Wynalazek niniejszy dotyczy sposobu przymocowywania niemetalowego kólka ze¬ batego szybkosciomierza do metalowego walu ksiukowego zapewniajacego niezawod¬ ne polaczenie dwóch tych czesci bez wzgle¬ du na rózne dla kazdego materjalu wspól¬ czynniki rozszerzalnosci.Zastosowanie w samochodach niemeta¬ lowego kólka zebatego szybkosciomierza w polaczeniu z metalowem kólkiem zebatem napednem zaleca* sie ze wzgledu na lagod¬ nosc ich dzialania. Trwale jednak przymo¬ cowanie kólka niemetalowego do metalowe¬ go walu ksiukowego napotyka na znaczne trudnosci wskutek zbyt wielkiego spólczyn- nika rozszerzalnosci tworzywa niemetalo¬ wego. Przedmiot wynalazku niniejszego stanowi prosty i niekosztowny przyrzad, który, przymocowujac dokladnie kólko do walu, umozliwia zarazem wieksze rozsze¬ rzanie sie kólka pod wplywem podnoszenia sie temperatury maszyny.Rysunek przedstawia jeden ze sposobów urzeczywistnienia wynalazku, fig. 1 uwi¬ docznia przekrój pionowy samochodowego walu ksiukowego oraz niemetalowego kól¬ ka zebatego szybkosciomierza, umocowywa¬ nego wedlug wynalazku niniejszego, fig. 2 i 3 — rzut poziomy oraz przekrój w skali wiekszej tarczki, uwidocznionej na fig. 1.Liczba 10 na rysunku oznacza ogólnie silnik samochodowy, zaopatrzony w walksiukowy 11, osadzony w odpowiednich lo¬ zyskach 12 kadluba silnikowego. Wal 11 zaopatrzona|est: w kryze 13, przylegajaca do przedniej krawedzi lozyska 12; z kryzy 13 wystaje sworzen lacznikowy 14.Do przedniej powierzchni kryzy 13 przymocowywane jest piasta 23 obejmujaca koniec przedni walu ksiukowego kólko ze¬ bate 15 szybkosciomierza. W odpowiedni otwór piasty tej siega sworzen lacznikowy 14. Na nagwintowany koniec przedni walu 11 nakreca sie nasrubek 16, który dociska tarczke 17 do przedniej powierzchni piasty 23 i umocowuje w ten sposób te ostatnia na wale ksiukowym.Do sciariki przedniej kadluba silnika przymocowuje sie pokrywe 18, zaopatrzona w tuleje 20 wzdluz osi walu //. W tulei 20 slizga sie tloczek 19, obciazony sprezyna 21, która przyciska go podatnie do przed¬ niego konca walu ksiukowego U. W ten sposób kryza 13 jest dociskana do przed¬ niej scianki lozyska 12, co zapobiega niepo¬ zadanej grze konca walu ksiukowego w lo¬ zysku. Urzadzenie zaopatrzone jest wresz¬ cie w metalowe kólko zebate napedne 22, umocowane na przednim koncu walu kor¬ bowego silnika i zazebiajace sie w zwykly sposób z niemetalowem kólkiem zebatem 15 szybkosciomierza.Istnieja rózne rodzaje niemetalowych kólek zebatych szybkosciomierzy. Najcze¬ sciej stosuje sie kólko wykonane z kilku warstw sukna, nasyconych stezonym karbo¬ lem, którym pod cisnieniem w odpowied¬ nich prasach nadano ksztalt kola zebatego.Podobne kólka znajduja sie w sprzedazy pod róznemi nazwami, jak to Textolit, Ce¬ leron, Formica i t. p.Wspólna wada wszystkich tych kólek polega na niemoznosci przymocowania ich do walu ksiukowego odejmowalnie i jedno¬ czesnie sztywno wskutek zbyt wysokiego spólczyntiika ich rozszerzalnosci. Spólczyn- nik rozszerzalnosci takich niemetalowych kól zebatych w przyblizeniu równa sie sze¬ sciokrotnemu spólczynnikowi rozszerzalno¬ sci stali, gdyz spólczynniki rozszerzalnosci stali i impregnatów karbolowych, sprze¬ dawanych pod nazwa bakelitu, wynosza od¬ powiednio 0,0000067 i 0,00004. Wskutek te¬ go przy 150° róznicy temperatury podczas pracy silnika lub przy przejsciu od zimna przy uruchomianiu silnika do normalnej temperatury jego pracy, powstaje w zwy¬ klem kólku zebatem szybkosciomierza roz¬ szerzenie linjowe zasadniczo od 0,075 do 0,1 mm, podczas gdy wydluzenie przylegle¬ go odcinka walu ksiukowego wynosi zale¬ dwie okolo jednej szóstej tych wielkosci.Z powyzszego wynika, ze po docisnie¬ ciu nakretki do piasty kólka zebatego 15 i doprowadzeniu silnika do zwyklej tempe¬ ratury roboczej niemetalowa piasta kólka rozszerza i zaciska sie silnie na wale ksiu¬ kowym, przy ochladzaniu sie zas silnika kólko zebate szybkosciomierza obluznia sie nieco. Aczkolwiek luz ten nie jest widocz¬ ny, niemniej przeto wywoluje on pewne ob- luznienie nakretki na wale ksiukowym, a w nastepstwie równiez kólka szybkosciomierza i ewentualnie jego uszkodzenie.Do utrzymywania nakretki na wale ksiu¬ kowym stosuje sie obok przymocowania ciernego rozmaite przyrzady w rodzaju srubek dodatkowych, sworzni klinowych, lub tym podobne, przyrzady te jednak, za¬ pobiegajac nawet chlebotaniu sie nakretki; nie sa w stanie umocowac sztywno kólko szybkosciomierza na wale ksiukowym. Lek¬ ki ruch pomiedzy piasta kólka i walem wy¬ woluje szkodliwe zuzywanie sie czesci oraz ewentualnie zniszczenie kólka zebatego.Zwykla rozszczepiona tarczka zacisko¬ wa nie nadaje sie tutaj, gdyz wywoluje za¬ cisk w jednym tylko punkcie swego obwo¬ du. Proponowano inne typy tarczek, nada¬ jace sie lepiej do tego celu, naogól jednak sa one badzto zbyt kosztowne, badz zawo¬ dza w dzialaniu. Od tarczki podobnej wy¬ maga sie bowiem, aby dociskala piaste kól¬ ka zebatego równomiernie na calym jej ob- — 2 —wodzie i wywierala nacisk sprezysty równo¬ wazny z naciskiem nakretki.Zgodtoie z wynalazkiem stosuje sie tarczke 17 o przekroju pierscieniowym, wkleslym, umieszczana pomiedzy nakretka dociskajaca 16 i piasta 23 kólka szybko¬ sciomierza, w celu przejmowania róznicy rozszerzenia linjowego kólka tego i walu ksiukowegp. Tarczke te wyrabia sie prze¬ waznie ze stali sprezynowej, wskutek cze¬ go moze sie ona nieco odksztalcac, nie przyjmujac odksztalcenia trwalego. Tarcz¬ ka ta umieszczona w sposób przedstawiony na fig. 1 przylega para oddalonych od sie¬ bie pierscieni stykowych, opierajacych sie na piascie 23, oraz pierscieniem srodkowym dotykajacym nakretki 16.Glówne znamie tarczki stanowi okolicz¬ nosc, ze po scislem przysrubowaniu nakret¬ ki 16 tarczka splaszcza sie nieco, nie przy¬ bierajac jednak ksztaltu zupelnie plaskie¬ go. Przy wzroscie temperatury piasta 23 rozszerza sie silniej, niz wal /i, wskutek czego tarczka 17 splaszcza sie jeszcze wie¬ cej, dociskajac piaste mocniej i tern pewniej.Gdy czesci stygna, tarczka powraca do swego ksztaltu pierwotnego i dociska pia¬ ste z ta sama sila, z jaka dziala nakretka dociskajaca.Poniewaz tarczka dogodna jest w uzy¬ ciu, stosunkowo prosta w dzialaniu i tania w wyrobie, przeto posiada zalety handlowe, wyrózniajace ja pomiedzy imnemi przyrza¬ dami tego rodzaju. PL