Przedmiotem niniejszego wynalazku jest luneta do panoramicznego pomiaru ka¬ tów, umozliwiajaca przy nieruchomym lubprawie nieruchomym okularze z jednej strony objecie,;pewnego wycinka calego *-widnokregu, przycfcem obfraz przedmiotów jest zawsze wyprostowany tak, jak gdyby obserwator bezposrednio na nie patrzal, a z drugiej strony umozliwiajaca dokonanie po¬ miaru katów, przeniesionych na duze kolo prostopadle do osi obserwowanego wycin¬ ka, a okreslonych poszczególnemi kierun¬ kami w obrebie odnosnego wycinka, przy- czem pomiary te sa zupelnie uniezaleznio¬ ne od optycznego zespolu do wyprostowy¬ wania obrazu.W mysl wynalazku, objektyw i siatka lunety, sztywnie ze soba polaczone, sa cze¬ sciami celownika, który mozna nastawiac wzgledem zespolu szkiel ocznych na kieru¬ nek celowania. Wobec sztywnego polacze¬ nia miedzy swemi czesciami skladowemi, celownik nie posiada zadnej czesci zmien¬ nej przy pomiarze katów zapomoca kato¬ mierza.Aby obserwator mógl pozostac na tern samem miejscu przy róznych nastawieniach celownika i otrzymac obraz wyprostowany, zlozony zespól optyczny przenosi obraz przedmiotów zewnetrznych powyzej siatki na szkla oczne.Ten zespól optyczny, zwany w dalszym ciagu „zespolem prostujacym obrazy", a dzialajacy po zlaniu sie obrazów przedmio¬ tów zewnetrznych i siatki, nie ma zatem zadnego wplywu na to zlewanie sie, ani na wynikajace stad pomiary katów.Zespól prostujacy obrazy stanowi pola¬ czenie pryzmatu do wyprostowywania ob¬ razu, soczewki zbieznej do przenoszenia obrazu, róznych pryzmatów do skierowy¬ wania we wlasciwym kierunku promieni swietlnych oraz wlasciwych szkiel ocznych (okulara); Poniewaz pryzmat nie ma zadnego wplywu na pomiar kata, mozna go wiec u- stalic z dokladnoscia zupelnie wystarcza¬ jaca do zachowania nalezytego obrazu, gdyz sluzy jedynie do umozliwienia wygod¬ nej obserwacji. Nastawianie jego moze sie odbywac mechanicznie lub recznie, wypro¬ stowujac w ten sposób równoczesnie obraz przedmiotów zewnetrznych i siatki.Na rysunkach przedstawiono kilka przy¬ kladów wykonania przedmiotu wynalazku, a mianowicie na fig. 1 — pionowy przekrój podluzny lunety wedlug wynalazku; fig. 2 przedstawia odnosny schemat optyczny; fig. 3 — widok boczny odmiany pryzmatu prostujacego; fig. 4—7 — schematy optycz¬ ne odmiany lunety.W mysl przykladu wykonania, przedsta¬ wionego w fig. 1 i 2, luneta wedlug wyna¬ lazku posiada metalowy kadlub 10 o po¬ dluznej osi yy'. (Podczas uzywania lunety os ta powinna byc pionowa). Na górnej swej czesci kadlub 10 posiada oslone, skladaja¬ ca sie z dwóch czesci 11, 12, a zawierajaca katomierz ze sruba 13 styczna do obwodu.Sruba 13, zakonczona nazewnatrz oslony guzikiem 14, podzielonym na stopnie, zaze¬ bia sie z wiencem zebatym 15. Wieniec ten jest sztywnie osadzony na rurze 17, której os podluzna zlewa sie z osia yy. Rura 17 obracana zapomoca sruby 13 umieszczona jest w pochwie 18 stanowiacej przedluzenie czesci 12 oslony 10. Katy obrotu rury 17 sa mierzone zapomoca wskaznika 20 pochwy 18 na krawedzi 19 polaczonej z rura 17 o- raz zapomoca walca 14 z podzialka, które¬ go os stanowi sruba 13.Wewnatrz rury 17 jest sztywno umoco¬ wany objektyw 1 i siatka 2. Srodek optycz¬ ny objektywu 1 i obie krzyzujace sie kreski siatki 2 okreslaja dwie prostokatne pla¬ szczyzny celowania, których linja przecie¬ cia, stanowiaca linje celowania, zlewa sie z osia obrotu yy* rury 17.Ustalone kierunki przebiegaja zwykle wpoblizu plaszczyzny duzego kola podsta¬ wowego katów (plaszczyzna prostopadla do yy'). Nieruchome stanowisko obserwa¬ tora wymaga, by wiazka promieni wpadala do lunety wzdluz osi yy' katomierza, czyli prostopadle do tej plaszczyzny. Wynika — 2 —stad potrzeba zaopatrzenia lunety w na¬ rzad, któryby odchylal promienie swietlne.Narzadem takim moze byc np. lustro, na¬ chylone o 45° ku linji celowania, wzglednie pryzmat prostokatny 3. Linja celowania sta¬ nie sie zatem linja zz, przecinajaca linje yy pod katem prostym w punkcie O.Pryzmat lub lustro 3 mozna umiescic miedzy objektywem 1 lunety a przedmio¬ tami zewnetrznemi, jak to przedstawiaja fig. 1 i 2. Pryzmat ten jest polaczony z lu¬ neta tak, ze obraca sie dookola osi yy lacz¬ nie z rura 17. Pryzmat 3 jest osadzony w cylindrycznej obsadzie 21, umieszczonej w cylindrycznej oslonie 22; oslona ta jest po¬ laczona z rura 17 np. zapomoca gwintu 23.Poniewaz pryzmat 3 nie moze wykonac naj¬ mniejszego ruchu obrotowego dookola osi celowania yy' lub zz* niezaleznie od lunety, nie moze tern samem miec wplywu na po¬ miary katowe. Objektyw 1, siatka 2 i pry¬ zmat 3 obracaja sie jako jedna calosc doo¬ kola osi yy katomierza, co umozliwia na¬ danie pryzmatowi 3 ruchu obrotowego doo¬ kola osi o prostopadlej (fig. 2) do pla¬ szczyzny zOy (plaszczyzna figury).W tym celu obsada 21 jest zaopatrzona w wycinek zebaty 24, sczepiony ze sruba 25. Podczas ruchów obrotowych obsady 21 os zO pozostaje w plaszczyznie zOy.Jezeli plaszczyzna zOy zostanie pokry¬ ta kreska siatki 2, to przy obróceniu jej za¬ pomoca sruby 13 dookola osi yy katomie¬ rza, mierzy sie jej obroty. Sprowadzajac kolejno na kreske siatki 2 obrazy poszcze¬ gólnych punktów orjentacyjnych, mierzy sie tern samem katy miedzy kierunkami wspomnianych punktów orjentacyjnych.Podczas obrotu plaszczyzny zOy, linja celowania zO moze opisac albo plaszczyzne duzego kola podstawowego katów, albo sto¬ zek o wierzcholku O, majacy za podstawe male kolo równolegle do duzego kola pod¬ stawowego.Z luneta laczy sie zespól prostujacy ob¬ razy, nie majacy zadnego wplywu na po¬ miar katowy; jednym jego celem jest umoz¬ liwienie wygodnej obserwacji. Zespól ten zawiera pryzmat prostujacy 5 (lub 5bis, fig. 3), soczewke 6, zwierciadlo pryzma¬ tyczne 7 i szklo oczne (okular) 8.Pryzmat prostujacy 5 moze byc wyko¬ nany wedlug fig. 2, czyli wedlug sposobu Wollastona, lub najlepiej wedlug fig. 3 (o- znaczony jako 5bis), lub wogóle o takiej po¬ staci, zeby os chwytanej przezen wiazki promieni, os wychodzacej wiazki promieni oraz os obrotu zbiegaly sie prawie zupelnie oraz zeby nieparzysta ilosc refleksyj miala miejsce na jednej lub wiecej powierzchni, o ile moznosci równoleglych do tejze osu W podobnych warunkach, jezeli plaszczyzna celowania zOy obróci sie dookola osi yy4 o pewien kat w stosunku do plaszczyzny ob¬ serwacji xx yy, wystarczy juz obrót pry¬ zmatu prostujacego 5 dookola osi yy o mniej niz polowe kata, aby przeniesc obraz z plaszczyzny zOy na plaszczyzne obserwa¬ cji, co pozwoli wyprostowac obraz w stosun¬ ku do obserwatora. Tenobrót pryzmatu pro¬ stujacego da sie przeprowadzic mechanicz¬ nie przez obrót gonjometru mierzacego ka¬ ty lub tez recznie dla wiekszej wygody ob¬ serwatora.W przykladzie wedlug fig. 1 obrót pry¬ zmatu 5 odbywa sie np. w sposób nastepu¬ jacy. Wieniec zebaty 15, poruszany zapo¬ moca sruby 13, posiada równiez uzebienie 26, zazebiajace sie z jednym lub wiecej try¬ bami wtórnemi 27, sczepionemi z uzebie¬ niem 28 nieruchomej czesci 11 oslony 10.Zespól trybów 27 jest osadzony na oprawie 29 pryzmatu prostujacego, nadaje wiec o- prawie ruch obrotowy dookola osi yy' lune¬ ty tak, iz pryzmat prostujacy 5 obraca sie o polowe kata obrotu wienca zebatego 15, a zatem i rury 17, zawierajacej objektyw i siatke.Soczewka ruchoma 6 zbiera nad soba lezace obrazy przedmiotów zewnetrznych i siatki, azeby odzwierciedlic zebrany obraz w ognisku szkiel 8. Soczewka ta jest ko- — 3 —nieczna ze wzgledu na odleglosc miedzy szklami 8 a siatka 2, która jest nieodzowna w pomieszczeniu pryzmatu prostownicze¬ go 5.Podwójne zwierciadlo pryzmatyczne 7 przesyla wyprostowany obraz do szkiel 3 w kierunku dogodnym do badania.Zaleznie od obliczenia optycznego moz¬ na zespól ewentualnie uzupelnic soczewka powiekszajaca 9. Soczewka ta moze byc stala lub obracac sie wraz z objektywem 1, wzglednie z pryzmatem prostujacym 5. So¬ czewka ta moze równiez byc przyklejona do siatki lub posiadac nawinieta siatke na jednej ze swych powierzchni, w którym to przypadku stanowi jedna calosc z objekty¬ wem /, siatka 2 i pryzmatem 3 i obraca sie z nim razem, jak to przedstawiono na ry¬ sunku.Fig. 4 przedstawia bardziej uproszczo¬ ny schemat optyczny. Celownik sklada sie z objektywu / i siatki 2, które to czesci sa sztywnie polaczone ze soba i moba obracac sie dookola osi yy' gonjometru. Obraz przedmiotów zewnetrznych, uchwyconych na siatce, odbija sie wzdluz osi gonjometru w pryzmacie 3, polaczonym z celownikiem.Uchwycony przez soczewke 6, obraz ten zo¬ staje wyprostowany w stosunku do obser¬ watora wedlug jego pozycji zapomoca pry¬ zmatu prostujacego 5, nastawianego recz¬ nie tak, ze obraz ten moze nastepnie byc sprowadzany przed szkla 8 wzdluz osi go¬ njometru. Zaleznie od posiadanego do roz¬ porzadzenia miejsca, pryzmat 5 moze byc umieszczony miedzy objektywem 1 a siatka 2, przyczem celownik 1, 2, 3 obraca sie za¬ wsze jako sztywna calosc dookola osi yy* gonjometru, bedacej równoczesnie osia wiazki promieni. Ruchoma soczewka 6 mo¬ ze byc umieszczona poza pryzmatem pro¬ stujacym, jak to przedstawiono na fig. 1, lub podzielona na wieksza ilosc czesci skla¬ dowych, otaczajacych wspomniany pry¬ zmat, przyczem szkla zbiezne 8 mozna za¬ stapic szklami rozbieznemi.Fig. 5 przedstawia schemat pozwalaja¬ cy obserwatorowi na zajecie wygodniejszej pozycji w razie, jezeli os yy1 jest pio¬ nowa.Celownik wedlug fig. 5 sklada sie z ob¬ jektywu 1, siatki 2 i pryzmatu 3, przyczem wszystkie te czesci sa sztywnie ze soba po laczone. Pryzmat 3 odrzuca wiazke promie¬ ni wzdluz osi yy' gonjometru, dookola któ rej obraca sie celownik. Wiazka promieni jest odrzucana w kierunku szkiel 8 zapo¬ moca zwierciadla pryzmatycznego 4, prze¬ chodzi nastepnie przez ruchoma soczewke 6, pryzmat prostujacy 5, pryzmat odbijaja¬ cy 7 i szkla 8. Ten zespól prostujacy obra¬ zy moze sie wolno obracac dookola osi yy4 gonjometru tak, ze obserwator, wyszuka¬ wszy najwygodniejsza dla siebie pozycje, moze go recznie naprowadzic na wlasciwy kierunek. Obserwator wyprostowywa obraz wedlug swego zyczenia, obracajac pryzmat prostujacy 5 recznie dookola osi xx.Fig. 6 i 7 przedstawiaja optyczny sche¬ mat lunety, pozwalajacej na badanie cale¬ go widnokregu.Wedlug schematu, przedstawionego na fig. 2, wysokosc wycinka widnokregu, pod¬ danego obserwacji, mozna wprawdzie zwiekszyc przez obracanie pryzmatu 3 lub czolowego zwierciadla, jednakze kat, o któ¬ ry pryzmat 3 (wzgl. zwierciadlo) moze sie obracac, jest ograniczony ze wzgledów op¬ tycznych.Wedlug schematu przedstawionego na fig. 6 i 7, celownik sklada sie z objektywu 1 i sztywnie z nim polaczonej siatki 2. Pry¬ zmat czolowy 3 jest równiez polaczony z celownikiem w sposób staly. Objektyw 1, siatka 2 i pryzmat 3 moga sie jako jedna calosc obracac dookola osi kk', które to ob¬ roty sa mierzone zapomoca pierwszego ka¬ tomierza (A), na którym mozna odczyty¬ wac katy miedzy plaszczyzna zz kk' a prostopadla do niej plaszczyzna kk' IV.Pryzmat 3a odrzuca wzdluz osi //', pro¬ stopadlej do osi kk', wiazke promieni z ob- — 4 —razu przedmiotów zewnetrznych w pola¬ czeniu z siatka 2. Zespól 3, 1, 2, 3a moze sie obracac jako jedna calosc dookola osi //'.Obroty te mierzy sie zapomoca drugiego ka¬ tomierza (B), na którym mozna odczytywac katy miedzy plaszczyzna kk' IV a pla¬ szczyzna //' yy.Pryzmat 4 odrzuca wzdluz osi yy, pro¬ stopadlej do //', wiazke promieni z obra¬ zu przedmiotów zewnetrznych w polacze¬ niu z siatka. Zespól 3, 1, 2, 3a, 4 moze sie obracac jako jedna calosc dookola osi yy'.Obroty te mierzy sie zapomoca trzeciego katomierza (C), na którym mozna odczyty¬ wac katy miedzy plaszczyzna //' yy' a sta¬ la plaszczyzna podstawowa, polaczona z podstawa przyrzadu, np. plaszczyzna yy', xx. Katomierze A, B i C nie sa przedsta¬ wione na rysunku.Pryzmat prostujacy 5 moze sie obracac dookola osi yy' tak, iz obserwator, stojacy na jednem miejscu, a spogladajacy przez szkla 8 wzdluz osi xx', widzi zawsze prosty obraz przedmiotów zewnetrznych i siatki.W razie braku punktu orjentacyjnego, od¬ róznia sie w tym celu konce krzyza siatki zapomoca liter lub znaków umówionych.Obracanie pryzmatu prostujacego 5 mo¬ globy sie odbywac mechanicznie zapomo¬ ca katomierzów A i C, poniewaz sto jednak nie ma wplywu na zlewanie sie obrazów ze¬ wnetrznych i obrazu siatki, najlepiej jest wykonywac to obracanie recznie.Soczewka 6 sluzy do przenoszenia obra¬ zu przedmiotów zewnetrznych na siatce az do ogniska szkiel 8. Pryzmat 7 odrzuca wiazke promieni w kierunku dogodnym do obserwacji.Ustawiajac przyrzad na jego podstawie tak, zeby os yy' przebiegala pionowo, be¬ dzie mozna zapomoca katomierza C nadac osi //' dowolne polozenia w plaszczyznie poziomej w stosunku do podstawowego kie¬ runku, okreslonego plaszczyzna pionowa yy' xx'. Obracanie katomierza B pozwoli w plaszczyznie pionowej nadac osi kk' do¬ wolne polozenie w stosunku do podstawo¬ wej plaszczyzny poziomej.Poniewaz katomierz A pozostaje nieru¬ chomy, a kat zz kk' IV wynosi 90°, to kierunek osi mierniczej zz' bedzie mozna ustalic w plaszczyznie poziomej i azymuto- wej. Widoczna czesc widnokregu mozna bedzie wymierzyc albo zapomoca szeregu duzych kól pionowych ó zmiennym azymu¬ cie, albo zapomoca malych kól poziomych o zmiennym obwodzie.Jezeli zapomoca katomierzów B i C na¬ dano osi kk' pewne okreslone polozenie w przestrzeni i obraca sie os zz' dookola osi kk' zapomoca katomierza A, to os ta opisze duze kolo, którego plaszczyzna jest prosto¬ padla do osi kk'. Duze to kolo przecina pla¬ szczyzne pozioma wedlug prostej równole¬ glej do osi //'.Wynika stad, ze jezeli cialo ruchem swym w przestrzeni zakresli prosta linje pozioma i jezeli sledzi sie jego ruch jedy¬ nie zapomoca katomierza A, to pozioma ta jest równolegla do osi //', a katomierz C opisze kierunek przelotu ciala ruchomego.Oczywiscie, wynalazek ten nie ogranicza sie do postaci wykonania, przedstawionych na rysunku i opisanych powyzej, które to postacie podano tylko dla przykladu. PL