych do jed¬ nej z osi symetrji.Na fig. 1 i 3 sa przedstawione np. czte¬ ry wkladki 36, 37, 38 i 39. Wkladki 36 i 37, jak równiez wkladki 38 i 39 schodza sie koncami, skoro znajda sie w plaszczy¬ znie poziomej. Wkladki 36 i 38 z jednej strony a wkladki 37 i 39 z drugiej sprze¬ gniete sa parami odpowiednio z zebatym wycinkiem 40 i 41, zazebiajacym sie z pio¬ nowym slimakiem 42, osadzonym w pod¬ stawie 43, która znów umieszczona jest w dnie 28. Przez obrót glówki 44 srubki 42 obraca sie równiez wycinki 40 i 41 kolo ich równoleglych osi poziomych 45 i 46. Wklad¬ ki 36, 37, 38 i 39 z zelaza miekkiego moga zatem przyjmowac wszelkie nachylenia od polozenia poziomego, w którem oddzialy¬ wanie ich na kompas jest najwieksze, az do pionowego, w którem to oddzialywanie jest równe zeru, zajmujac wszelkie polo¬ zenia posrednie. Podstawe 43 mozna obra¬ cac wzgledem dna 28 i ustalac na niem za- pomoca srubki 47 w dowolnem polozeniu, uzyskanem przy pomocy wskazówki 48, u- mieszczonej na podstawie 43, i podzialki 49, znajdujacej sie na dnie lub naodwrót, przyczem polozenie to wyznacza sie w znany sposób podczas zrównowazenia zbo¬ czenia. Oslona 50 chroni dno 28.Róze kompasowa obracaja polaczone z nia magnesy ale moznaby równiez przyjac, ze róza bedzie obracana w przestrzeni pod dzialaniem przyrzadu, uruchomianego kom¬ pasem magnetycznym, elektromagnetycz¬ nym lub zyroskopowym albo posrednio czy bezposrednio reka, co ma miejsce np. w taksymetrach marynarskich.Naczynie 6 posiada wskazówke 51, prze¬ suwajaca sie po podzialce 52, umieszczonej na obsadzie 23, podczas obrotu naczynia w tej obsadzie. Po nastawieniu tej wska¬ zówki 51 na kreske podzialki 52, wyzna¬ czona w znany sposób przy zrównowaze¬ niu (poprawka osi widzenia), mozna sie poslugiwac znakiem 15, oznaczajacym pla¬ szczyzne celowania, do oznaczenia zara¬ zem plaszczyzny symetrji np. samolotu i w ten sposób odczytywac na rózy kierunek tego samolotu, jak na zwyklym kompasie.Polaczenie kompasu z ukladem do zrównowazenia umozliwia wykonanie kom¬ pasu o bardzo malej objetosci ze wspól- nem zródlem swiatla, co ulatwia odczyty w nocy zarówno przy uzyciu go jako kom¬ pasu do okreslania azymutu, jak i w po¬ drózy. PL