Przedmiotem wynalazku jest sposób sprawdzania prostoliniowosci i równoleglosci osi otworów walu roz¬ rzadu do osi otworów walu glównego w wysokopreznych silnikach spalinowych oraz zestaw optyczny do spraw¬ dzania prostoliniowosci i równoleglosci osi otworów walu rozrzadu do osi otworów walu glównego w wysoko¬ preznych silnikach spalinowych.Przy wykonywaniu korpusów wielkich silników spalinowych zachodzi koniecznosc bardzo dokladnego realizowania warunków prostoliniowosci w szeregach cylindrycznych otworów lozyskowych, w których osadzo¬ ne sa wal glówny i waly rozrzadu. Ponadto szeregi tych otworów spelniac musza warunek wzajemnej równole¬ glosci, która jest nieodzowna do prawidlowego dzialania elementów walu rozrzadu i walu glównego.Dotychczas sprawdzenia warunku prostoliniowosci i równoleglosci w korpusie silnika dokonywano oddziel¬ nie. W pierwszej kolejnosci sprawdzano warunek prostoliniowosci srodków otworów lozyskowych w kazdym szeregu w sposób niezalezny, a nastepnie sprawdzono warunek równoleglosci. Sprawdzenia warunku prostolinio¬ wosci dokonywano za pomoca naciagnietej z okreslona sila struny w osi otworów cylindrycznych i srednicówki, porównujac mierzone odleglosci pomiedzy struna a gladzia wytoczen w czterech punktach kazdego otworu.Znane urzadzenie do sprawdzania równoleglosci osi otworów z polskiego opisu patentowego nr 75 455 skladajace sie z kontrolnych trzpieni umieszczonych w badanych otworach i zakonczonych odbijajacymi zwier¬ ciadlami oraz loza, na którego prowadnicach umieszczony jest autokolimator, wyposazone jest w kolimator przymocowany do loza i nasadke osadzona na autokolimatorze. Nasadka jest wyposazona w pólprzepuszcza Ina plytke ustawiona pod katem 45° do osi autokolimatora. Kolimator usytuowany jest tak, ze wiazka promieni swietlnych wychodzacych z niego pada na pólprzepuszczalna plytke nasadki.Znane urzadzenie do sprawdzania równoleglosci osi otworów umozliwia pomiar odchylek równoleglosci osi otworów w dwu prostopadlych plaszczyznach. Za pomoca tego urzadzenia nie mozna uzyskac powtarzal¬ nych pomiarów przy badaniu szeregu otworów usytuowanych wzdluz jednej linii o znacznej dlugosci. Nie mozna takze sprawdzic za pomoca tego urzadzenia prostoliniowosci osi otworów wysokopreznych silników spalino¬ wych.2 130 976 Celem wynalazku jest usuniecie lub co najmniej zmniejszenie niedogodnosci znanego sposobu sprawdzenia prostoliniowosci i równoleglosci osi otworów w korpusie wysokopreznego silnika spalinowego oraz urzadzenia do sprawdzania równoleglosci osi otworów. Aby osiagnac ten cel wytyczono zadanie opracowania sposobu sprawdzania prostoliniowosci i równoleglosci osi otworów walu rozrzadu do osi otworów walu glównego wyso- kopreznych silników spalinowych oraz zestawu optycznego sluzacego do sprawdzania zarówno warunku prosto¬ liniowosci, jak i równoleglosci dowolnej ilosci osi szeregów cylindrycznych otworów lozyskowych wystepuja¬ cych w wysokopreznych silnikach spalinowych.Zadanie to rozwiazano zgodnie z wynalazkiem w ten sposób ze najpierw za pomoca przestawnego centro¬ wnika walu glównego, ustawianego kolejno w otworach cylindrycznych walu glównego i sprawdzeniu odchylen srodków tych otworów od prostej przechodzacej przez srodki skrajnych otworów cylindrycznych ustala sie za pomoca instrumentu pomiarowego srednie polozenie osi walu glównego. Nastepnie nie zmieniajac polozenia instrumentu pomiarowego, na koncu bloku silnika i jednoczesnie w wyznaczonej osi walu glównego ustawia sie przystawke optyczna walu glównego umocowana na wsporniku polaczonym z podstawka, zas przystawke optyczna walu rozrzadu polaczona z centrownikiem walu rozrzadu ustawia sie przez zainstalowanie centrownika walu rozrzadu w pierwszym skrajnym otworze cylindrycznym walu rozrzadu. Znajdujace sie w obydwu przy¬ stawkach optycznych pryzmaty pentagonalne maja mozliwosc ruchu obrotowego, co umozliwia wzajemna ich orientacje w taki sposób, ze padajacy promien ulega podwójnemu zalamaniu o 90° przez co umozliwiaja równo¬ legle wprowadzenie osi celowej instrumentu pomiarowego do szeregu wytoczen cylindrycznych walu rozrzadu.Ustawiajac w takim ukladzie przestawny centrownik walu rozrzadu w kolejnych wytoczeniach cylindrycznych walu rozrzadu sprawdza sie jak dla walu glównego, polozenia srodków tych otworów i na podstawie uzyska¬ nych odchylen okresla sie srednie polozenie osi otworów cylindrycznych walu rozrzadu wzgledem osi walu glównego.Wytyczone zadanie rozwiazuje takze zestaw optyczny do sprawdzania zwlaszcza równoleglosci osi otwo¬ rów walu rozrzadu do osi otworów walu glównego w wysokopreznych silnikach spalinowych w ten sposób, ze sklada sie z jednego instrumentu pomiarowego, trzech centrowników i dwu przystawek optycznych, przy czym instrument pomiarowy osadzony na statywie, przestawny centrownik walu glównego ustawiony w otworze cylindrycznym walu glównego wysokopreznego silnika spalinowego oraz z drugiej strony przed blokiem silnika przystawka optyczna walu glównego przytwierdzona tuleja mocujaca do czolowej plaszczyzny wspornika, a nad nia przystawka optyczna walu rozrzadu rozlacznie polaczona wydluzona tuleja mocujaca do czolowej plasz¬ czyzny centrownika walu rozrzadu, zainstalowanego w pierwszym skrajnym otworze cylindrycznym walu roz¬ rzadu oraz przestawny centrownik walu rozrzadu ustawiony w kolejnym otworze walu rozrzadu; przeznaczone do kolejnych operacji sprawdzania prostoliniowosci i równoleglosci sa uszeregowane w dwu równoleglych li¬ niach, podczas gdy linia przechodzaca przez otwory w bocznej sciance obudowy przystawek optycznych jest prostopadla wzgledem tych dwu równoleglych linii, przy czym powierzchnia czynna pryzmatów pentagonalnych przystawek optycznych jest wycelowana w badane osie otworów i jest jednoczesnie prostopadla do osi tulei mocujacej. Centrowniki sa wyposazone w szklane plytki umocowane w oprawce polaczonej z rozstawnymi co 120° wspornikami, z których dwa wsporniki maja stala dlugosc od srodka szklanej plytki do miejsca styku, a jeden z nich ma dwa stykowe zakonczenia lezace w plaszczyznie prostopadlej do plaszczyzny, w której lezy szklana plytka, podczas gdy trzeci wspornik ma zmienna regulowana dlugosc do miejsca styku. Obudowa pryzmatu pentagonalnego ma dwustopniowy, blokowany srubami ruch obrotowy wokól tulei mocujacej.Sposób sprawdzania prostoliniowosci i równoleglosci osi otworów walu rozrzadu do osi otworów walu glównego w wysokopreznych silnikach spalinowych oraz zestaw optyczny do stosowania tego sposobu wedlug wynalazku umozliwia jednoczesne sprawdzenie prostoliniowosci i równoleglosci osi otworów cylindrycznych walu rozrzadu do osi walu glównego oraz równiez wysoka dokladnosc, jak i szybkosc prowadzenia pomiarów kontrolnych. Pelny obraz stanu geometrycznego otworów kontrolowanego silnika uzyskuje sie wciagu kilku godzin niezaleznie od dlugosci walu rozrzadu oraz dlugosci walu glównego, a takze ilosci otworów lozysko¬ wych.Sposób sprawdzenia prostoliniowosci i równoleglosci osi otworów wedlug wynalazku ilustruje rysunek, na którym fig. 1 przedstawia schematycznie zestaw optyczny do sprawdzania prostoliniowosci i równoleglosci osi otworów walu rozrzadu do osi otworów walu glównego w wysokopreznych silnikach spalinowych oraz wysoko¬ prezny silnik spalinowy w przekroju pionowym, fig. 2 - centrownik walu rozrzadu w widoku z przodu, fig. 3 - centrownik walu rozrzadu w przekroju pionowym, fig. 4 - przystawke optyczna w przekroju pionowym, fig. 5 - wspornik z podstawa w przekroju pionowym.Zestaw optyczny uwidoczniony na rysunku sklada sie z instrumentu pomiarowego 1 osadzonego na staty¬ wie 2, przestawnego centrownika 3 walu glównego, ustawionego w pierwszym otworze cylindrycznym walu glównego, a z drugiej strony w przedluzeniu osi cylindrycznych otworów walu glównego silnika jest ustawiona przystawka optyczna 4 walu glównego, przytwierdzona tuleja mocujaca 5 do czolowej plaszczyzny 6 wsporni¬ ka 7 umieszczonego na niezaleznej podstawie 8 przesuwanej srubami 9 wzdluz walu glównego. W górnym pier¬ wszym otworze walu rozrzadu silnika od strony wspornika 7 zainstalowany jest centrownik 10 walu rozrzadu czolowa plaszczyzna rozlacznie polaczony wydluzona tuleja mocujaca 11 z przystawka optyczna 12 walu roz-130 976 3 rzadu oraz przestawny centrownik 13 walu rozrzadu usytuowany w drugim kolejnym otworze walu rozrzadu.Przystawka optyczna 4 walu glównego i 12 walu rozrzadu jest wyposazona w pryzmat pentagonalny 14 zainsta¬ lowany w obudowie w ten sposób, ze jego powierzchnia czynna 15 jest wycelowana na badana os otworu oraz jednoczesnie jest prostopadla odpowiednio do osi tulei mocujacej 5 i wydluzonej tulei mocujacej 11. Otwory umieszczone w bocznej sciance obudowy pryzmatu pentagonalnego 14 przystawki optycznej 4 walu glównego i 12 walu rozrzadu sa ustawione naprzeciw siebie.Przystawki optyczne 4 i 12 maja obudowe pryzmatu pentagonalnego 14 umozliwiajaca dwustopniowy, blokowany srubami 16 i 17 ruch obrotowy wokól osi tulei mocujacej 5 i 11. Centrownik (fig. 2 i 3) sklada sie ze szklanej plytki 18 umocowanej centralnie w oprawie 19, która jest polaczona ze wspornikami 20, 21 i 22 rozsta¬ wionymi co 120°. Wsporniki 20 i 22 maja stala dlugosc od srodka szklanej plytki 18 do miejsca styku. Ponadto wspornik 20 ma dwa stykowe zakonczenia 23 lezace w plaszczyznie prostopadlej do plaszczyzny, w której lezy szklana plytka 18. Trzeci wspornik 21 ma zmienna regulowana dlugosc do miejsca styku.Sposób sprawdzania prostoliniowosci i równoleglosci osi otworów walu rozrzadu do osi otworów walu glównego w wysokopreznych silnikach spalinowych w powiazaniu zdzialaniem przyrzadów do wykonywania tego sposobu (fig. 1) realizowany jest nastepujaco: po umocowaniu i spoziomowaniu na statywie 2 instrumentu pomiarowego 1 ustala sie os celowa instrumentu pomiarowego 1 wedlug srodka przestawnego centrownika 3 walu glównego, ustawionego w pierwszym otworze cylindrycznym walu glównego. Nastepnie przestawny cen¬ trownik 3 walu glównego ustawia sie kolejno na wszystkich pozostalych otworach cylindrycznych walu glównego i sprawdza sie odchylenie srodków tych otworów od osi celowej, po czym na podstawie uzyskanych odczytów na podzialkach instrumentu pomiarowego 1 w ukladzie x, y ustala sie na instrumencie pomiarowym 1 polozenie optymalnej osi walu. Nastepnie os celowa instrumentu pomiarowego 1 doprowadza sie do pokrycia z osia optymalna walu glównego, po czym przed blokiem silnika i jednoczesnie wyznaczonej osi walu glównego, ustawia sie przystawke optyczna 4 walu glównego, przymocowana do wspornika 7 umieszczonego ha podsta¬ wie 8. Przystawke optyczna 12 walu rozrzadu, polaczona z centrownikiem 10 walu rozrzadu ustawia sie przez zainstalowanie centrownika 10 walu rozrzadu w pierwszym skrajnym otworze cylindrycznym walu rozrzadu.Nastepnie pryzmaty pentagonalne 14 obydwu przystawek optycznych 4 i 12 przesuwa sie i obraca sie tak, aby os celowa, podwójnie odbita zalamana pod katem 90° w obu pryzmatach pentagonalnych 14 znalazla sie w osi walu rozrzadu. Ustawiajac nastepnie przestawny centrownik 13 walu rozrzadu w poszczególnych wytoczeniach cylindrycznych walu rozrzadu sprawdza sie podobnie jak dla walu glównego, polozenie srodków tych otworów i na podstawie uzyskanych na skalach instrumentu pomiarowego 1 odchylen okresla sie srednie polozenie osi otworów cylindrycznych walu rozrzadu wzgledem osi walu glównego.Zastrzezenia patentowe 1. Sposób sprawdzania prostoliniowosci i równoleglosci osi otworów walu rozrzadu do osi otworów walu glównego w wysokopreznych silnikach spalinowych, znamienny t y m, ze po umocowaniu i spoziomowa¬ niu na stanowisku znanego instrumentu pomiarowego (1) ustala sie polozenie osi celowej instrumentu pomiaro¬ wego (1) wedlug srodków skrajnych wytoczen otworów walu glównego, a nastepnie ustawia sie przestawny centrownik (3) walu glównego kolejno we wszystkich otworach i sprawdza polozenie srodków otworów wzgledem osi celowej instrumentu pomiarowego (1),- po czym na podstawie dokonanych odczytów na podzial- kach instrumentu pomiarowego (1) w ukladzie x, y ustala sie polozenie optymalnej osi szeregu otworów, a nastepnie os celowa instrumentu pomiarowego (1) doprowadza sie do pokrycia z osia optymalna i nie zmienia¬ jac polozenia instrumentu pomiarowego (1) po drugiej stronie bloku silnika i jednoczesnie w wyznaczonej osi walu glównego ustawia sie przystawke1 optyczna (4) walu glównego umocowana na wsporniku (7) polaczo¬ nym z podstawa (8), zas przystawke optyczna (12) walu rozrzadu, polaczona z centrownikiem (10) walu rozrza¬ du ustawia sie przez zainstalowanie centrownika (10) walu rozrzadu w pierwszym, skrajnym otworze walu rozrzadu, poczym pryzmaty pentagonalne (14) przystawek optycznych (4 i 12) przesuwal obraca sie tak, aby os celowa przechodzila przez obydwa pryzmaty pentagonalne (14), a nastepnie ustawiajac przestawny centro¬ wnik (13) walu rozrzadu w poszczególnych otworach walu rozrzadu sprawdza sie jak dla walu glównego, polozenie srodków tych otworów i na podstawie uzyskanych odchylen okresla sie polozenie optymalnej osi otworów walu rozrzadu wzgledem optymalnej osi otworów walu glównego. 2l Zestaw optyczny do sprawdzania prostoliniowosci i równoleglosci osi otworów walu rozrzadu do osi otworów walu glównego w wysokopreznych silnikach spalinowych zaopatrzony w instrument pomiarowy, znamienny tym, ze sklada sie z jednego instrumentu pomiarowego (1), trzech centrowników (3, 10 i 13) i dwu przystawek optycznych (4 i 12), przy czym instrument pomiarowy (1) osadzony na statywie (2), przestaw¬ ny centrownik (3) walu glównego ustawiony w otworze cylindrycznym walu glównego wysokopreznego silnika spalinowego oraz z drugiej strony przed blokiem silnika przystawka! optyczna (4) walu glównego, przytwierdzo¬ na tuleja mocujaca (5) do czolowej plaszczyzny (6) wspornika (7), a nad nia przystawka optyczna (12) walu rozrzadu rozlacznie polaczona wydluzona tuleja mocujaca (11) doczolowej plaszczyzny centrownika (10) walu4 130 976 rozrzadu zainstalowanego w pierwszym, skrajnym otworze cylindrycznym walu rozrzadu oraz przestawny cen- trownik (13) walu rozrzadu ustawiony w kolejnym otworze walu rozrzadu przeznaczone do kolejnych operacji sprawdzania prostoliniowosci i równoleglosci sa uszeregowane w dwu równoleglych liniach, podczas gdy linia przechodzaca przez otwory w bocznej sciance obudowy przystawek optycznych (4 i 12) jest prostopadla wzgledem tych dwu równoleglych linii, przy czym powierzchnia czynna (15) pryzmatów pentagonalnych (14) przystawki (4 i 12) jest wycelowana w badane osie otworów i jest jednoczesnie prostopadla do osi tulei mocuja¬ cej (5 i 11). 3. Zestaw wedlug zastrz. 2, znamienny tym, ze centrowniki (3, 10 i 13) sa wyposazone w szklana plytke (18) umocowana w oprawce (19), polaczonej z rozstawionymi co 120° wspornikami (20, 21 i 22), z których dwa wsporniki (20 i 22) maja stala dlugosc od srodka szklanej plytki (18) do miejsca styku, przy czym jeden wspornik (20) ma dwa stykowe zakonczenia (23) lezace w plaszczyznie prostopadlej do plaszczyz¬ ny, w której lezy szklana plytka (18), zas trzeci wspornik (21) ma zmienna regulowana dlugosc do miejsca styku. 4. Zestaw wedlug zastrz. 2, znamienny t y m, ze obudowa pryzmatu pentagonalnego (14) ma dwu¬ stopniowy, blokowany srubami (16, 17) ruch obrotowy wokól tulei mocujacej (5) albo (11).Fig.1130 976 Fig.2 Fig.3 Fig.5 PL