Wynalazek niniejszy dotyczy samoczyn¬ nego przyrzadu do regulacji lub rozrzadu elektrycznych instalacyj oswietleniowych w pociagach lub urzadzeniach podobnych.Uzywane dotychczas w takich przyrzadach elektramagnesy oraz cewki wykazuja sze¬ reg niedogodnosci, a mianowicie bywaja o- ne przyczyna niedokladnej pracy instalacji zarówno wskutek zmieniania sie wielkosci szczeliny powietrznej, jak i wskutek zmien¬ nosci wplywów termicznych.W mysl wynalazku samoczynny przy¬ rzad regulacyjny lub rozrzadczy zawiera narzad regulacyjny, napedzany silnikiem elektrycznym, na którego szybkosc obroto¬ wa wywieraja wplyw zmiany wartosci wiel¬ kosci elektrycznych instalacji, jak np. zmia¬ ny wartosci napiecia pradu, i który jest za¬ opatrzony w magnesnice, zapewniajaca sta¬ le wzbudzenie, która moze stanowic badz trwaly magnes, badz tez mu równowazny elektromagnes przesycony. Regulacyjny lub rozrzadczy przyrzad, zaopatrzony w wyzej wymieniony silnik elektryczny, jestmalo wrazliwy na wplyw temperatury.Wynalazek nadaje sie; zwlaszcza do zasto¬ sowania w ukladach obwodów oswietlenio¬ wych pociagów kolejowych, zasilanych tyl¬ ko z baterji i moze sluzyc np. do zapewnie¬ nia dokladnej regulacji napiecia pradu, przeplywajacego przez obwody odbiorcze.Wedlug wynalazku mozna zastosowac rów¬ niez przyrzad regulacyjny do wywolywania zmian we wzbudzeniu pradnicy, naprzy- klad w zaleznosci od obciazenia lub tez w celu zapewnienia instalacji zgóry okreslo¬ nych warunków pracy podczas ladowania baterji Na rysunku poszczególne fig. 1, 2, 3, 4 przedstawiaja przyrzad do regulacji napie¬ cia lamp odpowiednio w widoku zboku, w rzucie poziomym, przekroju poprzecznym oraz przekroju wzdluz osi; fig. 5, 6, 7 i 8— perspektywicznie szczególy tegoz przyrza¬ du regulacyjnego, a fig. 9 — schemat obwo¬ du urzadzenia; fig. 10 i 11 uwidoczniaja wi¬ dok zprzodu i rzut poziomy przyrzadu re¬ gulacyjnego ladownicy baterji, fig. 12 i 13— perspektywicznie widoki tegoz przyrzadu regulacyjnego, fig. 14 i 15 — schematy ob¬ wodów urzadzenia.W przyrzadzie regulacyjnym wedlug fig- 4 silnik elektryczny jest zaopatrzony w twornik, którego zelazo sklada sie z dwóch czesci 1 i 2. Twornik ten posiada zwykle uzwojenie 3, którego konce sa polaczone z komutatorem 4. Uzwojenie twornika wyka¬ zuje nieznaczna opornosc, wskutek czego nagrzewanie twornika jest nieznaczne i z tego powodu twornik nie podlega szkodli¬ wym wplywom, wynikajacym ze zmian tem¬ peratury. Jak uwidoczniono w przekroju, przedstawionym na fig. 1, czesc / twornika jest dluzsza od czesci 2 i miesci sie w polu dwubiegunowego magnesu trwalego 5 o ksztalcie, uwidocznionym na fig. 6. Magnes ten jest wykonany z silnie namagnesowanej stali kobaltowej, która zapewnia mu trwa¬ losc i niezawodnosc w pracy. Magnes ten sklada sie wlasciwie z dwu jednolitych Czesci w ksztalcie podkowy o nasadach bie¬ gunowych 6, wykazujacych wspólne biegu¬ ny, pólnocny i poludniowy, i zaopatrzonych posrodku w zwezenie 7 w celu ulatwienia strumieniowi magnetycznemu przeplywu przez czesc 1 twornika. Silnik obraca sie z szybkoscia, zmieniajaca sie odpowiednio do napiecia, przylaczonego do jego koncówek.Podobna zaleznosc szybkosci obrotu silni¬ ka mozna osiagnac zapomoca elektromagne¬ sów o uzwojeniach, których wzbudzenie wytwarza w rdzeniach elektromagnesów przesycenie magnetyczne.Czesc 2 twornika znajduje sie w polu wzbudzonego elektromagnesu dwubieguno¬ wego 8, którego rdzen posiada jarzmo 9, u- tworzone z plytek, miedzy któremi na obu ich koncach sa umieszczone konce plytek, które tworza ramiona 10 i których drugie konce sa wykonane w postaci nasad biegu¬ nowych 11 (fig. 7). Uzwojenie 12 jest umie¬ szczone na jarzmie 9, z którego mozna je zdejmowac po usunieciu sworzni i3, w ce¬ lu sprawdzenia lub wymiany. Dolne czesci ramion 10 elektromagnesu sa wtopione w rdzen 14 zmaterjalu niemagnetycznego, na- przyklad ze spizu armatniego. Wymieniony rdzen posiada ksztalt pierscienia, przyczem powierzchnie czolowe nasad biegunowych 11 (fig. 7) tworza czesci powierzchni we¬ wnetrznej wymienionego pierscienia. Usu¬ wanie jarzma 9 moze byc uskuteczniane przez niewykwalifikowanych robotników Nasady biegunowe 11 po usunieciu jarzma 9 pozostaja na miejscu. Nasady biegunowe sa nieco skosne, jak widac z rysunku. Ma¬ gnes trwaly 5 i pierscien 14 sa nieco spla¬ szczone w miejscu 15 dla ulatwienia- na kladania uzwojenia 12.Poniewaz nie zaleca sie wiercic otwo¬ rów w sciankach magnesów trwalych, przeto magnes trwaly 5 i elektromagnes 8 sa podtrzymywane przez scianke oslony 16 w sposób nastepujacy. Magnes trwaly 5 jest wydrazony w miejscach 17 i 19 (fig. 6), aze¬ by mozna bylo go zaczepic o wystepy 18 i — 2 —20 scianki 16 i pierscienia 14 (fig 4). Prze¬ ciwlegla powierzchnia pierscienia 14 jest w miejscu 21 wydrazona i w to wydrazenie wchodzi wystep 22 pierscienia koncowego 23. Pierscien koncowy 23, pierscien 14 oraz scianka 16 posiadaja otwory, przewiercone nawylot, przez które przechodza dlugie sworznie 24, wykonane z materjalu niema¬ gnetycznego i przepuszczone przez wydra¬ zenia 25 w magnesie trwalym 5. Poniewaz otwory na sruby w pierscieniu 14 sa na¬ gwintowane na pewnej ich dlugosci (fig, 4), wystarcza przeto wkrecenie srub 24 w pier¬ scienie, aby magnes trwaly 5 oraz elektro¬ magnes 8 byly w sposób niezawodny przy¬ mocowane do scianki 16. Pierscien konco¬ wy 23 mozna wówczas zamocowac w nale- zytem polozeniu nakretkami 26 przy zasto¬ sowaniu sprezystych podkladek 27. Pier¬ scien koncowy 23 zapomoca trzymadla 31, osadzonego na bocznych wydluzonych ra¬ mionach 32, podtrzymuje lozysko kulkowe 28 walu 29 twornika, a równiez i mechanizm szczotkowy 30 komutatora 4. Lozysko za¬ tem i mechanizm szczotkowy mozna odej¬ mowac bez zdejmowania magnesów 5 i 8.Komutator, lozysko i mechanizm szczotko¬ wy ochrania pokrywa 33.Wal 29 silnika swym koncem, przeciw¬ leglym koncowi, osadzonemu w lozysku 28, jest polaczony w sposób rozlaczalny z wa¬ lem rozrzadczym 34. Rozszerzony koniec walu 29 tworzy wydrazona glowice 35, przez która jest przelkniety trzpien po¬ przeczny 36, umieszczony w rozwidleniu 37 walu rozrzadczego 34, osadzonem swobod¬ nie w wydrazonej glowicy 35. Na rozwidle¬ nie 37 walu rozrzadczego 34 wywiera na¬ cisk za posrednictwem podkladki 39 spre¬ zyna 38, osadzona w glowicy 35. Koniec walu 34, przylegajacy do rozwidlenia 31\ obraca sie w lozysku kulkowem 40, osadzo¬ nem w oprawie 41, umocowanem w scianie 16 kadluba. Twornik silnika mozna zatem wyjmowac z regulatora, nie poruszajac mechanizmu rozrzadczego lub lozysk, co u- latwia np. wymiane twornika. Poza tern sprezyste sprzeglo 35 *+- 39 miedzy walami 29 i 34 usuwa koniecznosc centrowania twornika.Na wale 34 regulatora jest zaklinowana tuleja 42, zaopatrzona w trzy pary uch 43, przyczem w kazdem z nich jest umocowany przegubowo jeden koniec jednego z draz¬ ków 44, osadzonych drugim koncem prze¬ gubowo w wystepach wewnetrznych 45 trzech jednakowych ciezarków 46 regula¬ tora, tworzacych wspólnie w polozeniu spo¬ czynku barylkowaty kadlub zamkniety (fig. 4). Drazki 47 sa polaczone przegubowo z wystepami wewnetrznemi 48 ciezarków 46 oraz z uchami 49 tulei 50, slizgajacej sie w kierunku osi po odcinku 51 walu 34 o mniej¬ szej srednicy. Zewnetrzny koniec walu jest osadzony w lozysku kulkowem 52, umoco¬ wanem w pokrywie 53 kadluba. Smarowa¬ nie i nadzór nad lozyskami kulkowemi 28. 40, 52 nie wymagaja rozkladania regulato¬ ra na czesci. Sprezyna 54 na wale 34 opie¬ ra sie o wystepy 55, wykonane w tulejach 42 i 50; w polozeniu zamknietem (fig. 3 i 4) ciezarki 46 obejmuja calkowicie sprezyne 54, chroniac ja od uszkodzen. Ciezarki 46 winny posiadac mase stosunkowo znaczna, przedewszystkiem w celu wytwarzania sily mechanicznej, dostatecznej do wykonywa¬ nia zadan regulacji, nastepnie zas w celu przeciwdzialania chwilowym wplywom, zaklócajacym regulacje. Niezbedna mase mozna osiagnac, pogrubiajac ciezarki 46 po¬ srodku (fig. 4). Nadmiernemu scisnieciu sprezyny 54 zapobiega zetkniecie sie tulei 42 i 50.Tarcie miedzy walem 51 i tuleja 50 podczas jej przesuwu wzdluz osi, wywoly¬ wanego ruchem ciezarków 46, jest zmniej¬ szone przez zastosowanie dwóch wylozo¬ nych grafitem panlewek 56 oraz wydrazenia pierscieniowego 56', wypelnionego grafitem i tluszczem. Na kolnierzu 57, tworzacym przedluzenie tulei 50, osadzono za posred¬ nictwem lozysk kulkowych 58 tuleje 59, któ- — 3 —ra nie moze sie obracac i wzdluz której jest wykonana zebatka 60 (fig. 3) o osi, znajdu¬ jacej sie w plaszczyznie, nachylonej pod katem 45° do pionu. Po stronie, przeciwle¬ glej do zebatki 60, tuleja 59 posiada po¬ dluzne wydrazenie 61, w które wchodzi sworzen 62, osadzony we wsporniku 63, stanowiacym jednolita calosc z podstawa kadluba 64. Tuleja 59 moze sie zatem sli¬ zgac w obu kierunkach wraz z tuleja 50, nie moze sie jednak wraz z nia obracac. Zebat¬ ka 60 zazebia sie z kolem zebatem 65, umo¬ cowalem na pochylym sworzniu 66, osa¬ dzonym w lozyskach kulkowych 67, spoczy¬ wajacych w ramionach 68 i 69 ramy 70 o- raz podstawy 64. Na koncu górnym osi 66 jest umocowane duze kolo zebate 71, po¬ laczone lancuchem bez konca 72 z malem kólkiem zebatem 73, osadzonem w lozysku kulkowem we wsporniku 74, przymocowa¬ nym do scianki 16 oslony. Jedno z ogniw górnej galezi lancucha jest polaczone roz- laczalnie z umieszczona pochylo wydrazo¬ na czescia izolacyjna 75, przymocowana do ramy 76, wykonanej w ksztalcie litery H.Srednice kól zebatych 65 oraz 71 posiadaja takie wymiary, by zapewnialy wymagana przekladnie miedzy ruchem tulei rozrzad- czej i ruchem szczotek.Rama 76 jest zaopatrzona w obsady szczotek glównych 77 i 78 oraz szczotek po¬ mocniczych 79 i 80. Kazda szczotka glów¬ na posiada zasadniczo ksztalt trójkatny o podstawie, zlozonej z dwu powierzchni (fig. 4), nachylonych pod niewielkim katem do siebie. Szczotki 77 i 78 sa umocowane w ob¬ sadach 81 (fig. 3), osadzonych obrotowo w trzymadle 82 na ramie 76 zapomoca trzpien- ków siegajacych w szczeliny 821, przez co osiaga sie wlasciwe zuzywanie szczotek.Kazda obsade 81 odpycha ku górze spre¬ zyna 83, zwinieta srubowo i nasadzona na sworzen 84. Sprezyna 83 opiera sie górnym swym koncem o podkladke 85, osadzona swa górna krzywa powierzchnia w wydra¬ zeniu, wykomanem w koncu dolnym sruby nastawczej 86, wkreconej w górna 'belke ra¬ my 76. Przez podkladke 85 przechodzi luz no czop 84. Dolnym swym koncem sprezy¬ na 83 dotyka osadzonego obrotowo bloku 87, w którym tkwi czop 84. Gdy jedna po¬ wierzchnia szczotki 77 lub 78 znajduje sie w polozeniu zetkniecia z kontaktami (po¬ wierzchnia prawa na fig. 4), to sprezyna 83 odchyla sie nieco w te strone i musi byc nieco przycisnieta, zanim szczotka moze byc odchylona w polozenie przeciwlegle. Zapo¬ biega to przypadkowym wahaniom szczotki w jednym kierunku i pozostawianiu jej w polozeniu posredniem. Do zapobiezenia wszelkim mozliwosciom uszkodzenia szczo¬ tek wskutek przeplywu duzego lub dlugo¬ trwalego pradu przez ostra, krawedz miedzy dwiema powierzchniami szczotek sluza ma¬ le szczotki pomocnicze 79 i 80 konstrukcji zwyklej, przyciskane do kontaktów sprezy¬ nami 88 z sila, regulowana srubami 89.Obsada 81 oraz szczotki 79 i 80 sa pola¬ czone elektrycznie przewodem gietkim 90, a szczotki 77 i 78 — rama 76.Pod wplywem lancucha 72 szczotki wy¬ konywaja ruchy zwrotne ponad pasmami kontaktów 91, 92, tworzacych plaskie ko¬ mutatory. Pasma kontaktów sa utworzone z wycinków 92, umieszczonych w korytko¬ wych listwach 94, od których sa oddzielone izolacja 95. Wycinki kazdego pasma, od¬ dzielone cienkiemi warstwami miki, sa u- mocowane miedzy nieruchomym zderza¬ kiem 96 korytkowej listwy 94 a plytka na¬ ciskowa 97, dociskana sruba 98, zamoco¬ wana w nieruchomej plytce koncowej 99.Do zapobiezenia wyginaniu sie pasm kon¬ taktów ku górze sluzy sruba 98, umieszczo¬ na ponad punktem srodkowym wycinków 93. Poza tern dla ostroznosci przymocowa¬ no jeden lub kilka poszczególnych wycin¬ ków 93 od dolu. Jeden z takich wycinków uwidocznia fig. 4; przytrzymuje go od dolu sruba 100, przechodzaca luzno przez po¬ dluzna szczeline 1001 w korytkowej listwie 94 i wkrecona *w wycinek 931. Nakretka 101 — 4 —sruby 100 jest izolowana od korytkowej listwy 94 zapomoca podkladki izolacyjnej 102, wyposazonej w kolnierz, który otacza srube 100 w szczelinie 1001. Listwy koryt¬ kowe 94 sa przymocowane srubami 109 do wystepu 103 kadluba i posiadaja wyste¬ py 104, podtrzymujace prowadnice 105.Rama 76 szczotek slizga sie po prowadni¬ cach 105, bedac osadzona na nich zapomo¬ ca nadlewów 106, zaopatrzonych w odpo¬ wiednie otwory. Budowa szczotki i mecha¬ nizmu kontaktowego ulatwia nadzór i wy¬ miane ich poszczególnych czesci.Oporniki 110 (fig. 1 i 3)f wlaczone mie¬ dzy odcinki 93 zapomoca przewodów 107, sa umieszczone po obu stronach czesci roz- rzadczej regulatora i nakryte pokrywami 111, zaopatrzonemi w szczeliny dla ula¬ twienia ochladzania. Oporniki te skladaja sie z odcinków drutu oporowego, zgietych w zygzak i zamocowanych u góry i u dolu zapomoca nakretek 112 na srubach 113, o- sadzonych w izolacyjnych plytach 114y wy¬ trzymalych na dzialanie ciepla. Sruby 113 sa polaczon od wewnetrznej strony plyt 114 z przewodami 107. Sruby górne i dolne sa przestawione wzgledem siebie odpowied¬ nio do nastepujacych po sobie odcinków kontaktowych 93. Kadlub jest zamkniety u góry pokrywa 115, przymocowana osadzo- nemi przegubowo sworzniami oraz nakret¬ kami skrzydelkowemi 1181. Szczeliwo 116 z materjalu wlóknistego sluzy do szczelne¬ go polaczenia kadluba z pokrywa. Ze¬ wnetrzne przylacza elektryczne przyrza¬ du regulacyjnego sa wykonane jako zaciski (na rysunku nie uwidocznione), osadzone w bocznej scianie 16 kadluba. Przewody od mechanizmu szczotkowego 30 moga byc przepuszczone po obu stronach dolnego sworznia 24 (fig. 4) przez otwory 141 (fig. 7) w pierscieniu 14, przez wydrazenie dolne 25 w magnesie trwalym (fig. 6) oraz przez otwory w scianie bocznej 16 i przylaczone do tylnych konców wzmiankowanych zaci¬ sków.Fig. 9 przedstawia uklad polaczen naj¬ wazniejszych czesci urzadzenia do oswie¬ tlenia pociagu, wyposazonego w jedna ba- terje akumulatorów i skladajacego sie z pradnicy 120, lacznika 121, baterji 122 i odbiorników w postaci lamp 123. Opór re¬ gulacyjny, zlozony z elementów 110, zaste¬ puje normalny opór w dodatnim przewo¬ dzie lamp, opór zas w obwodzie pradu 7 \- lezy od polozenia szczotek 77 i 78. Twor- nik 3 silnika regulacyjnego jest polaczony z pradnica 120, a obrotowa szybkosc jego wzrasta lub spada wraz z napieciem prad¬ nicy. Ta zmiana szybkosci obrotowej wy¬ woluje ruch regulatora i nastawianie szczo¬ tek, przyczem wzrost napiecia pradnicy wyraza sie we wzroscie szybkosci obroto¬ wej silnika i ruchu nazewnatrz ciezarków regulatora oraz w zmianie polozenia szczo¬ tek 77, 78 na prawo (fig. 4 i 9). W ukladzie prostym, przedstawionym na fig. 9, uzwo¬ jenie Wzlbudzeniowe silnika (nie uwidocz¬ nione na fig. 9) moze sluzyc do celów re¬ gulacyjnych lub cechowania; przytem przez regulowanie wzbudzenia mozna wycesho- wac regulator w celu uzyskania wlasciwe¬ go oporu w obwodzie lamp przy kazdem obciazeniu lampami. Mozna równiez uzwo¬ jenie elektromagnesu dodatkowego pola¬ czyc w szereg z obwodem, pobierajacym energje, i wycechowac je w ten sposób, by dostosowac samoczynnie regulacje do zmiennego obciazenia. Dzieki zastosowaniu rozmaitych oporów miedzy wycinkami 93 lub rozmaitych szerokosci wycinka mozna osiagnac pozadana krzywa zaleznosci mie¬ dzy napieciem pradnicy i oporem w obwo¬ dzie lamp. Naprzyklad, przy zastosowaniu pradnicy o wyzszem napieciu moze byc po¬ zadany wyzszy opór ograniczajacy.Odcinki pasm komutatora 91, 92 sa przestawione wzgledem siebie, co daje czul¬ sza regulacje zapomoca równolegle pola¬ czonych szczotek 77 i 78. Rozmieszczenie szczotek tych na przestawialnych obsadach zmierza do mozliwego zapewnienia, by te — 5 —same opory w obwodzie lamp byly wybie¬ rane przez regulator przy rozmaitych na¬ pieciach pradnicy zarówno podczas wzro¬ stu napiecia, jak i jego spadku. Uwzgled¬ nia sie przytern przesuw jalowy w czesci mechanicznej przyrzadu, gdy zachodzi od¬ wrócenie kierunku ruchu ramy 76 w ten mianowicie sposób, ze po nastapieniu zmia¬ ny kierunku ruchu szczotki 77 i 78 odchy¬ laja sie w kierunku nowego ruchu. Fig, 4 przedstawia szczotke 78, rozpoczynajaca ruch ku stronie prawej. Prawa powierzch¬ nia czolowa szczotki pozostaje w zetknie-* ciu z kontaktami, dopóki ruch szczotki trwa wprawo. Skoro podczas pracy szczot¬ ka zmieni kierunek przesuwu i poruszy sie w lewo, wówczas wskutek wystepujacego tarcia tak sie obróci, ze jej lewa powierzch¬ nia wytworzy styk z kontaktami, przyczem drobne posuniecie wystarcza do przejecia jalowego przesuwu mechanizmu.Na fig. 9 uwidoczniono drugi zespól re¬ gulacyjny 124, który mozna stosowac od¬ dzielnie lub w polaczeniu z opisanym^ po¬ wyzej. W przypadku pierwszym posiada on budowe wedlug fig* 1 — 8, w drugim na¬ tomiast wyposaza sie go W drugi zespól pasm komutacyjnych oraz w mechanizm szczotkowy, uruchomiany zapomoca jedne¬ go silnika i mechanizmu regulacyjnego. Ten mechanizm regulacyjny oddzialywa na u- zwojenie 125 magnesnicy w celu utrzyma¬ nia w miare moznosci napiecia pradnicy na poziomie stalym pomimo zmian jej obro¬ tów. Sposób pracy nie wymaga wyjasnien.Fig. 10 — 13 przedstawiaja przyrzad regulacyjny do ladowania baterji akumu¬ latorowej. Skoro laduje sie ja pradem o sta¬ lem natezeniu, napiecie ladujace wzrasta az do momentu, poprzedzajacego powsta¬ wanie zjawisk niepozadanych, naprzyklad wydzielania przez ogniwa akumulatorowe gazów. O ile wówczas ladowanie zostaloby przerwane, bater ja nie zostalaby calkowicie naladowana, Z tego wzgledu nalezy lado¬ wac baterje okresami zapomoca zmniejsza¬ jacych sie stopniowo natezen pradu, co mozna uskutecznic przez stopniowa zmiane warunków ladowania, naprzyklad przez o- slabienie wzbudzenia pradnicy lub szere¬ gowe wlaczanie oporów, przyczem zmiane napiecia kazdego okresu ladowania utrzy¬ muje sie w granicach, zapobiegajacych szkodliwym zjawiskom w rodzaju np. wy*' dzielania przez ogniwa akumulatorowe ga¬ zów. Przyrzad regulacyjny, zastosowany do tego celu, winien reagowac na pewne maksymalne napiecie baterji i wykazywac moznosc oslabiania natezenia pradu lado¬ wania stopniowo do wartosci nizszych. Po¬ niewaz zmiana napiecia baterji, oswietlaja¬ cej pociag, moze wynosic najwyzej 2 do 3 woltów, zaleca sie przeto stosowanie w przyrzadzie regulacyjnym przekaznika e- lektromechanicznego, który przy osiagnieciu przez napiecie górnej granicy swej nie¬ wielkiej dopuszczalnej zmiany powoduje natychmiastowe wyzwolenie znacznej sily mechanicznej, dostatecznej do wykonania czynnosci regulowania lub rozrzadu. A za¬ tem przyrzad regulacyjny przy calej swej czulosci zuzywa wzglednie niewiele pradu.Przyrzad regulacyjny, sluzacy do regu¬ lowania ladowania baterji, rózni sie od przyrzadu regulacyjnego do regulowania napiecia lamp glównie pod wzgledem za¬ stosowania urzadzenia mechanicznego i po¬ siada wymiary naogól mniejsze. Elektro¬ magnes 130 jest wykonany jako prostokat¬ na rama dwubiegunowa, zlozona z blach i zaopatrzona w uzwojenie 131 (fig. 10 i 14).Jak poprzednio, wspornik 132, elektroma¬ gnes 130 i magnes trwaly 133 sa polaczone ze soba srubami 134, przechodzacemi rów¬ niez przez ramy 135 i 136. Na wale twor- nika 137 sa osadzone dwa ciezarki rozrzad- cze 138, stanowiace w polozeniu zwartem walec, otaczajacy sprezyne 139. Ciezarki te sa polaczone z tuleja 140 przesuwalna wzdluz osi i osadzona obrotowo w pierscie¬ niu 141, który nie moze sie obracac i w któ¬ rym tuleja przesuwac sie nie moze. Na — 6 -czopach 142 pierscienia 141 jest osadzona rozwidlona dzwignia 143, polaczona ramio¬ nami 144 z ramami 135. Koniec górny dzwi¬ gni 143 jest polaczony ramieniem 145 z li¬ stwa przesuwna 146, przesuwana wzdluz regulatora w prowadnicach 147.Koniec zewnetrzny listwy przesuwnej 146 jest zaopatrzony w podluzna szczeli¬ ne 148, w której jest osadzona zapadka ob¬ rotowa 149, wspólpracujaca z zebami 150 kola zapadkowego 151, spoczywajacego na wale 152, osadzonym w bocznych plytach 153 ramy zapomoca nastawczych srub 154, wchodzacych ostrzami swemi w wydrazone konce (fig. 12) wspomnianego walu. Na wale 152 jest osadzony równiez beben 155, skladajacy sie z rdzenia 156 z twardego drzewa lub materjalu izolacyjnego i trój¬ katnej miedzianej blachy 157, otaczajacej czesciowo powierzchnie rdzenia. Pomiedzy skosnym brzegiem blachy 157 i rdzeniem 156 znajduje sie pasek 158, wyciety schod- kowo i wykonany z materjalu, odpornego na iskrzenie. Blachy 157 i 158 sa polaczone elektrycznie, a wystep 159 pierwszej z z nich jest polaczony zapomoca sprezyny spiralnej 160 o dwu w przyblizeniu zwo¬ jach ze sruba zaciskowa 161, umocowana w pasku izolacyjnym 162. Odpowiednio do liczby stopni na pokrywie bebna znajduje sie naprzeciw nich pewna liczba kontak¬ tów sprezynowych 163, dotykajacych beb¬ na tego zapomoca krazków 164. Kontakty te sa osadzone na pasku izolacyjnym 162 zapomoca srub 165. Obwód lub obwody re¬ gulowane sa polaczone ze srubami 161 i 165.Na koniec walu 152 oddzialywa spre¬ zyna spiralna 166, usilujaca ustawicznie obracac wal w kierunku przeciwnym ru¬ chowi wskazówki zegara. Koniec ze¬ wnetrzny sprezyny tej jest zamocowany w oslonie 167, przymocowanej do plyty bocz¬ nej 153. Podczas normalnej pracy regula¬ tora powrót bebna 155 udaremnia zapadka 168, pozostajaca w zazebieniu z kólkiem 150 pod wplywem plaskiej sprezyny 169.Zapadka 168 posiada czopy, osadzone w szczekach 170, umocowanych w ramie re¬ gulatora srubami 171.Do wylaczania zapadki 168, gdy szyb¬ kosc regulatora opadnie ponizej pewnej wartosci, zastosowano sworzen 172 na li¬ stwie przesuwnej 146 w celu przesuniecia go w lewo (fig. 12) do zetkniecia sie z jed¬ nym koncem dzwigni 173, osadzonej na osi 174 w plycie 175 z twardej masy izolacyj¬ nej. Koniec przeciwlegly dzwigni 173 jest polaczony zapomoca wygietego i skrecone¬ go ramienia 176 z ramieniem 177, umoco- wanem na walku 178, osadzonym w pio- nowem ramieniu 179 plyty 180, spoczywa¬ jacej na plycie bocznej 153. Na przeciwle¬ glym koncu walka 178 jest zamocowane ra¬ mie 181, polaczone przegubowo ramieniem 182 z narzadem 183 w ksztalcie wycinka, posiadajacym szczeline 184, wykonana w ksztalcie luku i osadzonym luzno na czo¬ pie 1681 zapadki 168. Na koncu tegoz czo¬ pa jest umocowane krótkie ramie 185 z trzpieniem 186, wchodzacym w szczeline 184. Uderzenie sworznia 172 o dzwignie 173 wywoluje ruch zapadki 168 w kierun¬ ku przeciwnym do kierunku obrotu wska¬ zówki zegara, i odlacza ja od zebów 150 kola zapadkowego. W celu zwolnienia za¬ padki 149, gdy regulator opadnie ponizej okreslonej zgóry szybkosci, tylna czesc za¬ padki jest naciskana przez plaska sprezy¬ ne 187, tak ze zapadka zostaje przestawio¬ na z polozenia, zaznaczonego linja kresko¬ wana, w polozenie, oznaczone na fig. 10 li- nja ciagla. Sprezyna 187 jest przymocowa¬ na do plyty 180 i normalnie nie dotyka za¬ padki 149. Wstecznemu obrotowi bebna 155 poza polozenie poczatkowe zapobiega zde¬ rzak 188, stykajacy sie w tern polozeniu ze szczeka 170 (fig. 12).Listwa przesuwna 146 jest zaopatrzona równiez w pare kontaktów sprezynowych 189 i 190. Kontakt 189 tworzy koniec zwi¬ nietej sprezyny 191, umieszczonej w oslo- — 7 -nie 192, przymocowanej do listwy przesuw¬ nej 146, lecz izolowanej od niej. Kontakt ten moze slizgac sie podczas pracy regula¬ tora po listwie kontaktowej 193. Ciaglosc powierzchni kontaktowej listwy 193 prze¬ rywa ksiuk 195 z materjalu izolacyjnego, wchodzacy pochylo w szczeline 196 (fig 13), wykonana w listwie 193.Ksiuk 195 stanowi czesc niewielkiego bloku 197 z materjalu izolacyjnego, osa¬ dzonego obrotowo na czopie 198 w listwie 193, przyczem normalnie ksiuk jest wci¬ skany w szczeline 196 zapomoca plaskiej sprezyny 199. Przy ruchu listwy 146 na prawo (fig. 13) sprezyna kontaktowa 189 przerwie ewentualnie swój styk z listwa kontaktowa 193 przez podniesienie sie po powierzchni pochylej ksiuka 195, przy dal¬ szym zas ruchu w tym samym kierunku styk kontaktu 189 zostaje przywrócony zpowrotem po przeciwleglej stronie bloku izolacyjnego. Skoro natomiast kontakt 189 porusza sie w lewo, to dostaje sie on pod ksiuk 195. W celu ulatwienia przejscia od dolu ksiuk 195 posiada sciecie 200; kontakt 189 moze powrócic w polozenie pierwotne, unoszac ksiuk 195, to jest dzialajac w kie¬ runku odwrotnym do dzialania sprezyny 199. Przy ruchu powrotnym styk nie zosta¬ je jednak przerwany. Czesci 1911 i 2001, identyczne z czesciami 191 i 200, wspólpra¬ cuja z kontaktem 190, lecz tutaj ksiuk 1951 przerywa polaczenie miedzy kontaktem 190 i listwa 1931 podczas ruchu na lewo.Ksiuk ten jest przeto umocowany w kierun¬ ku przeciwnym do kierunku osadzenia ksiuka 195. Listwy kontaktowe 193 i 1931 sa przymocowane srubami zaciskowemi 194 i 1941 do plyty izolacyjnej 175. Sruby te przechodza przez podluzne szczeliny 201 i 2011 w listwach, w celu umozliwienia ustawienia, opisanego ponizej. Kontakty sprezynowe 189 i 190 sa zaopatrzone odpo¬ wiednio w sruby zaciskowe 202 i 2021.Kontakt 189 i listwa kontaktowa 193 (fig. 14) sa wlaczone w uzwojenie wzbu- dzeniowe 131 silnika, przylaczone równo¬ legle do pradnicy 120 instalacji. Kontakt 190 i listwa kontaktowa 1931 sa wlaczone w obwód twornika silnika, przylaczonego równiez równolegle do pradnicy 120. Opor¬ niki 2031, 2032 i t. d. w obwodzie uzwoje¬ nia wzbudzeniowego 125 pradnicy 120 sa rozrzadzane zapomoca bebna kontaktowe¬ go 155. W polozeniu wyjsciowem beben kontaktowy 155 (fig. 14) zwiera oporniki.Opisujac prace przyrzadu regulacyjne¬ go, zalozono, ze pradnica 120 wiruje z szyb¬ koscia normalna a baterja akumulatorowa 122 jest zupelnie rozladowana. Przyrzad regulacyjny jest wycechowany w ten spo¬ sób, ze przy zmianie nastawienia przesu¬ wa kontakty 189 i 190 na listwie 146 nieco na prawo od polozenia, przedstawionego na fig. 11. Zapadka 149 znajduje sie w po¬ lozeniu, gotowem do uruchomienia kola za¬ padkowego 151. Pradnica 120 otrzymuje najsilniejsze wzbudzenie i laduje baterje 122 pradem o najwiekszem natezeniu, przy¬ czem napiecie ladowania podnosi sie od wartosci wyjsciowej do pewnej okreslonej granicy, przy której powinnoby nastapic zmniejszenie natezenia pradu ladowania.Wzrost napiecia wywoluje lekkie przyspie¬ szenie szybkosci obrotowej silnika regula¬ cyjnego. Przy osiagnieciu omawianej grani¬ cy ustawienie przyrzadu regulacyjnego po¬ woduje wznoszenie sie kontaktu 189 po ksiuku 195. Wynikajace stad oslabie¬ nie wzbudzenia silnika w stosunku do pola magnesu trwalego 133 wywolu¬ je stosunkowo znaczny i nagly wzrost szybkosci obrotowej silnika, wskutek czego drazek 146 wykonywa odpowiedniej dlugosci przesuw na prawo. Zapadka 149 (przestawia beben 155 o jeden stopien i wlacza opór 2031 w obwód wzbudzajacy pradnicy; ladowanie baterji 122 trwa dalej przy zmniejszonem nate¬ zeniu pradu. Znaczny przesuw drazka 146 przesuwa kontakt 189 poza ksiuk 195 i za¬ myka zpowrotem obwód uzwojenia pradu — 8 —magnesnicy 131 silnika, podczas gdy kon¬ takt 190 zostaje przesuniety pod ksiukiem 1951 nieco w prawo. Spadek napiecia lado¬ wania, odpowiednio do zmniejszenia pradu ladowania i przywrócenia dodatkowego wzbudzania silnika, obniza szybkosc obro¬ towa silnika i wywoluje przesuw listwy 146 w lewo. Przesuw ten, który móglby sam byc niedostateczny do doprowadzenia kon¬ taktów 189 i 190 w polozenie wyjsciowe, jest jednak wystarczajacy do doprowadze¬ nia kontaktu 190 do izolowanego ksiu- ka 1951, co powoduje przerwanie ob¬ wodu pradu twornika silnika regula¬ tora (lub wlaczenie oporu w celu zmniej¬ szenia w nim natezenia pradu) i szyb¬ kie zmniejszenie szybkosci tego silni¬ ka az do chwili, gdy listwa 146 do¬ prowadzi zpowrotem kontakt 189 w jego polozenie wyjsciowe. Jednoczesnie kontakt 190 przywraca obwód pradu twornika sil¬ nika po przejsciu ponad ksiukiem 1951. Ob¬ rót wsteczny bebna 155 udaremnia zapad¬ ka 168, naciskana sprezyna.Gdy napiecie ladujace ponownie osia¬ gnie granice górna, cykl czynnosci powta¬ rza sie, a ladowanie trwa dalej przy niz- szem natezeniu pradu odpowiednio do opo¬ rów 2031 i 2032, wlaczonych szeregowo w obwód wzbudzenia pradnicy. Przy tych warunkach najkorzystniej jest obrócic cal¬ kowicie beben w polozenie, w którem opo¬ ry 2031, 2032 i t. d. sa wszystkie wlaczone w obwód pradu. W polozeniu krancowem bebna wszelki przesuw drazka 148 nie wy¬ wiera skutku, poniewaz niema zadnych ze¬ bów zapadkowych poza ostatnim stopniem.Górna granica napiecia ladowania moze byc ustawiona na zadana wartosc np. przez doregulowanie listwy kontaktowej 193 wzgledem kontaktu 189. Czulosc listwy 146 na wsteczne dzialanie mozna nastawiac za- pomoca podobnego regulowania listwy 1931.Jesli podczas ladowania lub po jego ukonczeniu napiecie pradnicy spadnie po¬ nizej okreslonej granicy (naprzyklad po¬ nizej napiecia, wylaczajacego lacznik 121), to wynikajace stad obnizenie szybkosci silnika wprowadza sworzen 172 w zetknie¬ cie z urzadzeniem przegubowem 173 i t. d. i w rezultacie zwalnia zapadke 168. Jedno¬ czesnie sprezyna 187 przyciska wdól tylna czesc zapadki 149, zwalniajac b^ben, któ¬ ry wówczas pod wplywem sprezyny 166 powraca w polozenie wyjsciowe. Gdy na¬ piecie pradnicy ponownie przekroczy okre¬ slona zgóry granice, zapadki 149 i 168 zo¬ stana zwolnione i regulator ponownie do¬ stosuje natezenie pradu ladujacego do u- stalonych warunków.Fig. 14 przedstawia przyrzad do regu¬ lowania ladowania baterji, wlaczony do in¬ stalacji, wraz z przyrzadem do regulowa¬ nia napiecia lamp, wykonanym równiez wedlug wynalazku. Kazdy przyrzad regu¬ lacyjny mozna oczywiscie zainstalowac od- dzelnie w celu wykonywania przezen jego zadania. Konstrukcja przyrzadu do regulo¬ wania napiecia lamp, przedstawiona na fig. 14, moze byc taka sama, jak to opisano w zwiazku z fig. 1 — 8, wobec czego me¬ chaniczna czesc jej przedstawiono tylko schematycznie.Sposób regulowania szybkosci obroto¬ wej silnika jest jednak odmienny, a urza¬ dzenie, przedstawione po stronie prawej fig. 14, nadaje sie w rzeczywistosci lepiej do regulacji napiecia lamp, jako czulsze i umozliwiajace dokladniejsze wycechowa- nie na wszelkie warunki pracy, niz urza¬ dzenie, przedstawione na fig. 9. Zamiast u- zwojenia 12 magnesnica silnika regulatora jest zaopatrzona w trzy uzwojenia 204, 205 i 206. Uzwojenie 204 stanowi uzwojenie magnesujace (w odniesieniu do sasiaduja¬ cego z nim pola ihagnesu trwalego) i jest wlaczone szeregowo w dodatni przewód obwodu 123, obciazonego lampami. Prze¬ wód ten zawiera glówny lacznik do oswie¬ tlenia, przedstawiony jako lacznik reczny 207; moze byc on jednak jakiegokolwiek in- — 9 —nego typu. Uzwojenie 205 stanowi uzwoje¬ nie rozmagnesowywujace i jako uzwojenie napieciowe jest stale wlaczone równolegle do przewodów obwodu lampowego. Uzwo¬ jenie 206 jest uzwojeniem, dzialajacem przy biegu jalowym urzadzenia, gdy lacznik 207 jest otwarty, to jest gdy niema obciazenia lampami; wówczas uzwojenie 206 jest po¬ laczone w szereg z uzwojeniem twoniika 3 i wraz z niem przylaczone równolegle do zacisków pradnicy 120. Uzwojenie 206 sta¬ nowi uzwojenie magnesujace. Zamkniecie lacznika 207 zwiera uzwojenie 206 zapo- moca kontaktów dodatkowych 208 i laczy twornik 3 bezposrednio równolegle z prad¬ nica 120.Przy podanym ukladzie polaczen regu¬ lacja zachodzi glównie pod wplywem zmian szybkosci silnika, wywolywanych zmiana¬ mi wzbudzania w uzwojeniach 204 i 205 magnesnicy. Wzrost natezenia pradu, po¬ bieranego przez lampy i przeplywajacego przez uzwojenie 204, wzmaga wzbudzenie silnika i zmniejsza jego szybkosc obrotu Dzieki regulatorowi i mechanizmowi szczot¬ kowemu ten spadek szybkosci wytwarza zmniejszenie oporu, wlaczonego szerego¬ wo do obciazenia, pochodzacego1 od lamp.Zmniejszenie natezenia pradu, pobieranego przez lampy, stwarza przeciwny wynik.Podobne regulowanie uzyskuje sie zapo- moca uzwojenia 205. Wzrost napiecia w obwodzie lamp zwieksza rozmagnesowy- wanie wzbudzenia, wytworzonego przez wspomniane uzwojenie, a wskutek tego wy¬ woluje zwiekszenie szybkosci obrotowej silnika i wzrost oporu, wlaczonego w ob¬ wód lamp. Oba te dzialania usiluja utrzy¬ mac napiecie w obwodzie lamp na pozio¬ mie stalym. Regulacja oporu, pochodzaca od uzwojenia 204, jest mniej lub wiecej do¬ kladna zaleznie od wielkosci obciazenia obwodu, podczas gdy regulacja, uzyskana zapomoca uzwojenia 205, jest dokladniej¬ sza, o ile jest uzupelnieniem regulacji wy¬ zej podanej w celu uwzglednienia zmian napiecia pradnicy. Uzwojenie 206 ulatwia rozruch i dziala jako zabezpieczenie wzgle¬ dem sasiadujacego magnesu trwalego, gdy obciazenia niema.W odmianie polaczen lacznika swiatla oraz uzwojen w silniku przyrzadu regula¬ cyjnego, uwidocznionych na fig. 15, przed¬ stawiono dwa oddzielne obwody, obciazone lampami 123* i 123" i rozrzadzane odpo¬ wiednio dwoma lacznikami glównemi 207* i 207". Laczniki te moga zawierac np. szczotki lacznikowe elektromagnetycznych laczników, z których jedna zamyka sie np. przy tak zwanem oswietleniu polowicznem, obie zas — przy oswietleniu pelnem. Kon¬ takty 20%* i 208**, zwierajace uzwojenie 206, sa zdwojone. Ponadto uzwojenie 205 nie jest polaczone stale z przewodami ob¬ wodu lamp, lecz zostaje przylaczone do nich po zamknieciu jednego z glównych laczników swiatla przez jeden z kontaktów pomocniczych 209* lub 209**. Poza tern u- klad polaczen i dzialanie sa takie same, jak w przypadku, przedstawionym na fig. 14.Wynalazek daje sie przystosowac do innych celów regulacyjnych lub innego roz¬ rzadu elektrycznych instalacyj oswietle¬ niowych w pociagach lub urzadzeniach po¬ dobnych. Wykonanie mechanizmu przela¬ czajacego i sposób rozrzadzania elektrody¬ namiczna czescia przyrzadu regulacyjnego zalezy oczywiscie od zadan, jakie przyrzad regulacyjny ma spelniac. Wynalazek nada¬ je sie równiez do zastosowania w urzadze¬ niach na prad zmienny, np. do regulowania generatorów pradu zmiennego. PL