Do zabezpieczania lub regulacji sieci wielofazowych czesto jest pozadane stoso¬ wanie urzadzen, które uskuteczniaja samo¬ czynnie przelaczenia, skoro ulegnie znie¬ ksztalceniu krzywa napiecia lub krzywa wektora pradu, które normalnie sa syme¬ tryczne. Czesto stawia sie tutaj jako wa¬ runek, azeby poszczególne przyrzady urza¬ dzenia przelaczajacego tworzyly lancuch zamkniety, poniewaz wszelkie znieksztalce¬ nia wywieraja na prace sieci jednakowe dzialanie, jezeli powstaja one w polozeniu podobnem w stosunku do jednej z glów¬ nych osi systemu wielofazowego.Znane sa rozwiazania tego zagadnienia, w których stosuje sie pojedynczy aparat, tak zwany przekaznik asymetryczny, który jest zbudowany w ten sposób, ze uskutecz¬ nia pozadane czynnosci lacznikowe w za¬ leznosci od rodzaju powstajacego znie¬ ksztalcenia pewnych wielkosci, zasilajacych ten przyrzad. Im zasada dzialania tych a- paratów jest prostsza, tern trudmiejsze jest w praktyce ich wykonanie. W1 kazdym badz razie nie mozna od tych aparatów wyma¬ gac, azeby mqgly one wlaczac jednoczesnie kilka obwodów pradu duzej mocy. Jezeli pozadane przelaczanie zawiera kilka czyn¬ nosci laczeniowych, wówczas trzeba stoso¬ wac pomocnicze przekazniki lub zabezpie¬ czenia, które sa sterowane zapomoca prze¬ kaznika asymetrycznego.Wedlug wynalazku postawione za¬ gadnienie rozwiazuje sie zapomoca stoso¬ wania aparatów mocnej konstrucji, które moga zazwyczaj wykonywac bezposrednio wszystkie czynnosci laczeniowe, jezeli uzy¬ te zostana grupy przekazników, zbudowa¬ nych wedlug zasady wagi elektrycznej i których cewki sa wzbudzane temi wielko¬ sciami sieci, które przy znieksztalceniu o- kreslaja pozadane przelaczenie. Takie prze¬ kazniki róznicowe, nazywane ponizej prze¬ kaznikami przechylnemi, skladaja sie z dwóch szeregowo polaczonych cewek o o- siach równoleglych. Wewnatrz cewek sa przewidziane pograzajace sie rdzenie, za- , wieszone na ramionach wagi, z której osia jest sprzezone urzadzenie kontaktowe. 0- bydwie cewki sa nawiniete w taki sposób, ze przy normalnej pracy sieci sily pociago¬ we utrzymuja równowage obydwóch rdzeni pograzonych. Jezeli powstaja znieksztalce¬ nia wieloboku napiecia lub natezenia pra¬ du w sieci i zmniejsza sie wskutek tego si¬ la pociagowa w jednym rdzeniu pograzo¬ nym, to ramie wagi, a wraz z niem i urza¬ dzanie kontaktowe, przechyla sie w strone drugiego rdzenia. Przy zastosowaniu takich w przekazników przechylnych okazalo sie ce- lowem umieszczac kciuk nad ramieniem wagi w taki sposób, by przelaczanie prze¬ kaznika przechylnego moglo sie odbywac tylko w jedna strone.W celu nadania przekaznikowi prze¬ chylnemu w stanie normalnym takiego po¬ lozenia, aby wychylenie bylo mozliwe tyl¬ ko w jedna strone, mozna go zaopatrzyc w magnetyczna lub mechaniczna przewage.Ponizej opisano kilka przykladów za¬ stosowania wynalazku. Celem ukladu po¬ laczen wedlug fig. 1 jest przylaczanie cew¬ ki regulatora lub cewki przekaznika, przy asymetrji w sieci, do najmniejszego z trzech napiec fazowych. Na figurze tej litera a oznaczono trzy jednofazowe transforma- tonki napieciowe, w których wspólny punkt zerowy jest polaczony z ziemia. Litera b oznaczono trzy przekazniki przechylne /, //, ///, których cewki sa przylaczone po¬ przez transformatorki napieciowe a do na¬ piec fazowych sieci. Litera c oznacza cewke przekaznika lub regulatora, która sie prze¬ lacza zapomoca kontaktów przekazników przechylnych /, // i ///.W zamknietym lancuchu ukladu pola¬ czen cewki przekaznika przechylnego / sa przylaczone do faz R i S, cewki przekazni¬ ka // — do faz S i T i cewki przekaznika /// — do faz T i R. Kciuki sa umieszczone w taki sposób, ze przekaznik 7 moze laczyc dopiero wtedy, kiedy napiecie fazy S jest wieksze anizeli napiecie fazy R, przekaznik 77 — wtedy, kiedy napiecie fazy T jest wieksze od napiecia fazy S, i przekaznik 777 wtedy, kiedy napiecie fazy R jest wieksze niz napiecie fazy T. Jezeli rozpatrywana siec posiada bezposrednie uziemienie punk¬ tu zerowego, lub jest uziemiona poprzez o- pór niskoomowy, i uziemienie nastepuje np, w fazie S, to jest zrozumialem, ze wtedy przelacza przekaznik przechylny 77, pod¬ czas gdy przekaznik przechylny 7 pozosta¬ je na kciuku. Dzieki takiemu przelaczaniu cewka c przylacza sie do fazy S. Zacho¬ wanie sie przekaznika przechylnego 777 nie jest okreslone, poniewaz nie mozna odrazu powiedziec, które z napiec fazowych T i R jest wyzsze. Nie posiada to jednak zadne¬ go znaczenia, poniewaz obwód pradu, któ¬ ry przy przelaczaniu przekaznika 777 przy¬ lacza cewke c do fazy T, bylby przerwany wskutek dokonanego przelaczenia w prze¬ kazniku przechylnym 77.Podobny przyklad przedstawia fig. 2, Zadanie polega tutaj na zasilaniu cewek przekaznika lub regulatora przy obciazeniu symetrycznem sieci z fazy dowolnej, lecz skoro tylko powstanie znieksztalcenie krzy¬ wej wektora pradu, cewki te winny byc przylaczone do tej fazy, przez która plynie najwiekszy prad sieci.Na fig. 2 litera d oznaczono trzy trans¬ formatorki pradowe, litera 6 — trzy prze- — 2 —kazniki przechylne, zasilane zapomoca tych transformatorków; przekazniki te sa zaopa¬ trzone w kontakty przelacznikowe nie po¬ wodujace przerw oraz posiadaja kciuk, za¬ pobiegajacy ruchowi przelaczajacemu w jednym kierunku. Litera c oznaczono cew¬ ke przekaznika lub regulatora.Jak wynika z tej figury, na której wszyst¬ kie przekazniki isa przedstawione w polo¬ zeniu równowagi, cewka c jest zasilana nor¬ malnie z fazy R, natomiast pozostale dwie fazy sa przylaczone bezposrednio do miej¬ sca polaczenia punktu zerowego. Wskaza¬ ny stan wlaczenia pozostaje takze i wtedy, kiedy pnzez faze R plynie prad wiekszy, anizeli przez obydwie pozostale fazy z wy¬ jatkiem przypadku, kiedy prad fazy T jest wiekszy od pradu fazy S. Przelaczanie przekaznika ///, powstajace w ostatnim przypadku, nie zmienia jednak zupelnie za¬ silania cewki c z fazy R. Jezeli prad fazy S wzglednie T jest wiekszy od pradów dwóch pozostalych faz, to przekazniki przechylne b uskuteczniaja przelaczanie w taki sposób, ze cewka c jest zasilana z tej fazy, przez która plynie prad najwiekszy.Róznice w wielkosciach pradu, istniejace w fazach drugich, nie przeszkadzaja prawi¬ dlowemu wlaczaniu cewki c. Przy zwarciu dwu biegunów cewka c jest zasilana zawsze z jednej z faz zwartych.Ciekawa jest rzecza stosowanie samo¬ czynnych przelaczników wedlug wynalazku z czulemi na opór przekaznikami selekcyj- nemi, zwlaszcza jezeli narzad, okreslajacy bieg czasu, jest zbudowany w taki sposób, ze czas wylaczenia przekaznika zalezy przewaznie od indukcyjnego spadku na¬ piecia odgalezienia zwierajacego.Przy sieciach o przewodach napowietrz¬ nych o izolowanym zerowym punkcie sy¬ stemu, przekazniki te zostaja przylaczane zazwyczaj w taki sposób, ze ich uzwojenie pradowe jest zasilane .poprzez transforma- torek pradowy — pradem jednej fazy, pod¬ czas gdy ich system napieciowy laczy sie poprzez transformatórki napieciowe z wy4- przedzajacem napieciem skojarzonem. Ja¬ ko skojarzone napiecie wyprzedzajace prze¬ kaznika, którego uzwojenie pradowe lezy w fazie R, nalezy uznac skojarzone napie¬ cie RS, w przekazniku zas fazy S — na¬ piecie ST it A ¦¦¦ Jezeli we wspomnianego rodzaju sieci nastepuje zwarcie dwu biegunów, to odpo¬ wiadajace im napiecie skojarzone przestaje istniec. Wpoblizu miejsca zwarcia trójkat skojarzonego napiecia posiada ksztalt, przedstawiony na fig. 3. Zaklada sie tutaj, ze zwarcie odbylo sie miedzy fazami S i T.Przekaznik fazy S, przez którego system napieciowy przeplywa prad JEST, mierzy prawidlowo opornosc pozorna odgalezienia zwierajacego, istniejaca przed nim, wzgled¬ nie indukcyjna skladowa (wewnetrzne przesuniecie faz ^), Sposób dzialania przekaznika, przylaczonego do fazy T, nie jest okreslony, poniewaz zalezy on od przesuniecia fazowego JKT w stosunku do EMK St oraz we¬ wnetrznego przesuniecia fazowego V na¬ pieciowego systemu przekaznika, zas rztrt pradu JETR cewki napieciowej na prad zwarcia moze byc dodatni, ujemny albo równy zeru i odpowiednio do tego zostaje wymierzona opornosc pozorna. Azeby te niepewnosc w dzialaniu usunac zapomoca przelacznika wedlug wynalazku, przylacze¬ nie napieciowego systemu przekaznika se¬ lekcyjnego w fazie T zostaje przelaczone z wyprzedzajacego napiecia skojarzonego TR na opózniajace napiecie skojarzone ST.Wskutek zamknietego lancucha ukladu po¬ laczen urzadzenia przelaczajacego naste¬ puje przelaczanie przekaznika w fazie S przy zwarciu RS oraz przekaznika w fazie R — przy zwarciu TR.Z powyzszych wywodów staje sie zro¬ zumialem, ze w trójfazowych systemach o izolowanym punkcie zerowym wystarcza do uzyskania selekcyjnego zabezpieczenia przed zwarciem zastosowanie tylko dwu — 3 —przekazników selekcyjnych, lacznie z przy¬ naleznym przekaznikiem przechylnym w kazdem miejscu wlaczenia. Ten sposób po¬ laczen jest przedstawiony na fig. 4. Selek¬ cyjne przekazniki e sa zasilane z transfor- matorków pradowych d, lezacych w fazach R i T. Cewki przechylnego przekaznika 6 do przynaleznego przekaznika selekcyjne¬ go, wlaczonego do fazy R, znajduja sie kaz¬ dorazowo pod napieciami TR i RS. Cewki drugiego przekaznika przechylnego 6 znaj¬ duja sie kazdorazowo pod napieciami ST i TR transiormatorka napieciowego a.Uzwojenie napieciowe selekcyjnego prze¬ kaznika e w fazie R laczy sie podczas nor¬ malnej pracy z napieciami RS zapomoca przynaleznego przekaznika przechylnego b, zas system napieciowy drugiego przekazni¬ ka, selekcyjnej e — zapomoca przynalez¬ nego przekaznika przechylnego b — z na¬ pieciem TR. Zachowywanie sie obydwóch przekazników przy zwarciu dwóch faz jest podane w ponizszej tablicy.Selekcyjny przekaznik w | fazie R T Przekaznik prze¬ chylny L"przy napie¬ ciach skojarzonych RT i RS ST i.TR Zwarcia miedzy fazami R i S 1 X 2 TR (TR) 3 ? 4 RS ? S i T 1 X 2 (RS) TR 3 ? X 4 ? ST T i R | 1 X X 2 RS ST 3 X 4 TR TR Rubryki 1, 2, 3, 4 oznaczaja tutaj: 1) przekaznik prowadzi prad zwarcia, 2) przewazajace napiecie przekaznika przechylnego, 3) przekaznik przechylny przelacza, 4) przekaznik selekcyjny przylacza sie do napiecia.Nastepnie znak x oznacza — tak, ji — M — nie, ,, ? „ — stan nie¬ okreslony.W kazdym przypadku zwarcia pracuje prawidlowo przynajmniej jeden przekaznik selekcyjny.Jezeli izolowana lub kompensowana siec trójfazowa zabezpieczyc zapomoca u- rzadzenia wedlug fig. 4, to przy podwój- nem uziemieniu i duzej odleglosci miedzy miejscami zwarcia z ziemia moze sie zda¬ rzyc, ze selekcyjnosc stanie sie niepewna.Powstaje to wskutek tego, ze skojarzone napiecie miedzy dwiema fazami, podlegaja- cemi zwarciu z ziemia, malo sie rózni w miejscach przylaczenia, lezacych miedzy miejscami zwarcia z ziemia, wskutek ma¬ gnetycznego skojarzenia, zachodzacego mie¬ dzy dwoma przewodami fazowemi. Nieza¬ wodna selekcyjnosc uzyskuje uklad prze¬ kaznikowy, w którym przekaznik selekcyj¬ ny jest zasilany napieciem jednej z faz, w stosunku do ziemi, posiadajacej zwarcie z ziemia. Azeby w tych przypadkach wystar¬ czal tylko jeden przekaznik selekcyjny, stosuje sie uklad polaczen, przedstawiony na fig. 5, przedstawiajacej dodatkowy u- klad polaczen do ukladu zabezpieczajace¬ go przed izolowanemi zwarciami wedlug fig* 4.Na figurze tej oznaczono litera a — trzy jednobiegunowe transformatory napieciowe, których wspólny punkt zerowy jest uzie¬ miony, litera d—trzy transformatorki pra¬ dowe, litera 6 — trzy przekazniki przechyl¬ ne z cewkami, przylaczonemi do napiec skojarzonych, litera e — cewki pradowe se¬ lekcyjnych przekazników, które na fig. 4 sa oznaczone litera e, litera / — przekazniki — 4 —pradowe -w miejscu polaczenia dwóch punktów gwiazdy systemu pradowego (w ukladzie polaczen Holmgreena), litera g — selekcyjny przekaznik czuly na opór.Sposób dzialania ukladu polaczen jest nastepujacy.Jezeli miejsce przylaczenia, przedsta¬ wione na fig. 5, lezy miedzy dwoma miejsca¬ mi zwarcia z ziemia, to przez cewke prze¬ kaznikowa / przeplywa prad sumaryczny.Przekaznik ten otwiera swe kontakty i prad sumaryczny przeplywa przez system prado¬ wy selekcyjnego przekaznika g. Przekaznik pradu sumarycznego stosuje sie najlepiej w tym celu, aby przy reagowaniu laczyl najpierw cewki przekaznika przechylnego b z transiformatorkami napieciowemi a. Wsku¬ tek zwarcia dwu biegunów, jedno ze sko¬ jarzonych napiec przestaje istniec w sto¬ sunku do drugich. Jezeli dotyczylo to na¬ piecia RS, wówczas przekaznik przechylny 77 przelacza sie, natomiast przekaznik prze¬ chylny / pozostaje na kciuku. W ten spo¬ sób system napiecioAYy przekaznika selek¬ cyjnego g laczy sie z napieciem fazy R w stosunku do ziemi. Poniewaz to napiecie, zaczynajac od miejsca zwarcia z ziemia, wzrasta, przeto w sasiedniem miejscu wla¬ czenia nastepuje wylaczenie. Przy podwój - nem zwarciu z ziemia w oddzielonych gale¬ ziach sieci glównej jedna z galezi przery¬ wa sie w sposób pozadany wpoblizu miej¬ sca jej zwarcia z ziemia. W sieciach pier¬ scieniowych wylaczanie odbywa sie w naj¬ blizszych miejscach przylaczenia, po oby¬ dwóch stronach jednego z miejsc zwarcia z ziemia i mianowicie w taki sposób, ze przy podwójnem ziwarciu z ziemia miedzy fazami R i S wylacza sie miejsce zwarcia z ziemia fazy 7?, przy podwójnem zwar¬ ciu z ziemia ST — miejsce zwarcia z zie¬ mia fazy S i przy TR — miejsce zwarcia z ziemia fazy T.Fig. 6 przedstawia przyklad zastosowa¬ nia pnzekaznika przechylnego wedlug wy¬ nalazku, lacznie z czulemi na opór prze¬ kaznikami selekcyjnemi, które sa przewi¬ dziane szczególnie do zastosowania w sieci z uziemionym punktem zerowym systemu.W takich sieciach wiekszosc przebiegów zwierania zalezy od napiec fazowych.Wkutek tego zaleca sie zastosowane prze¬ kazniki selekcyjne przylaczyc w sposób zwykly do napiec fazowych. Ten sposób wlaczania przekazników selekcyjnych nie jest zupelnie zadowalajacy, jezeli powstaja zwarcia dwu biegunów, które w miejscu zwarcia nie obejmuja równiez ziemi. Aze¬ by w tych przypadkach móc przylaczac przekazniki selekcyjne do skojarzonego na¬ piecia, opanowujacego przebieg zwarcia, przewidziane sa przekazniki przechylne, których cewki sa przylaczone do napiec skojarzonych. Na fig. 6 litera a oznaczono trzy jednofazowe transformatorki napiecio¬ we z polaczeniem ich wspólnego punktu ze¬ rowego z ziemia, litera d — trzy tranisfor- matorfri pradowe, litera 6 — -trzy prze¬ kazniki przechylne 7, 77, 777, litera e — trzy czule na opór przekazniki selekcyjne i lite¬ ra / — przekaznik pradowy zasilany od transformatorka pradowego d w sumarycz¬ nym ukladzie polaczen.Cewki napieciowe selekcyjnych prze¬ kazników e. sa przylaczone w sposób zwy¬ kly do napiec fazowych. Jezeli powstaje w sieci zwarcie izolowane dwu biegunów np. miedzy fazami 7? i S, wówczas przekaznik pirzechylny 7 przelacza sie, natomiast prze¬ kaznik 77 pozostaje na kciuku. Przekaznik 777 pozostaje równiez nieczynny, poniewaz przy zwarciu faz 7? i S napiecie ST jest zawsze nieco mniejsze od napiecia TR.Wskutek przelaczenia cewki napieciowe selekcyjnych przekazników e w fazach 7? i S zostaja odlaczone od punktu zerowego i polaczone ze soba szeregowo. Zostaja one tern samem zasilane zapomoca skojarzone¬ go napiecia, istniejacego miedzy fazami RS, przyczem kazdy przekaznik mierzy opor¬ nosc pozorna, nalezaca do przynaleznego przewodu fazowego. Odpowiednie okolicz^ - 5 —nosci zachodza przy zwarciach izolowanych miedzy dwiema innemi fazami.Poniewaz przy zaklóceniach, podob¬ nych do zwarc, przy polaczeniach w sto¬ sunku do ziertli, które sa opanowane napie¬ ciami fazowemi, moga zachodzic przelacze¬ nia w przekaznikach b, przeto jest przewi¬ dziany tutaj przekaznik pradowy /. Przy zwarciach, obejmujacych ziemie, powstaje zawsze prad sumaryczny, wprowadzajacy w dzialanie przekaznik /. Wskutek tego sy¬ stemy napieciowe wszystkich selekcyjnych przekazników e lacza iiie znow/tt z punktem zerowym i tern samem zmniejsza sie dziala¬ nie ewentualnych przelaczen przekazników przechylnych &;" Jako szczególna zalete opisanych prze- laczników, uzytych lacznie z przekaznika¬ mi selekcyjnemi, trzeba wskazac, ze stacje lacznikowa nalezy zaopatrzyc w ten zespól przelacznikowy tylko jednorazowo i do nie¬ go mozna nastepnie przylaczyc systemy na¬ pieciowe selekcyjnych przekazników wszyst¬ kich miejsc przylaczonych, PL