Zarówno cynk, jak tez inne metale o ni¬ skim punkcie topliwosci sa nawet przy nor¬ malnych temperaturach powoli odksztalca¬ ne, jezeli dziala na nie ^ ich wytrzymalo¬ sci na ciagnienie, obliczana zwyklym sposo¬ bem. Oksztalcanie to oznaczane jest jako plyniecie w slanie zimnym i powstaje rów¬ niez przy przedmiotach, wykonanych z tych metali zapomoca walcowania, ciagnienia, tloczenia i sposobem podobnym. Obciazenie produktów walcowanych z cynku, np. blach falowanych, przy którem plyniecie nie moze byc mierzone lub równa sie zeru, jest obcia¬ zeniem 'dopusizczalnem. Jest ono jednak tak male, ze tego rodzaju wyroby cynkowe nie nadaja sie w praktyce.Celem wynalazku jest wytwarzanie sto¬ pu cynkowego i produktów, otrzymywa¬ nych z takiego stopu, które posiadaja wiek¬ sza odpornosc przeciw plynieciu.Wlasnosci przedmiotów wykonanych z walcowanego cynku zaleza od skladu ma- terjalu i sposobu walcowania. Z wysoko- wartosciowego, a wiec w niniejszym lub wiekszym stopniu czystego cynku, otrzymu¬ je sie przy odpowiednich warunkach wal¬ cowania blache miekka i niesztywna, pod¬ czas gdy blacha, wywalcowana ze stopu cynku, olowiu i kadmu, zawierajacego wiek¬ sze ilosci ostatniego czynnika, niz cynk wy- sokowartosciowyf jest twardsza i sztyw- niejsza,Plyta i blachy walcowane ze zwyklego cynkjif p. wiec sztywniejsze, sa dla pewnych celów^ np. dlft pokrywania dachów lub scian korzystniejsze, niz miekkie produkty z cyn¬ ku wysokowartosciowego. Wytrzymalosc przeciw plynieciu jest przytem bardzo waz-* na, poniewaz ma oma znaczenie przy ozna¬ czaniu profilu produktu, który powinien posiadac odpowiednia wytrzymalosc prze¬ ciw odksztalcaniu.Próby i badania wykazaly, ze zapomoca domieszania do stopu metali, tworzacych staly roztwór, np, kadmu lub miedzi, osia¬ ga sie tylko ograniczona zwyzke odporno¬ sci przeciw plynieciu, z pqwodu czego do¬ dawano do stopu cynku jeden lub wieksza ilosc skladników utwardzajacych. Próby dokonane z wielka iloscia produktów, wal¬ cowanych, z rozmaitych stopów tego rodza¬ ju, wykazaly, ze odpowiedni sklad stopu wywoluje znaczna zwyzke odpornosci prze¬ ciw plynieciu. Stopy cynku dla powyzszych celów nalezy wiec wykonywac wedlug tej zasady.Znanem jest, ze wytrzymalosc walco¬ wanego cynku na plyniecie moze byc nie¬ co powiekszona zapomoca domieszki sklad¬ ników, tworzacych z cynkiem staly roz¬ twór, przyczem ilosc ich powinna byc taka, aby skladniki te przechodzily w zupelno¬ sci w roztwór. W ten sposób dziala kadm, który, tworzac z cynkiem staly roztwór, zwieksza odpornosc jego przeciw plynieciu w wiekszej mierze, niz jakikolwiek inny metal. Zdaje sie równiez, ze zadne zwiazki skladników raie powoduja korzystnej zwyz¬ ki odpornosci przeciw plynieciu, jezeli do¬ da sie je do cynku w ilosciach, umozliwia¬ jacych wytwarzanie stalych roztworów w zwiazku podwójnym.Jezeli do- podstawowego stopu cynku, zawierajacego jeden metal lub wieksza ich ilosc w stalym roztworze, doda sie inny metal (lub inne metale) w ilosci przewyz¬ szajacej ilosc, wytwarzajaca staly roztwór przy temperaturze pokojowej (to znaczy w zwiazku podwójnym z cynkiem), stop, pod¬ dany mechanicznej obróbce, bedzie posia¬ dal znacznie wieksza wytrzymalosc nadply¬ niecie. Pierwsze metale, znajdujace sie w cynku w stalym roztworze, wywoluja tylko znaczna zwyzke tej wytrzymalosci i moga znajdowac sie w ilosci, przekraczajacej granice stalego roztworu. Metale moga nie tworzyc z cynkiem stalego roztworu, wzglednie wlasciwosc ta moze byc ograni¬ czona, musza jednak znajdowac sie w ilo¬ sci, przewyzszajacej granice ich rozpu¬ szczalnosci w cynku. Metale te sa drugiemi skladnikami stopu i zwiazane z cynkiem lub z;pierwszemi metalami lub z oboma. Zapo¬ biegaja one slizganiu sie wewnatrz kryszta¬ lów, wzglednie tychze krysztalów pomie¬ dzy soba i powoduja w ten sposób zwiek¬ szona odpornosc przeciw plynieciu.Przedmiotem wynalazku jest wiec stop cynku, który zawiera oprócz cynku co naj¬ mniej dwa inne metale i nadaje sie dla przedmiotów, obrabianych mechanicznie.Stop ten sklada sie z stopu podstawowego, zawierajacego co najmniej 95% cynku i staly roztwór jednego metalu lub ich wiek¬ szej ilosci, przyczem metale te powinny za¬ pobiegac krystalicznemu utlenianiu stopu. W stopie podstawowym rozdzielone sa równiez czastki metalu lub metali, które tworzac staly roztwór nie rozpuszczaja sie w zu¬ pelnosci w cynku i zapobiegaja przesuwa¬ niu sie krysztalków przy obciazaniu stopu mniejszem, niz jego ostateczna wytrzyma¬ losc.Jako metale, tworzace z cynkiem stop podstawowy, nadaja sie np. miedz, kadm lub mangan, stosowane same dla siebie lub w mieszaninach. Ilosci tych metali wyno¬ sza pomiedzy 0,05 a 2%, a najkorzystniej pomiedzy 0,5 a 1,5%. Bardzo dobre wyni¬ ki osiaga sie przy ilosciach 1%.Jako metale, rozdzielone w stopie i za¬ pobiegajace przesuwaniu sie krysztalków, nadaja sie magnez, nikiel, lit i mangan, przyczem stosuje sie je same lub w mie- — 2 —szaninach. Ilosci ich wynosza pomiedzy 0,005 a 1%, a najkorzystniej pomiedzy 0,001 a 0,5%. Bardzo dobre wyniki osiaga sie przy ilosciach 0,01 -- 0,5%.Ponizsza tabelka zawiera wyniki prób, dokonanych z produktami walcowanemi ze Wytrzymalosc na plyniecie oznaczono w minutach zapomoca prób wytrzymalosci na ciagnienie, która oblicza sie oddzialywa¬ niem ciezaru nieruchomego lub martwego i obserwowaniem wydluzenia podczas dluz¬ szego czasu w przerwach. Dokladne obli¬ czenie takiej statycznej wytrzymalosci wy¬ maga pewnej ilosci prób, przy których stosuje sie rozmaite obciazenia. Sposób po¬ dobny pomiaru takich zjawisk wydluzania stali opisal French w „Technological Pa- pers of the Bureau of Standards Nr 296".Liczby tabelki oznaczaja czas w minutach, konieczny dla 10%-wego wydluzenia bada¬ nego przedmiotu, przy temperaturze 20 — 25°C i przy obciazeniu nieruchomem 700 kg na cm2 jego przekroju poprzecznego.Stosunek procentowy skladników w sto¬ pie cynku moze sie zmieniac w pewnych granicach, które nie moga byc latwo ozna¬ czone. Chociaz pozadanem jest, azeby stop stopu utworzonego wedlug wynalazku. Po¬ dane skladniki stopu wytwarzaja odpor¬ nosc przeciw plynieciu, podczas gdy reszta stopu I sklada sie ze zwyklego cynku, za¬ wierajacego 0,15% kadmu, a reszta dal¬ szych stopów z cynku praktycznie czystego. zawieral taka ilosc utwardzajacych sklad¬ ników, która daje pozadany opór przeciw slizganiu, jednak zanadto wielka ilosc skladnika moze niekorzystnie dzialac na zdolnosci do mechanicznej obróbki, jako tez i na odpornosc przeciw plynieciu. Prakty¬ ka wykazala, ze zwlaszcza w obecnosci mie¬ dzi osiaga sie najkorzystniejsze warunki, je¬ zeli jej ilosc powoduje zupelne przejscie w staly roztwór z cynkiem. Ilosc ta wynosi dla cynku i kadmu 1%, podczas gdy man¬ gan powinien byc zawarty w ilosciach o wiele wiekszych, niz wymaga jego rozpu¬ szczalnosc w cynku. Z powyzszego wynika, ze przy odpowiednich sposobach mecha¬ nicznej obróbki skladniki, podane w ta¬ belce, moga sie zmieniac w nastepujacych granicach: miedz i kadm od 0,05 do 2%, a nawet ewentualnie do 5%; mangan (jako pierwszy skladnik, a wiec wewnatrz granic zdolnosci wytwarzania z cynkiem stalego Wytrzymalosc na plyniecie. Czas w Sktad meta.u produktu walcowane*. S^^LSS zeniu na ciagnienie 700 kg na cm.Cynk wysokowartosciowy 480 Cynk zwykly 3000 Stop N 1. 1 % Cu; 0,15% Cd; 0,01 % Mg , powyzej 43000 „ „ 2. 1% Cu; 0,01% Mg ¦ • • 50000 „ „ 3. 1% Cu; 0,4% Mn ... . ¦ ¦ ¦ 65000 „ „ 4. 1% Cu; 0,05% Li powyzej 80000 „ „ 5. 1% Cu; 0,1% Ni ¦ • • 69000 „ „ 6. 1% Cu; 0,01% Mg; 0,5% Mn . powyzej 50000 „ „ 7. 1% Cu; 0,01% Mg; 0,4% Ni. . „ 50000 „ „ 8. 1% Cu; 0,01% Mg; 0,04% Li . „ 50000 „ „ 9. 0,55% Cd; 0,01% Mg ....¦¦ ¦ 21580 „ „10. 0,55% Cd; 0,05% Li . . . .powyzej 50000 „ „11. 0,55% Cd; 0,3% Ni 14600 „ „12. 0,5% Mn; 0,01% Mg . . . .powyzej 21000 — 3 —roztworu) od 0,01% do 1%, a jako drugi skladnik (a wiec ponad granice rozpu¬ szczalnosci w cynku) od 0,1 do 2% ; magnez i lit od 0,005 do 0,5% ; nikiel od 0,5 do 1 %.Jako materjal podstawowy stopu moze sluzyc cynk dowolnego rodzaju, a wiec albo cynk wysokowartosciowy, prawie wol¬ ny od olowiu i kadmu, lub cynk gorszej ja¬ kosci, zawierajacy naturalne lub zwykle ilosci olowiu i kadmu. Normalna zawar¬ tosc olowiu i zelaza, zarówno w cynku wy- sokowartosciowym, jak tez w cynku zwy¬ klym, nie oddzialywa na wlasnosci stopu wedlug wynalazku. Okazalo sie jednak, ze osiaga sie najkorzystniejsze wyniki, jezeli podstawowy materjal stopu stanowi wyso¬ kowartosciowy cynk, przyczem do walco¬ wania nadaje sie najbardziej taki cynk, który zawiera mniej niz 0,01% zanieczy¬ szczen. PL