Przedmiotem niniejszego wynalazku jest wytwarzanie powlok fosforanowych na metalach w stosunkowo krótkim czasie i przy obnizanej temperaturze. W szczegól¬ nosci wynalazek ma na celu skrócenie cza¬ su i (albo) obnizenie temperatury, potrzeb¬ nej przy wytwarzaniu przeciwrdzewnej po¬ wloki fosforanowej na powierzchniach ze¬ laznych lub stalowych.Do wytwarzania powlok fosforanowych na powierzchniach metalowych stosuje sie rozmaite kapiele. Dla osiagniecia dobrych wyników stosuje sie [rozcienczona kapiel, w której kwas albo kwasne fosforany dzia¬ laja na powierzchnie metalu i tworza, ja¬ ko integralna jej czesc stosunkowo nieroz¬ puszczalne powloki' fosforanowe. Takie po¬ wloki tworza sie dopiero wówczas, kiedy kapiel osiagnie pewna granice kwasowo¬ sci oraz stezenia fosforanów, przyczem sto¬ sunek rozmaitych skladników zmienia sie znacznie dla róznych fosforanów oraz w zaleznosci od innych warunków modyfiku¬ jacych, lecz oznaczony jest zwykle okre¬ sleniem „stosunek równowagi". Innetmi slo¬ wy, jesli1 kapiel fosforanowa wytworzy po¬ wloke na powierzchni metalowej, znaczy to, ze jest ona w równowadze wzgledem danego metalu. W przeciwnym razie nie znajduje sie ona w stanie równowagi.Dzialanie zrównowazonym roztworem polega na reakcji kwasu albo kwasnego fo¬ sforanu w roztworze na powierzchnie me¬ talowa oraz wytworzenie na tej powierzch¬ ni metalowej stosunkowo nierozpuszczal¬ nych fosforanów, stanowiacych zasadniczo jedna calosc z dana powierzchnia. Wyni¬ kiem tego dzialania na metal jest wywia¬ zywanie sie wodoru. Wynalazek niniejszy w najszerszem ujeciu polega na usuwaniutego wodoru w taki sposób, iz na powierzch- ni metalu mie wytwarza on warstewki ga- zoyrV). To ustawanie wywiazujacego sie wo¬ doru pozwala w niezmienionych pozosta¬ lych warunkach na znaczne skrócenie cza¬ su, potrzebnego do wytworzenia powloki na metalu.Dostateczne i szybkie usuwanie wywia¬ zujacego sie wodoru w celu znacznego przyspieszenia procesu powlekania mozna osiagnac przy pomocy rozmaitych srod¬ ków utleniajacych; Srodek utleniajacy, sto¬ sowany w poszczególnych kapielach, la¬ czacy sie z wywiazywanym wodorem i ob¬ nizajacy widoczne powstawanie pecherzy¬ ków na powierzchni metalu, bedzie sku¬ teczny do celu skracania czasu trwania pro¬ cesu, lecz oczywiscie, nalezy unikac stoso¬ wania takich srodków, któreby po wprowa¬ dzeniu do kapieli dzialaly szkodliwie na sama powloke.Dla kapieli, zawierajacej fosforany ze¬ lazawe, nalezy ostroznie dobierac srodek utleniajacy, aby uniknac nadmiernego dzia¬ lania ma te fosforany. W takiej kapieli zwy¬ kle srodki utleniajace, a wiec np. powie¬ trze, nadtlenek wodoru, zwykle mangania¬ ny, nadmanganiany, chromiany i dwuchro¬ miany ora? chinon dzialaja na zawarty w niej fosforan zelazawy i stracaja nierozpu¬ szczalne fosforany, wywiazujac jednocze¬ snie nieco wolnego kwasu fosforowego.Dzieki zwiekszonej kwasowosci kapieli po¬ teguje sie dzialanie tej kapieli na po¬ wierzchnie metalowa, a jednoczesnie wzra¬ sta zamiast sie obnizac wydzielanie sie pe¬ cherzyków i powstawanie warstwy wodo¬ rowej. Z tego powodu, a takze skutkiem za¬ klócenia równowagi kapieli, stosowanie ta¬ kich srodków utleniajacych w kapieli, za¬ wierajacej fosforany zelazawe, raczej zwieksza czas trwania procesu zamiast go skracac.Dwutlenek manganu oraz uwodorniony tlenek manganu dzialaja na zelazo dwu- wairtosciowe w kapieli przeciwrdzewnej, lecz wprowadzaja one do kapieli równiez mangan, który laczy sie z wolnym kwasem fosforowym na dwuwodorowy fosforan manganu, stanowiacy cenny skladnik ka¬ pieli przeciwrdzewnej. Z tego wzgledu oba te czynniki utleniajace maja pewna war¬ tosc, a nawet dwutlenek manganu znajduje sie w handlu, lecz po wprowadzeniu tych Srodków do kapieli, zawierajacej fosforan zelazawy, nie zmniejszaja one warstwy wo¬ dorowej i dlatego nie sa odpowiednie do celów niniejszego wynalazku.Ze wzgledów powyzszych najlepiej jest do kapieli, zawierajacej fosforan zelaza¬ wy, stosowac srodki utleniajace, które nie reaguja z zelazem dwuwartosciowem, a za- to reaguja szybko z wodorem, zmniejsza¬ jac w ten sposób skutecznie jego warstew¬ ke. Jako przyklady takich srodków utle¬ niajacych moga sluzyc: azotany, azotyny i siarczyny. Mozna stosowac najrozmaitsze z tych soli, lecz nalezy dobierac sole me¬ tali, nie dzialajacych szkodliwie na kapiel.W przypadku kapieli, sluzacej do obróbki zelaza, niepozadane jest wprowadzanie soli metalu o nizszym potencjale elektrycz¬ nym, poniewaz obecnosc takiego metalu ob¬ niza odpornosc wytworzonej powloki prze¬ ciw rdzy, a takze wykazuje sklonnosc do wytwarzania luznej i niedostatecznej po¬ wloki, jesli ilosc takiego metalu i warunki jego zastosowania nie zostaly starannie u- regulowane. Naprzyklad dopuszczalna jest w kapieli obecnosc pewnej ilosci miedzi, przyspieszajacej znacznie omawiany pro¬ ces, lecz ilosc miedzi oraz kwasowosc ka¬ pieli i t. d. nalezy dokladnie uregulowac, aby otrzymac dobrze przylegajaca powlo¬ ke i nawet w najlepszym razie otrzymana powloka nie jest w takim stopniu przeciw¬ rdzewna, jak powloka bezmiedziowa, jesli jej nie poddac bezposrednio dalszej ob¬ róbce. Dlatego tez, mówiac ogólnie, aby o- trzymac zadowalajaca powloke przeciw¬ rdzewna nalezy do obróbki zelaza stoso¬ wac sole metali o potencjale, nie nizszym - 2od zelaza, pnzyczem najodpowiedniejsze- mi okazaly sie sole potasowców i wapniow- ców. W handlu latwo jestt dostepny azotan sodowy, który okazal sie zupelnie wystar¬ czajacy, Peiwna ilosc azotanu wapniowego, stanowiacego zanieczyszczenie handlowego azotanu sodowego, nie wplywa ujemnie na wynik dzialania, a nawet prawdopodobnie przyspiesza proces.Mozna równiez wprowadzac w nie¬ wielkich ilosciach kwas azotowy, jako ta¬ ki, przyczem wykazuje on dzialanie utle¬ niajace, podobne do dzialania azotanów, lecz zwieksza kwasowosc kapieli i dlatego wykazuje pewna daznosc do zniszczenia równowagi kapieli. Z tego wzgledu odpo¬ wiedniejsze sa sole niz kwas.Wolframian sodowy dziala wzgledem wodoru jako srodek utleniajacy, nie naru¬ szajacy zelaza dwuwartosciowego, wytwa¬ rza on powloki bardzo szybko, lecz sa one stosunkowo miekkie. Z drugiej strony po¬ mimo, ze octan uranylu nie przyspiesza reakcji w takim stopniu, jak azotan sodo¬ wy, to jednak powloka, wytworzona na ze¬ lazie przy uzyciu octanu uranylu w kapieli fosforanowej, jest bardzo twarda i dosko¬ nale przylega oraz moze byc w wysokim stopniu polerowana „welna" stalowa, lecz jest stosunkowo cienka.Octan uranylu nalezy do grupy srod¬ ków utleniajacych, dzialajacych w pewnym stopniu na zelazo dwuwartosciowe, lecz reagujacych z niem znacznie wolniej niz z wodorem tak, iz glówna ich reakcja w kapieli jest reakcja z wodorem, i chociaz srodki te dla kapieli, zawierajacej fosfo¬ ran zelazawy nie sa tak skutecznemi czyn¬ nikami przyspieszajacemi, jak srodki utle¬ niajace grupy omówionej poprzednio, to jest nie dzialajace na zelazo dwuwarto¬ sciowe, to jednak wykazuja one pew¬ ne dzialanie przyspieszajace, poniewaz zmniejszaja warstewke wodoru, Innemi przykladami takich srodków u- tleniajacych sa zwykle chlorany, bromia¬ ny i jodany oraz takie zwiazki organicz¬ ne, jak blekit metylenowy.Pomimo, ze wyliczono pewna ilosc przykladów srodków utleniajacych sku¬ tecznych we wszystkich zwyklych kapie¬ lach fosforanowych do powlekania metali oraz przyklady dla d^u innych grup, z których jedna jest mniej pozadana w przypadku, gdy kapiel zawiera fosforan zelazawy, druga zas w kapieli zawieraja¬ cej fosforany zelazawe jest szkodliwa dla celów niniejszego wynalazku, to jednak rozumie sie, ze wymieniony spis nie sta¬ nowi ograniczenia wynalazku, a raczej jest wyliczeniem przykladów.Wynalazek niniejszy ma specjalnie na celu wytwarzanie przeciwrdzewnych po¬ wlok na powierzchniach zelaznych i stalo¬ wych w ciagu stosunkowo krótkich okre¬ sów czasu, lecz szersze jego zastosowanie zmierza równiez do uzycia go do wytwa¬ rzania powlok fosforanowych na cynku i magnezie, jak równiez do stosowania go do skracania czasu wytwarzania powlok fo¬ sforanowych na powierzchniach zelaznych i stalowych w przypadku uzycia miedzi, równiez jako srodka przyspieszajacego.Ponizej podano okreslony przyklad zastosowania wynalazku z tern zastrzeze¬ niem, ze nie stanowi on ograniczenia wy¬ nalazku, lecz sluzy jedynie jako przyklad wyjasniajacy, od którego w praktyce mo¬ ga sie zdarzac liczne odchylenia, z zacho¬ waniem jednak zasad1 wynalazku, wylo¬ zonych w zalaczonych zastrzezeniach pa¬ tentowych.Najszerzej obecnie stosowana kapiel fo¬ sforanowa do wytwarzania powlok prze¬ ciwrdzewnych na powierzchniach zelaz¬ nych i stalowych wytwarzania jest i uzu¬ pelniana przy pomocy sproszkowanego fosforanu dwuwodorowego, otrzymanego przez rozpuszczenie zelazo-manganu w goracym kwasie fosforowym oraz nastep¬ ne oziebienie roztworu i oddzielenie oden wytworzonych krystalicznych fosforanów. — 3 —'Dzialanie tego rodzaju kapieli mozna tak przyspieszyc, ze reakcja zostaje zakon¬ czona w ciagu trzech do 15 minut, zalez¬ nie od charakteru obrabiane} powierzchni oraz innych warunków; przyspieszenie to osiaga sie przez dodatek do takiej kapieli okolo 12,6 g handlowego azotanu sodowe- gp na 4 litry kapieli. Przyspieszajace dzia¬ lanie azotanu sodowego mozna osiagac w mniejszym lub wiekszym stopniu, zmienia¬ jac odpowiednio uzyte ilosci tej soli, lecz ilosc przytoczona powyzej okazala sie bar¬ dzo odpowiednia. Kapiel mozna utrzymy¬ wac dodajac w celu uzupelnienia jej 3,65 kg azotanu sodowego na kazde 110,35 kg sproszkowanego fosforanu. To utrzy¬ muje kapiel zasadniczo w warunkach, wy- twórzoriych po dodaniu azotanu sodowego w ilosci podanej powyzej, Powloka, otrzymana z kapieli, do któ¬ rej dodano azotanu sodowego, nie zmienia zfracfcnie swego skladu skutkiem tego do¬ datku, a takze jej efekt przeciwrdzewny nie zmienia sie znacznie. Korzystnym wy¬ nikiem jest tu skrócenie czasu trwania pro¬ cesu do drobnej czesci tego czasu, jaki byl potrzebny do wykonania Reakcji bez dodat¬ ku azotanu sodowego.W przypadku zastosowania srodków u- tleniajacych róznych od azotanu sodowe¬ go ilosc tych srodków moze sie zmieniac w szerokich granicach, lecz najlepiej jest stosowac ilosc, równowazna podanej po¬ wyzej ilosci azotanu sodowego.Przyspieszajace dzialanie srodków u- tleniajacych pozwala na stosowanie kapie¬ li 0 temperaturze nizszej od temperatury wrzenia, a tern samem pozwala obnizyc temperature procesu i zmniejszyc niebez¬ pieczenstwo grubszego wykrystalizowania na metalu, znanego pod nazwa „iskrzenia sie1' i to jest druga zaleta wynalazku w przypadku gdzie iskrzenie sie okazalo sie sakodliwe.Jesli proszek uzupelniajacy przygoto¬ wany jest przez dodanie azotanu sodowe¬ go albo potasowego do fosioranu mangano¬ wego, to nastepuje miedzy niemi powol¬ na reakcja, zupelnie niepozadana. Jesli wiec miedzy zmieszaniem tych materja- lów, a uzyciem proszku uplywa dosc dlu¬ gi przeciag czasu, to zaleca sie przed zmie¬ szaniem azotanu z fosforanem opylic go jakimkolwiek obojetnym materjalem. Do tego celu bardzo odpowiedni jest sproszko¬ wany weglan wapnia. Mieszanina 2,23 kg fosforanu wapniowego, dokladnie zmiesza¬ nego z 3,65 kg azotanu sodowego i 110,35 kg fosforanu magnezowego jest trwala przez dlugi przeciag czasu bez niepozada¬ nej reakcji, a wapn w tej ilosci nie stano¬ wi szkodliwego dodatku do skladników kapieli. W pewnych warunkach zamiast weglanu wapniowego mozna stosowac we¬ glan cynku.Wprowadzenie miedzi przyspiesza pro¬ ces i z tego punktu widzenia jest pozada¬ ne, zwlaszcza, jesli roztwór przeznaczony jest do uzytku znacznie ponizej tempera¬ tury wrzenia, a powloka ma byc pomalo¬ wana albo pokryta emalja. Kapiel, zawie¬ rajaca miedz wymaga ostroznosci w dobo¬ rze odpowiedniego stosunku zbiorników, lecz te ostroznosci wynagrodzone zostaja w pewnych warunkach specjalnemi korzy¬ sciami.Odpowiedni roztwór mozna wytworzyc, dodajac do 4 litrów wody 140 gramów dwu- wodorawego fosforanu cynkowego i 28 g a- zotanu miedzi. Metal, przeznaczony do po¬ wleczenia, mozna zanurzyc w takim roztwo¬ rze. Jesli roztwór jest swiezo przygotowa¬ ny, to nalezy go przez, pewien czas pozo¬ stawic w spokoju, aby mogla w nim zajsc hydroliza i aby sie mogla w nim wytworzyc równowaga (przyblizona). Nastepuje to w ciagu okolo 2 godzin w temperaturze okolo 21*C W wyzszych temperaturach wynik ten osiaga sie predzej, lecz dla powodów, podanych ponizej, lepiej jest trzymac roz¬ twór w przyblizeniu w takiej temperaturze, w jakiej ima byc on uzyty. — 4 -Skoro roztwór stal przez pewien czas, potrzebny do osiagniecia przyblizonego sta* nu równowagi, mozna obrabiany przedmiot zanurzyc w roztworze i pozostawic w nim az do wytworzenia powloki. Poniewaz pod^ czas reakcji powlekania wydziela sie nie¬ wielka ilosc wodoru lub innego gazu, wiec czasu reakcji nie anozna ustalic przy pomo¬ cy wydzielania sie pecherzyków. Przy uzy¬ ciu opisanego roztworu w temperaturze 21 °C zwykly czysty wtyrób zelazny zostaje calkowicie powleczony w ciagu 2 minut.Oczywiscie dokladny czas powlekania zmienia sie w zaleznosci od uzytego meta¬ lu lub stopu metalowego, przeznaczonego do powlekania oraz w zaleznosci od cha¬ rakteru powierzchni, przyczem powierzch¬ nie bardzo twarde i gladkie wymagaja wie¬ cej czasu do powleczenia niz powierzchnie przecietne.Roztwór* wytworzony z tych samych skladników w takim samym stosunku moz¬ na stosowac w nizszej temperaturze, jesli to jest pozadane, lub tez w temperaturze podwyzszonej az do wrzenia. Oczywiscie czas reakcji zmienia sie wraz z temperatu¬ ra. We wrzacym roztworze otrzymuje sie zwarta powloke w ciagu 10 — 15 sekund dla przecietnego przedmiotu. Temperature, w* której nalezy uzyc roztwór, mozna okre¬ slac dowolnie z jednej strony w zaleznosci od zadanej szybkosci reakcji, a z drugiej strony — liczac sie z niedogodnoscia utrzy¬ mywania podwyzszonej temperatury. Roz¬ twór mozna z latwoscia stosowac w zwy¬ klych temperaturach, co jest zwlaszcza po¬ zadane w przypadkach, gdzie brak imstala- cyj grzejnych. Dalej nalezy zaznaczyc, ze w przypadkach, gdzie temperatury nie pod¬ nosi sie w znaczniejszym stopniu, scianki zbiornika sluzacego do przechowywania roztworu, mozna bezpiecznie pokryc smola lub innym materjalem, skutecznie zapobie¬ gajacym reakcji roztworu ze sciankami zbiornika.W opisanym roztworze umytym w tem¬ peraturze okolo 21°C oraz zbadanym »a kwasowosc przy pomocy oranzu metylowe¬ go i fenotoftaleiny otrzymano nastepujace wyniki. 10 cm3 roztworu wymaga okolo 1 cm3 1/10 normalnego wodorotlenku sodo¬ wego, aby otrzymac zmiane barwy oranzu metylowego, oraz okolo^l cm3 Vio n roz" tworu wodorotlenku sodowego, aby otrzy¬ mac reakcje barwna z fenoleftalema. W dalszym ciagli opisu stosunek ten traktowa¬ ny jest jako 31 Jednostek kwasowosci cal¬ kowitej do 1 jednostki wolnej kwasowosci i roztwór o takiej kwasowosci calkowitej nazwanyzostal w dalszym ciagu roztworem 31 punktowym.Wraz ze wzrostem temperatury potegu¬ je sie równiez hydroliza, skutkiem czego stosunek wolnego kwasu do kwasowosci calkowitej jest wiedpszy. Zdarza sie zreszta, ze w wyzszej temperaturze wlasciwy prze¬ bieg reakcji wymaga wyzszej zawartosci kwasu w stosunku do kwasowosci calkowi¬ tej i dane proporcje i materjaly przystoso¬ wuja sie automatycznie pod wzgledem ilo¬ sci wolnego kwasu do calkowitej kwasowo¬ sci odpowiednio Aby otrzymywac dobre powloki W pewnej danej temperaturze i przy pewnem stezeniu roztworu calkowita kwasowosc w stosunku do wolaago kwasu musi sie za¬ wierac w stosunkowo waskich granicach.Inaczej mówiac, w opisanym roztworze o- kazalo sie, ze obnizenie calkowite! kwaso¬ wosci w stosunku do wolnego kwasu na 25 : 1 lub jeszcze mniej, pozwala jeszcze na wytwarzanie powloki, lecz nie tak do* hrej, jak przy stosunku 31 : 1. Podobnie przy stosunku 35 : 1 powloka jeszoze po¬ wstaje, lecz takze nie dosc dobra.Miedz stosuje sie stosunkowo w mniej¬ szej ilosci niz fosioran, poniewaz wlasciwa równowage otrzymaje sie tylko w bandfco waskich granicach, co wymaga czestego u- zupelniania. Mozna to uskuteczniac odpo¬ wiednio przy pcmócy proszku, zawierajace¬ go fosforan cynku i azotan miedzi, korzyst- — 5 —* nie z weglanem wapnia, napylonym na a- zotan prlzed zmieszaniem w celu opóznie¬ nia w proszku reakcji przed wprowadze¬ niem go do roztworu. Mieszanina w stosun¬ ku 18 czesci dwuwodorowego fosforanu cynkowego do 8 czesci azotanu miedzi! ii 3 czesci weglanu wapnia dziala bardzo do¬ brze, jako uzupelniacz.W powyzszym roztworze wspomniany jest fosforan cynku; fosforan ten okazal sie odpowiedniejszym od' fosforanu mangano¬ wego lub fosforanu zelaza zarówno do na¬ stawiania kapieli, jak i do jej uzupelniania.Wykryto, ze fosforan cynkowy w nizszej temperaturze nie hydrolizuje sie z wytwa¬ rzaniem tak duzej ilosci Wolnego kwasu w stosunku ido kwasowosci calkowitej, jak czyni to fosforan manganowy lub fosforan zelaza. Z drugiej strony fosforan cynku w razie podniesienia temperatury do wrzenia hydrolizuje sie wiecej, wytwarzajac wiek¬ szy stosunek procentowy wolnego kwasu do kwasowosci calkowitej, niz czyni to fosfo¬ ran manganu lub fosforan zelaza. Prócz te¬ go we wrzacym roztworze fosforan cynku wykazuje nieraz wiecej aktywnosci, niz fo¬ sforany manganu i zelaza i wytwarza do¬ stateczna powloke przy wyzszym stosunku procentowym wolnego kwasu, nizby wy¬ tworzyl roztwór fosforanu zelaza lub man¬ ganu. W wyniku tego wykryto, ze hydro¬ liza fosforanu cynkowego w opisanym roz¬ tworze daje istotnie najlepszy stosunek wolnego kwasu do kwasowosci calkowitej w kazdej temperaturze, w jakiej pozadane jest stosowanie roztworu.W przypadku uzycia fosforanu manga¬ nowego zamiast fosforanu cynkowego re¬ akcja w nizszej temperaturze nie jest tak szybka, a wolna kwasowosc jest zbyt wy¬ soka, o ile nie wprowadzic jakiegos mate- rjalu w celu zobojetnienia w pewnym stop¬ niu wolnego kwasu. Takie zobojetnianie wolnego kwasu wymaga pewnej wprawy technicznej, a prócz tego t pewnego zuzy¬ cia materjalów. Dlatego tez, chociaz roz¬ twór fosforanu manganowego mozna za¬ stosowac, jesli fosforan cynku jest niedo¬ stepny, to jednak fosforan manganu nie jest tak skuteczny i nie tak latwy do kon¬ trolowania podczas pracy.Podczas powlekania zelaza nieco tego metalu ulega rozpuszczeniu w kapieli tak, iz roztwór zawiera znaczne ilosci fosfora¬ nu zelazawego, lecz w razie uzycia fosfo¬ ranu cynku do uzupelniania, stopien hy¬ drolizy utrzymywany jest w pewnych gra¬ nicach.Jak zaznaczono poprzednio, stopien hydrolizy fosforanów wzmaga sie ze wzro¬ stem temperatury. Jesli temperature utrzy¬ mywac stala,, lecz wysoka, to przy wzmo¬ zonej wolnej kwasowosci reakcja zacho¬ dzaca w tej temperaturze wytworzy dobra powloke. Jesli jednakze roztwór oziebic po ogrzaniu, to bedzie on zawieral wieksza ilosc wolnego kwasu, niz to jest potrzebne w tej obnizonej temperaturze, czyli wiek¬ sza ilosc kwasu, niz w przypadku, gdyby roztwór byl stale utrzymywany w tej ni¬ skiej temperaturze. Dlatego tez roztwór, uprzednio ogrzany, a nastepnie ochlodzo¬ ny, nie da tak dobrych wyników, dopóki wolna kwasowosc nie zostanie zobojetnio¬ na az do granic kwasowosci dla nizszej temperatury, albo tez dopóki roztwór nie zostanie ponownie ogrzany do temperatu¬ ry, odpowiadajacej zawartej w nim ilosci wolnego kwasu. Dopuszczalna zmiana w ilosci procentowej kwasu w roztworze jest dostatecznie proporcjonalna do zmian wy¬ nikajacych z róznic temperatury tak, iz zwykle zmiany temperatury pokojowej nie nastreczaja trudnosci, jak to wykazalo doswiadczenie. Powyzsza przestroga doty¬ czaca stosowania roztworu oziebionego do¬ tyczy oczywiscie roztworu, który byl ogrza¬ ny jednorazowo w celu otrzymania szyb¬ kiego wyniku, a nastepnie pozwolono mu ostygnac dla stosowania go w niskiej tem¬ peraturze. W tym przypadku mogloby byc konieczne czesciowe zobojetnienie w celu — 6 —osiagniecia wlasciwego stosunku kwasowo¬ sci w nizszej temperaturze.Moznaby stosowac inne rozpuszczalne zwiazki miedzi oraz srodki utleniajace, rózne od kwasu azotowego, albo azotan, rózny od azotanu miedziowego; lecz kwas azotowy okazal sie najlepszym przyspie¬ szaczem, a wybór zwiazków miedziowych jest ograniczony koniecznoscia rozpuszczal¬ nosci oraz koniecznoscia stosowania zwiaz¬ ku, któryby wraz z miedzia nie wprowadzal materjalu szkodliwego lub zbytecznego do kapieli.Jesli to jest pozadane, dzialanie roz¬ tworu zawierajacego srodek utleniajacy, np. azotan sodowy, mozna jeszcze przy¬ spieszyc W znacznym stopniu przy pomocy znacznie mniejszej ilosci miedzi w roztwo¬ rze, niz to podano powyzej, nawet jesli ta ilosc jest tak mala, iz zaledwie da sie okre¬ slic w otrzymanej powloce. Dlatego ilosc miedzi w kombinacji z azotanem sodowym lub równowazjnemi chemikaljami w odpo¬ wiednim stosunku moze sie zmieniac od 0 do ilosci, podanej w powyzszym przepisie. PL