Niniejszy wynalazek dotyczy urzadze¬ nia regulujacego prace maszyn elektrycz¬ nych, a w szczególnosci urzadzenia, przy którem maszyny te sa uzyte badz jako sil¬ niki do poruszania ciezarów, badz tez sa poruszane przez ciezar i pracuja w charak¬ terze pradnic, celem hamowania ruchu cie¬ zaru. 1 Aczkolwiek nie przeznaczony wylacz¬ nie do tego uzytku, niniejszy wynalazek jest przedewszystkiem pozyteczny przy re¬ gulowaniu silników elektrycznych, poru¬ szajacych elektryczne pojazdy, jak np. lo¬ komotywy elektryczne.Wynalazek niniejszy podaje srodki, za- pomoca których silniki elektryczne moga dzialac badz jako silniki, poruszajace po¬ jazdy elektryczne, badz tez jako pradnice do hamowania pojazdów. Przy pomocy tych srodków dzialanie hamujace jest bar¬ dzo scisle regulowane w sposób prosty i skuteczny: na zyczenie mozna je potegowac lub zmniejszac i w razie, gdy urzadzenie sluzy do hamowania elektrowozu przez do¬ starczanie energji do zródla zasilajacego, zmiany napiecia tego ostatniego wyrówny- wuja sie samoczynnie.Pewne odmiany niniejszego wynalazku polegaja na tern, ze czesc silników elektro¬ wozu jest uzyta do zasilania pola wzbudza¬ jacego pozostalych silników, celem wytwo¬ rzenia elektrycznego dzialania hamujacegodla powstrzymania pojazdu, jakkolwiek mozeoirjbycrównieigfastosowany do urza¬ dzenia, w któfem oddzielna pradnica sluzy jako wzbudnica wspólna dla glównych pradnic, Jednem z zadan niniejszego wynalazku jest utworzenie urzadzenia, w którem prad obiegajacy magnesnice pradnicy bylby je¬ dynie tylko pradem wzbudzajacym dla pól maszyn, przyczem jednak urzadzenie to jest tego rodzaju, ze magnesnica moze ó- trzymac pelne obciazenie, prad zas hamu¬ jacy moze byc bardzo dokladnie regulo¬ wany.Niniejszy wynalazek dotyczy równiez urzadzenia, w którem przy hamowaniu po¬ laczenia sa tego rodzaju, iz zabezpieczaja od nadmiernych zmian pradu hamujacego.W urzadzeniach silozbiofczych hamuja¬ cych, proponowanych przedtem, uciekano sie do rozmaitych skomplikowanych urza¬ dzen, w celu zapobiezenia wahaniom na¬ piecia w obwodzie pomocniczym, w rodza¬ ju stosowanych zwykle w trakcji elektrycz¬ nej, i jednem z zadan niniejszego wynalaz¬ ku jest utworzenie prostego i skutecznego urzadzenia, które wywieraloby dzialanie, wyrównywujace te wahania.Dalszem zadaniem wynalazku niniej¬ szego jest dostarczenie prostego i skutecz¬ nego urzadzenia, majacego na celu zwiek¬ szenie dzialania, które wyrównywaloby wahania potencjalu zródla, w miare zmniejszania sie wzbudzania i powieksza¬ nia szybkosci obrotów maszyny. Stanowi to nader wazna zalete, poniewaz maszyny elektryczne, dzialajac przez pewien okres czasu jako silniki, a nastepnie jako prad¬ nice, zdradzaja wielka sklonnosc do iskrze¬ nia na kolektorze podczas dzialania jako pradnice, i daznosc ta jest wieksza przy slabem natezeniu pola i duzych szybko¬ sciach. Dalej, w niniejszym wynalazku chodzi równiez o urzadzenie, w którem czesc maszyn dziala jako wzbudnice szere¬ gowe dla reszty maszyn, a dzialanie hamu¬ jace jest regulowane przez zmiane oporu, wlaczonego w obwód wzbudzajacy.Zadaniem wynalazku jest tez utworze¬ nie urzadzenia do hamowania, w którem u- zwojenie magnesnicy maszyn wzbudzaja¬ cych jest odgalezione od obwodu bezin- dukcyjnego tak, iz prad hamujacy obiega jedynie czesc obwodu, wskutek czego zmia¬ ny we wzbudzaniu wzbudnicy nie podlega¬ ja indukcyjnosci reszty uzwojenia.Do wynalazku nalezy tez urzadzenie, w którem wlasciwie przyrzad uzyty do re¬ gulowania przyspieszenia podczas dziala¬ nia maszyny jako silnika sluzy zarazem do regulacji hamowania w czasie dzialania maszyn, jako pradnic. W dalszym ciagu w wynalazku niniejszym chodzi o urzadzenie, w którem przewidziany jest opornik do re¬ gulowania szybkosci maszyn, dzialajacych jako silniki, jak równiez do regulowania pradu hamujacego, gdy maszyny dzialaja jako pradnice, przyczem urzadzenie jest tego rodzaju, ze opór wzrasta w tym sa¬ mym stopniu tak podczas dzialania ma¬ szyny jako silnika, jak i podczas hamowa¬ nia.Wynalazek dotyczy wreszcie urzadze¬ nia, w którem zwykla nastawnica sluzy do obu czynnosci maszyny: poruszajacej i ha¬ mujacej, przyczem nastawnica przybiera te same polozenia zarówno podczas hamowa¬ nia, jak i dzialania maszyny jako silnika.Wynalazek niniejszy przedstawiony jest na rysunkach. Fig. 1 uwidocznia uproszczo¬ ny schemat urzadzenia regulacyjnego dla kilku maszyn elektrycznych, fig. 2 — upro¬ szczony schemat polaczen glównego obwo¬ du z fig. 1, zas fig. 3 podaje schematycznie,, w postaci uproszczonej, polaczenia.maszyn, dzialajacych jako elektryczne hamujace pradnice, fig. 4 przedstawia uproszczony szczegól do fig. 1, mianowicie zaleznosc mechaniczna pomiedzy glówna raczka na¬ stawnicy, raczka dajaca polaczenia dla puszczania w ruch lub hamowania, tudziez raczke uskuteczniajaca zmiane kierunkuruchu pojazdu lub ciezaru, poruszanego I przez maszyne elektryczna. Fig, 5 przed¬ stawia uproszczony schemat urzadzenia regulacyjnego uzmyslawiajacego inna po- I stac wynalazku; fig. 6 — polaczenie przy dzialaniu maszyny, jako silnika, uzyskane na pierwszym styku nastawnicy z fig. 5, fig. 7 — uproszczony schemat polaczen o- j trzymanych w urzadzeniu z fig. 5 w przy¬ padku, gdy maszyny elektryczne sa pola- I czone dla elektrycznego hamowania. Fig. j 8 i 9 przedstawiaja uproszczone schematy odmian wynalazku, zas fig. 10, 11 i 12 — u- proszczone schematy, uwidoczniajace urza¬ dzenie regulacyjne do elektrycznego ha¬ mowania zapomoca maszyn, w którem przewidziana jest oddzielna pradnica dla wzbudzania pola glównych maszyn pod¬ czas hamowania.Jak to przedstawiono na fig. 1, 2, 3 i 4, maszyny elektryczne o twornikach A1, A2, A3, A4 i o wzbudzaniu szeregowem F1, F2, F3, F4 moga byc regulowane w pola¬ czeniu szeregowem lub równoleglem, pod¬ czas dzialania jako silniki lub jako elek¬ tryczne hamownice, za posrednictwem glównej nastawnicy AfC, posiadajacej znaczna liczbe czynnych kontaktów. Czesc tej nastawnicy stanowi polaczony z nia przelacznik selekcyjny SS przystosowany do wspóldzialania z glówna nastawnica, celem poruszania mechanizmu przelaczaja¬ cego, dla uzyskania badz polaczen silniko¬ wych, badz hamujacych, lub tez polaczen silnikowych z opornikami, odgalezionemi na szeregowych uzwojeniach pola magne¬ tycznego- Z glówna nastawnica wspóldziala glówny przelacznik nawrotny RS. Glów¬ na nastawnica, selekcyjny przelacznik, o- raz glówny przelacznik nawrotny sa pola¬ czone, jak to wskazano na fig. 4, w taki sposób, ze przelacznik nawrotny nie da sie przesunac predzej, zanim raczka do nasta¬ wiania glównej nastawnicy nie znajdzie sie w polozeniu wylaczajacem; równiez prze¬ lacznik selekcyjny nie da sie przestawic w polozenie hamujace lub silnikowe, pokad raczka glównej nastawnicy nie znajdzie sie w polozeniu wylaczajacem. Urzadzenie to jest tego rodzaju, ze polaczenia boczniko¬ we pola magnetycznego moga byc uzyska- n^ffea posrednictwem przelacznika selek¬ cyjnego wtedy tylko, gdy raczka glównej nastawnicy znajduje sie w polozeniu kraó- cowem, odpowiadajacem dzialaniu silni¬ ków badz szeregowem, badz równoleglem.Rzecz zrozumiala, ze polaczenia boczniko¬ we pola, celem uzyskania dodatkowej szyb¬ kosci, sa zaopatrzone w kontakty dla dzia¬ lania silników zarówno szeregowego jak i równoleglego. Pewna liczba kontaktów, o- znaczonych liczbami i—16, sluzy do usku¬ tecznienia zmian w polaczeniu glównego obwodu, juz to celem laczenia maszyn szeregowo, równolegle z dwoma silnikami, polaczonemi w szereg z kazdym z obwodów, równoleglych, lub dla polaczen hamuja¬ cych, stosujac maszyne o tworniku A4 i magnesnicy F4 jako wzbudnice szeregowa dla wzbudzania pozostalych maszyn. Kciu¬ ki kontaktowe, sluzace do tworzenia tych polaczen, sa zazwyczaj rozmieszczone na ruchomym wale, jednakze dla prostoty ry¬ sunku sa one wyobrazone na tym ostatnim w rozwinieciu na plaszczyzne. Walec wraz z czynnemi kciukami jest doprowadzany do polozenia, w którem silniki sa polaczo¬ ne szeregowo, za posrednictwem sprezyn 17 i 18; uzwojenie 19 sluzy do obracania walca w ten sposób, aby górny szereg kciu¬ ków wchodzil w zetkniecie z odnosnemi stykami, dajac równolegle polaczenia silni¬ ków. Uzwojenie 20 sluzy do obracania wal¬ ca kciukowego w taki sposób, aby wywo¬ lac zetkniecie dolnego szeregu kciuków z odnosnemi kontaktami, celem uzyskania polaczen, dajacych hamowanie. Oporniki R1 i R2 maja za zadanie ograniczanie nate¬ zenia pradu, czerpanego przez maszyny podczas ich dzialania jako silników; poza tern opornik R2 sluzy równiez do regulo¬ wania pradu hamujacego podczas dziala- - 3 -nia ich jako silników. Pewna liczba wylacz¬ ników elektromagnetycznych, czyli kon¬ taktów, oznaczonych liczbami 21—30, slu¬ zy do -zwierania opornika R2 na pewna licz¬ be stopni oporu; Szereg kontaktów 31—37 sluzy do zwierania opornika R1 na kWi stopniach oporu. Kontakt linj owy 38 sluzy do otrzymywania polaczen silnikowych dla dzialania szeregowego silników, jak rów¬ niez do hamowania, zas styk linjowy 39 da¬ je polaczenia dla dzialania równoleglego silników- Przelacznik nawrotny RS1 podle¬ ga kontroli glównego przelacznika na- wrolne^o RS przy pomocy elektromagne¬ sów.Rozumie sie, ze dalszy, bardziej szcze¬ gólowy opis urzadzenia ulatwi zrozumienie sposobu jego dzialania. Poniewaz fig. 2 przedstawia glówne polaczenie obwodu sil¬ ników, przeto jest rzecza oczywista, ze zro¬ zumienie wynalazku stanie sie latwem, je¬ sli na powyzszej figurze rozpatrzy sie glówne polaczenia silników, a na fig. 1 — obwód czynnych uzwojen rozmaitych wy¬ laczników elektromagnetycznych. Przy¬ puscmy, ze czesci te zajmuja polozenie wskazane na fig. 1 i 2 i ze maszyny maja dzialac jako silniki do poruszania pojazdu.Przypuscmy równiez, ze pozadanem jest, aby ruch pojazdów odbywal sie w kierunku naprzód. Z poczatku jednak nalezy zwró¬ cic uwage na fig. 4, przedstawiajaca w po¬ staci bardzo uproszczonej i schematycznej urzadzenie, laczace mechanicznie pomiedzy soba rózne czesci glównej nastawnicy.Na fig. 4 widocznym jest tylko wierzch nastawnicy. Raczka 40 glównego przelacz¬ nika nawrotnego RS jest przedstawiona w polozeniu wylaczajacem, a poniewaz racz¬ ka 41 nastawnicy glównej MC znajduje sie równiez w polozeniu wylaczajacem, przeto ruchome ramie 42 zamka, zabezpieczajace raczke 41 glównej nastawnicy, zostaje wy¬ swobodzone z rowka 43 tarczy, gdy raczka 40 przelacznika nawrotnego przesunie sie w lewo w polozenie, wskazane lin ja krop* kowana i oznaczone litera F. Wtedy koniec ruchomego ramienia 42 wychodzi z rowka 43 i raczka 41 glównej nastawnicy moze byc obrócona. Raczka 44 przelacznika se¬ lekcyjnego SS jest wskazana w polozeniu, odpowiadajacem dzialaniu maszyn jako silników, jakkolwiek na fig. 1 przelacznik ten zajmuje polozenie wylaczone. Jesli raczka 44 zostanie obrócona w prawo, w polozenie wskazane przez linje kropkowa¬ na i oznaczone litera B, wówczas osiagnie sie polaczenie do hamowania, gdy zas racz¬ ke te obrócimy w lewo, w polozenie wska¬ zane lin ja kropkowana i oznaczone litera¬ mi FS, to otrzyma sie polaczenia, odgale¬ ziajace pola F1 i F2 przy pomocy opornika 45, a pola F2 i F3 za posrednictwem opor¬ nika 46; obydwa te oporniki sa wskazane na fig. 1 i 2. Ruchome ramie 47 dzwigni, za¬ konczone krazkiem, który pozostaje w zetknieciu z wystepem 48, zabezpiecza¬ jacym raczke 41 glównej nastawnicy, slu¬ zy do zabezpieczania raczki 44 przelaczni¬ ka selekcyjnego od obrotu z jednego polo¬ zenia w drugie, zanim raczka 41 glównej nastawnicy nie znajdzie sie w okreslo- nem polozeniu. Drugie ramie, bedace prze¬ dluzeniem ramienia 47, wspóldziala z tar¬ cza 49, zabezpieczajaca raczke 44 prze¬ lacznika selekcyjnego. Koniec ten moze wchodzic w rowek 50 tarczy 49; gdy raczka 44 przelacznika selekcyjnego przesunie sie w prawa strone z polozenia hamujacego.Zakrzywione ramie 51, skierowane wzdluz promienia tarczy 49, wspóldziala z tarcza 52, zabezpieczajaca raczke 41 nastawnicy.Urzadzenie to zapobiega obrotowi raczki 44 w lewo do polozenia odgaleziajacego pole, zanim raczka 41 glównej nastawnicy nie znajdzie sie w polozeniu odpowiadaja- cem pracy maszyn jako silników w pola¬ czeniu badz szeregowem, badz tez równo- leglem, Przypuscmy, ze raczka 44 przelacznika selekcyjnego z fig. 1 znajduje sie w polo¬ zeniu, wskazanem na fig. 4 t. j. w drugiem __ 4 ^polozeniu czynnem, i przelacznik nawrotny RS jest przesuiety w lewo, dla ruchu na¬ przód. Jesli teraz obróci sie raczke 41 na¬ stawnicy glównej MC w lewo, do pierwsze¬ go polozenia czynnego, to przez uzwojenie 53 elektromagnesu nawrotnego oraz uzwo¬ jenie kontaktu 38 bedzie przechodzil sze¬ regowo przez obwód zasilajacy 54 prad o odpowiedniem napieciu, celem regulowa¬ nia rozmaitych wylaczników elektromagne¬ tycznych urzadzenia. Jako oddzielne zró¬ dlo pokazany jest krazek zdawczy 55, jak¬ kolwiek nie jest to konieczne. Kontakt 21 zostaje równiez zamkniety, przyczem ob¬ wód uzwojenia jego bedzie biegl przez przelacznik selekcyjny i wycinek kontak¬ towy nastawnicy. Walec kciukowy, sluza¬ cy do kierowania wylacznikami i — 16 glównego obwodu, znajdzie sie w poloze¬ niu srodkowem, jak wskazuje fig. 1 ponie¬ waz przez zadne z uzwojen 19 lub 20 nie plynie prad. Zamkniecie elektromagnetycz¬ nego wylacznika linj owego 38 laczy silniki szeregowo przez obwód pomocniczy, przy¬ czem prad plynie od krazka zdawczego 55 przez kontakt 38, opornik 7?1, wylacznik kontaktowy /, opornik R2, wylacznik 9, twornik A1, wylacznik 10, tworniki A2 i A3, wylacznik 7, magnesnice F2 i F3, polaczo¬ ne w szereg, wylacznik 12, twornik A4, wylacznik 14, wreszcie przez magnesnice F1 i F4 do ziemi, po drugiej stronie obwo¬ du zasilajacego. Przez przesuniecie glów¬ nej nastawnicy w drugie polozenie czyn¬ ne, zamyka sie kontakt 33, przez co naste¬ puje zwarcie dwóch sekcyj opornika roz¬ ruchowego R1. Przy trzeciem czynnem po¬ lozeniu zostaje zamkniety kontakt 31, przez co zostaja zwarte dalsze dwie sekcje opor¬ nika R1. Czwarte polozenie czynne pobu¬ dza do zamkniecia sie kontakt 36, przez co uzyskuje sie zwarcie dwóch dalszych sek¬ cyj opornika Z?1, a przy piatem polozeniu czynnem zostaje zamkniety kontakt 37, zwierajac wszystkie opory rozrusznika R1.Szóste polozenie czynne powoduje za¬ nikniecie kontaktu 22 i zwarcie jednej sek¬ cji opornika R2. Nalezy zaznaczyc, ze kon¬ takt 21 pozostaje zamkniety dla tej przy¬ czyny, ze jego uzwojenie otrzymuje prad przez kontakt przelacznika selekcyjnego.W miare zajmowania przez nastawnice po* lozen czynnych ósmego do czternastego wlacznie, zamykaja sie stopniowo kontak¬ ty 23 — 30, tak iz przy polozeniu kranco- wem silniki zostaja polaczone bezposred¬ nio przez zródlo zasilajace, gdyz wszyst¬ kie opory rozruszników (Rl i R2) beda zwarte. Raczka 41 glównej nastawnicy znajdzie sie wówczas w polozeniu wskaza¬ liem lin ja kropkowana i oznaczonem litera S, a ramie 51 skierowane wzdluz promie¬ nia tarczy 49 moze wejsc w zaglebienie 56 tarczy 52. Raczka 44 przelacznika selek¬ cyjnego moze byc wówczas przesunieta w lewo w ten sposób, aby spowodowac za¬ mkniecie sie kontaktu 57 i wlaczenie opor¬ nika 45 w bocznik magnesnic (F1 i F4) po¬ laczonych w szereg, jak równiez zamknie¬ cie sie kontaktu 58 i wlaczenie opornika 46 w bocznik magnesnic F2 i F3.W polozeniu pietnastem uskutecznia sie przejscie od polaczenia silników szerego¬ wego do równoleglego. Przy tern polozeniu glównej nastawnicy, kontakty 37 i 31 opor¬ nika/?1, sa pozbawione pradu, jak równiez kontakt 30 opornika 7?2, zwierajacy opor¬ nik R2t przez co opornik R1 i R2 zostaja wlaczone zpowrotem w obwody silników.Uzwojenie 19, sluzace do przestawiania walca kciukowego, dziala w ten sposób, iz otwiera wylaczniki 17, 9, 10, 12, i 14, a za¬ myka wylaczniki 3, 4, 7, 9, 11, 14 i 16, ce¬ lem uzyskania polaczen, przy których twor¬ niki A2 i Az oraz ich magnesnice F2 i F3, polaczone w szereg, bylyby polaczone sze¬ regowo z opornikiem 7?2, zas tworniki A1 i A4 oraz odpowiadajace im magnesnice F1 i F4 — polaczone w szereg — bylyby polaczone szeregowo z opornikiem Rl.Przelacznik, sluzacy do przejscia, pokaza¬ ny jest wraz z kciukami, bedacemi w ze- — 5 —tknieciu z kontaktami, w jednem polozeniu koncowem, jednak kolejnosc, wedlug któ¬ rej kontakty te otwieraja sie i zamykaja, moze byc zgodna z jakimkolwiek odpo¬ wiednim sposobem przejscia od polaczenia szeregowego do równoleglego. Kontakt li- njowy 39 w tern polozeniu jest równiez zamkniety, a kontakty 21 i 22 zamykaja sie i wprowadzaja w zwarcie dwie sekcje opornika R2. Jeden" z obwodów równole¬ glych zawiera: kontakt linjowy 38, opor¬ nik 7?1, wylacznik 3, twornik A1, wylacz¬ nik 11, twornik A4\ wylacznik 14 oraz uzwojenie magnesnic F1 i F4 i doziemienie po drugiej stronie obwodu zasilajacego.Drugi obwód, równolegly z pierwszym, za¬ wiera: kontakt linjowy 39, kontakty 21, 23, reszte oporów opornika i?2, wylacznik 4, tworniki A2 i A3, wylacznik 7, magnesnice F2 i F3, polaczone w szereg, tudziez wy¬ lacznik 16. Oba oporniki R1 i R2 przez za¬ mkniecie wylacznika 9 zostaja polaczone w sposób zlozony tak, iz kazdy z równole¬ glych obwodów silnikowych bedzie dzialal przy jednem i tern samem napieciu, bez wzgledu na zmiany oporu pomiedzy R1 i R2- Przy szesnastem polozeniu czynnem kontakt 34 zamyka sie, powodujac zwarcie czesci opornika i?1, zas kontakt 23 zamy¬ kajac sie, powoduje zwarcie czesci oporni^ ka R2. Przy polozeniu siedemnastem kon¬ takt 35 zamyka sie i powoduje zwarcie cze¬ sci opornika R1. Zwieranie czesci kazdego z oporników R1 i R2 odbywa sie przez stopniowe przesuwanie glównej nastawni¬ cy dotad, dopóki jej raczka 41 nie znaj¬ dzie sie w polozeniu czynnem krancowem czyli dwudziestem czwartem, wskazanem linja kropkowana i oznaczona litera P. W tern krancowem polozeniu silniki zostaja polaczone dwa w szereg, te zas równolegle z dwoma pozostalemi silnikami, polaczone- mi szeregowo, bezposrednio przez obwód zasilajacy. Przy tem polozeniu raczki 41 glównej nastawnicy palec 51 moze wejsc w zaglebienie 59 w tarczy 52 glównej na¬ stawnicy, tak ze raczka 44 przelacznika se¬ lekcyjnego moze byc przesunieta w lewo celem zamkniecia kontaktu 57 i wlaczenia opornika 45 w obwód bocznikowy magne¬ snic F1 i F4, jak równiez celem zamknie¬ cia kontaktu 58 i wlaczenia opornika 46 w obwód bocznikowy magnesnic F2 i i73.Przez to osiaga sie dodatkowe polaczenie, zwiekszajace bieg.Jesli, teraz zechcemy przerwac ruch i zahamowac pojazd przez dostarczenie energji zródlu zasilajacemu, to przede- wszystkiem glówna nastawnica winna byc cofnieta do polozenia wylaczonego, po¬ zwalajacego na przesuniecie w prawo racz¬ ki 44 przelacznika selekcyjnego, celem u- zyskania polaczen hamujacych. Po usku¬ tecznieniu tego przesuniecia uzwojenie czynne 20 walca kciukowego otrzymuje prad, dajacy moznosc poruszenia walca w ten sposób, ze dolne kciuki zamkna wy¬ laczniki 2, 3, 5, 6, 8, 10, 13 i 15, a otworza zamkniete uprzednio. Jeden z konców ru¬ chomej dzwigni 47, polaczony z przelacz¬ nikiem selekcyjnym, wejdzie w ten sposób w wykrój 50 tarczy 49. Toostatnie zatrzy¬ ma dzwignie 47 w takiem polozeniu, które uniemozliwi raczce 41 glównej nastawnicy obrót poza polozenie, odpowiadajace pola¬ czeniu szeregowemu. Po osiagnieciu tego polozenia, krazek umieszczony na drugim koncu dzwigni 47 napotka wystep 60 tar¬ czy 48 i nie dopusci do dalszego obrotu raczki 41 glównej nastawnicy w kierunku wskazówki zegara. Gdy glówna nastawni¬ ca zostanie przestawiona w pierwsze polo¬ zenie czynne, krazek dzwigni 47 zejdzie z wystepu tarczy 48, dajac moznosc drugie¬ mu koncowi opuscic sie i zaglebic karb w wykrój 50. Czynnosc ta unieruchomia racz¬ ke 44 przelacznika selekcyjnego tak, iz ten ostatni nie moze byc przesuniety wtyl po¬ za polozenie M, z wyjatkiem przypadku, gdy raczka 41 bedzie sie znajdowala w po¬ lozeniu wylaczajacem. Kontakt linjowy 38 jest równiez zamkniety i tworniki A1, A2 i — 6 —A3 sa polaczone szeregowo z opornikiem Z?1, jak równiez z opornikiem wyrównaw¬ czym 61 przez obwód zasilajacy, przyczem prad plynie przez kontakt 38, opornik R1, wylacznik ,13, twornik A1, wylacznik 10, tworniki A2 i As, wylacznik 6 i opornik 61 do ziemi. Uzwfojenie magnesnicy F4 posia¬ da bocznice z oporników R2, 62 i 61, przy¬ czem prad plynie od lewego konca magne¬ snicy F4 przez wylacznik 2, opornik 62, o- pornik R2, wylacznik 5 i opornik 61, do prawego konca magnesnicy F4. Twornik A4 stanowi obwód zamkniety wraz z uzwoje¬ niami magnesnic wszystkich maszyn, przy¬ czem prad plynie od lewego konca tworni- ka A4 przez wylacznik 13, magnesnice sze¬ regowa F1, magnesnice szeregowa F4, o- pornik 61, wylacznik 5, opornik R2, kon¬ takt 21, wylacznik 8, magnesnice szerego¬ we F2 i F3 oraz wylacznik 15 do prawego konca twornika A4. Polaczenia istniejace przy hamowaniu stana sie latwemi do zro¬ zumienia, jesli rozpatrzy sie fig. 3, chociaz nalezy miec na wzgledzie te okolicznosc, iz fig. 3 przedstawia polaczenia zachodza¬ ce przy polozeniu posredniem nastawnicy, • w którem opornik R1 jest zwarty, zas1 w oporniku R2 opór jest zmieniony tak, aby zwiekszyc prad hamujacy. Nalezy zauwa¬ zyc, ze przy tern polaczeniu opornik 61, na¬ zywany opornikiem wyrównawczym, sluzy za zwykla droge dla pradu magnesnicy maszyny oraz za droge dla pradu, dostar¬ czanego zródlu zasilajacemu, który obiega tworniki A1, A2 i A9.Gdy raczka 41 glównej nastawnicy zo¬ stanie przesunieta w drugie polozenie czyn¬ ne, wówczas kontakt 33 zamyka sie i po¬ woduje zwarcie czesci opornika R1. Przy trzeciem polozeniu zamyka sie kontakt 31, powodujac zwarcie dwóch nastepnych sek- cyj opornika. W czwartem polozeniu zo¬ staje zamkniety kontakt 36, zwierajacy dwie dalsze sekcje opornika R1, zas przy piatem polozeniu zamyka sie kontakt 37 i zwiera pozostale sekcje opornika R1. Na¬ lezy zauwazyc, ze opornik R1 jest zwiera¬ ny stopniowo w ten sam sposób, , jak to mialo miejsce podczas szeregowego dzia¬ lania silników. Teraz tworniki A1, A2 i A3 sa polaczone bezposrednio przez obwód zasilajacy w szereg z wyrównawczym o- pornikiem 61.Prad hamujacy mozna regulowac: wzmacniac lub oslabiac, a wogóle zmieniac w jakikolwiek sposób, wedlug zyczenia, przez regulowanie wzbudzania maszyn* Osiaga sie to pomiedzy piatem a czterna- stem polozeniem nastawnicy. Przypuscmy, iz potrzeba powiekszyc wzbudzanie ma¬ szyn. Uskutecznia sie to przez obrót na¬ stawnicy w szóste polozenie, w którem za¬ myka sie kontakt 22, powodujacy zwarcie czesci opornika R2. Gdy nastawnica zosta¬ je ustawiona w siódme polozenie, wówczas uzwojenie kontaktu 21 nie otrzymuje pra¬ du, który natomiast przechodzi przez zwo¬ je kontaktu 23, wskutek czego kontakt 21 otwiera sie, a kontakt, 23 zamyka. Wywie¬ ra to ten sam skutek, co przesuwanie w prawa strone ruchomego kontaktu przed¬ stawionego na fig. 3, pomiedzy lewym kon¬ cem magnesnicy F2 a opornikiem R2. Na¬ lezy zauwazyc, ze prad, plynacy przez ma¬ gnesnice F4 czesci wzbudzajacej maszyn, zmienia sie stosownie do róznicy pomiedzy spadkiem napiecia w oporniku 51 i czesci opornika R2, wyznaczonej przez polozenie ruchomego kontaktu wzgledem opornika, a spadkiem napiecia w pozostalej czesci o- pornika R2 i opornika 62, Równiez jest rzecza zrozumiala, ze ruchome polaczenie z opornikiem R2, w mysl wyzej powiedzia¬ nego, otrzymuje sie, zapomoca kontaktów 21—30 i ze w miare tego, jak raczka 41 glównej nastawnicy jest obracana stopnio¬ wo w kierunku ruchu wskazówek zegara, kontakty regulujace opornik R2 stopniowo sie zamykaja, a w miare tego, jak jeden z kontaktów zamyka sie, dzialajacy po¬ przednio kontakt otwiera sie. Wywiera to ten sam skutek, co przesuwanie punktu ze- 7 —tkniecia z opornikiem w prawa lub lewa strone, zaleznie od tego, w jakim kierunku obraca sie raczka 41 glównej nastawnicy.Naogól mówiac, obracanie glównej nastaw¬ nicy w kierunku ruchu wskazówek zegara bedzie zwiekszalo dzialanie hamujace przez powiekszenie spadku napiecia w ma- gnesnicy F4 wzbudnicy, wskutek czego zwiekszy sie prad w zamknietym obwodzie wzbudzajacym. Opornik 62 nie moze byc nigdy zwarty, gdyz o ileby to nastapilo, wówczas twornik A4 oraz magnesnice F1, F2 i F3 znalazlyby sie w miejscowym ob¬ wodzie zamknietym o tak malym oporze, ze plynacy przezen prad stalby sie nad¬ miernym.Podczas elektrycznego hamowania glówna nastawnica jest przestawiona w ta¬ ki sam sposób, jak to mialo miejsce pod- • czas szeregowego dzialania silników, a b- pór opornika R2 zmienia sie w ten sam sposób podczas hamowania, jak i podczas pracy maszyn jako silników. Równiez te same wylaczniki elektromagnetyczne, któ¬ re sluza do regulowania rozruszników pod¬ czas ruchu maszyn jako silników, reguluja tez te-oporniki celem zmiany dzialania ha¬ mujacego. Sa to szczególnie wazne korzy¬ sci niniejszego wynalazku, dzieki któremu sposób hamowania silozbibrczego usuwa bardzo duza liczbe komplikacyj, które w poprzednio proponowanych sposobach ha¬ mowania silozbibrczego zazwyczaj mialy miejsce. Urzadzenie to jest tego rodzaju, ze regulowanie pradu hamujacego polega na ukladzie polaczen.Tak wiec przypuscmy, ze napiecie zró¬ dla zasilajacego nagle spada, jak to czesto sie zdarza w trakcji. Nastepuje wtedy chwilowy wzrost natezenia pradu w twor- nikach A1, A2, As, tudziez w oporniku 61.Wynikiem tego jest wiekszy spadek napie¬ cia w oporniku 61 i w ten sposób zmniej¬ sza sie spadek napiecia w uzwojeniu wzbudzajacem F4. Przez to wzbudza¬ nie wzbudnicy zmniejsza sie w mia¬ re wzrastania natezenia pradu w opor¬ niku 61. Zkolei wywoluje to zmniejszenie natezenia pradu plynacego przez magne¬ snice F1, F2 i Fs, zmniejszajac przez to na¬ piecie, wytwarzane przez pradnice i wy- równywujac zmiany napiecia w obwodzie krazka zdawczego. Bedzie to zrozumialem dla osób, które wiedza, iz zjawisko zmniej¬ szania wzbudzania pradnicy zachodzi istot¬ nie równoczesnie z daznoscia maszyn do dostarczania obwodowi zasilajacemu pra¬ du o wiekszem natezeniu, niz jest to poza¬ dane. Nalezy równiez zauwazyc, ze skoro tylko uzwojenie wzbudzajace F4 pradnic jest" odgalezione przez opór, dzialanie wy¬ równawcze zachodzi szczególnie szybko, poniewaz indukcyjnosc uzwojenia F4 jest mala w porównaniu z indukcyjnoscia cal¬ kowita obwodu zamknietego.Równiez nalezy zauwazyc, ze kierunek pradu, plynacego przez magnesnice prad¬ nic, jest podczas hamowania taki sam, jak i podczas dzialania ich jako silników, i ze tylko prad wzbudzajacy plynie przez ma¬ gnesnice maszyn oraz tworniki A4 wzbud¬ nicy. Stanowi to wyrazna korzysc z tego wzgledu, ze czesc wzbudzajaca maszyn moze znajdowac sie pod pelnem obciaze¬ niem, nie przepuszczajac zadnego pradu regeneracyjnego, i podobniez ze wzgledu na to, ze przez magnesnice maszyn regene¬ rujacych energje bedzie plynal tylko prad wzbudzajacy. Okolicznosc ta pozwala cal¬ kowicie obciazac tak magnesnice jak i tworniki wszystkich maszyn, stosownie do zyczenia, bez obnizania dzialania hamuja¬ cego do malej wartosci ze wzgledu na to, iz przez czesc maszyn plynie prad tak wzbudzajacy, jak i regeneracyjny. Nalezy równiez zauwazyc, iz przy tern urzadzeniu zadne przekazniki, oporniki napedzane przez silniki lub inne srodki samoczynne nie sa konieczne dla uzyskania wlasciwego dzialania hamujacego, poniewaz to ostat¬ nie polega na istniejacych polaczeniach.Nalezy równiez zauwazyc, iz dzialanie wy- — 8. —równywujace zmiany napiecia linji zwiek* sza sie w miare tego, jak pole wzbudnicy slabnie i szybkosc maszyn wzrasta. Jest to nader wazna zaleta, poniewaz daznosc do iskrzenia kolektorów zawsze jest wieksza przy stalych polach i duzych szybkosciach maszyn dzialajacych przez czas pewien jako silniki, zas przez reszte czasu, jako pradnice, celem powstrzymania ruchu za- pomoca elektrycznego hamowania.Na fig. 5 przedstawiono urzadzenie, stanowiace odmiane niniejszego wynalaz¬ ku, mianowicie posiadajace te cechy urza¬ dzenia hamujacego dla maszyn elektrycz¬ nych, które w pewnych okolicznosciach moga byc bardziej pozadane, niz w urza¬ dzeniu przedtem opisanem. Jest rzecza zrozumiala, ze nie zmienia to wcale istoty wynalazku i ze zmodyfikowane urzadzenie jest przedstawione tylko dla zobrazowania moznosci przystosowania niniejszego wy¬ nalazku do pewnych warunków pracy. Na figurze tej jest przedstawione urzadzenie, sluzace do dzialania tylko w jednym kie¬ runku i tylko dla silników polaczonych szeregowo, a to dla latwiejszego zrozumie¬ nia urzadzenia. Znajduje sie tutaj równiez nastawnica walcowa, regulujaca bezpo¬ srednio szybkosc maszyn przy dzialaniu ich jako silników oraz prad hamujacy przy dzialaniu hamujacem. Rzecz jasna, iz zrozumialym jest sposób, w jaki powyzsze urzadzenie moze byc zmienione tak, aby dzialalo w kierunku odwrotnym, jak rów¬ niez sposób, w jaki mozna regulowac urza¬ dzenie zapomoca srodków, znanych w dzie¬ dzinie regulowania, a mianowicie za po¬ srednictwem glównego przelacznika, ste¬ rujacego elektromagnetycznie wylaczniki i kontakty, które zkolei reguluja maszyny.Wedlug fig. 5 maszyny z twornikami 63, 64, 65 i 66 tudziez z odpowiedniemi uzwo¬ jeniami wzbudzajacemi, polaczonemi sze¬ regowo, 67, 68, 69 i 70 nadaja sie do regu¬ lowania za posrednictwem nastawnicy walcowej 71 w polaczeniu z przelaczni¬ kiem selekcyjnym 72, którego pierwsze po¬ lozenie wprowadza polaczenie silnikowe, zas drugie — polaczenia hamujace. Jak to bylo wyjasnione przedtem, tak i teraz, zro¬ zumienie tej odmiany ulatwi opis dziala¬ nia urzadzenia. Przypuscmy, ze przelacz¬ nik selekcyjny 72 zostal przestawiony w lewo w pierwsze polozenie czynne przy którem otrzymuje sie polaczenia dla dzia¬ lania szeregowego silników, zas nastawni¬ ca 71 — w prawo w pierwsze polozenie czynne. Daje to polaczenie maszyn w sze¬ reg przez obwód pomocniczy, jak wskazu¬ je fig. 6, przyczem prad plynie z krazka zdawczego 73, przez kontakty nastawni¬ cy 71, opornik 74, kontakt 75 przelacznika selekcyjnego, kontakt 76, kontakt 77 na¬ stawnicy 71, znaczna czesc opornika 78, kontakt 79 przelacznika selekcyjnego 72, jak równiez przez kontakt 80 tegoz prze¬ lacznika, wreszcie przez twormiki i uzwoje¬ nia wzbudzajace maszyn polaczonych w szereg do ziemi. Oporniki 74 i 78 sa po¬ dzielone na znaczna ilosc oporów stopnio¬ wo wzrastajacych o jedna i te sama war¬ tosc w miare przestawiania nastawnicy w prawo w kolejne polozenia czynne. Wsku¬ tek tego silniki zostaja polaczone bezpo¬ srednio w szereg przez obwód pomocni¬ czy az do pelnego dzialania silnikowego przy polozeniu krancowem nastawnicy.Przypuscmy teraz, iz pozadanem jest, aby maszyny dzialaly jako elektrycznie ha¬ mujace pradnice. Najpierw nastawnica 71 winna byc przestawiona w lewo w poloze¬ nie wylaczajace. Przelacznik selekcyjny 72 zostanie przesuniety w lewo w drugie po¬ lozenie czynne, przy którem otrzymuje sie polaczenie dla hamowania. Gdy teraz prze¬ stawi sie nastawnice 71 w prawa strone w pierwsze polozenie czynne, w ten sposób, jak to mialo miejsce podczas dzialania maszyn jako silników, maszyny zostana przylaczone do zródla zasilajacego tak, aby dzialaly w roli elektrycznie hamuja¬ cych pradnic, a polaczenia zostana wyko- — 9nane, Jak wskazuje fig. 7, na której' opor¬ nik 78 stanowi bocznik obwodu magnesni- cy 70 wzbudzajacej czesci maszyn, zas twórnik wzbudnicy 66 laczy sie w zamknie¬ tej petlicy z magnesnicami wszystkich ma¬ szyn. Polaczenia uzyskane przy pierwszem polozeniu nastawnicy sa nastepujace: tworniki 63, 64 i 65 lacza sie szeregowo przez obwód zasilajacy, polaczony w sze¬ reg z czescia opornika 78, przyczem prad plynie od krazka zdawczego 73, przez o- pornik 74, kontakt 75 przelacznika selek¬ cyjnego, kontakt 81 tegoz, tworniki 63, 64 i 65, kontakty 82 i 83 przelacznika selek¬ cyjnego, przez kontakty nastawnicy do kontaktu 77, przez wieksza czesc opornika 78 do kontaktu 79 i przez kontakt 84 do ziemi. Prad przez obwód bocznikowy, od¬ galeziony od uzwojenia wzbudzajacego 70, plynie w sposób nastepujacy: z ziemi przez kontakty 84 i 79, przez caly opornik 78, kontakty 85 i 86 do lewego konca uzwoje¬ nia wzbudzajacego 70. Obwód zamkniety, do którego sa wlaczone wzbudnica oraz szeregowo polaczone magnesnice innych maszyn, jest nastepujacy: od lewego kon¬ ca twornika 66, przez kontakty 82 i 83 przelacznika selekcyjnego, kontakt 87 na¬ stawnicy walcowej do kontaktu 77 tej na¬ stawnicy, przez znaczna czesc opornika 78, kontakt 79 przelacznika selekcyjnego, przez kontakt 78 do prawego konca uzwo¬ jenia wzbudzajacego 70. Prad w tworniku wzbudnicy bedzie przeto posiadal kierunek odwrotny niz podczas dzialania maszyn ja¬ ko silników. Przestawiajac nastawnice w prawa strone w kolejne polozenie czynne, osiaga sie zmiane polaczen pomiedzy le¬ wym koncem twornika wzbudnicy 66 a o- pornikiem 78. Na fig. 5 w ten sam sposób, jak na fig. 1, 2 i 3, wzbudzanie pola wzbud¬ nicy 70 jest odpowiednie do róznicy po¬ miedzy spadkiem napiecia w prawej cze¬ sci opornika 78 a spadkiem napiecia w le¬ wej jego czesci. Nalezy zaznaczyc, iz u- rzadzenie to posiada liczne cechy, wspól¬ ne z urzadzeniem podanem na fig. 1, 2 i 3.Prad regeneracyjny plynie przez prawa czesc opornika 78, jak równiez przez twor¬ niki 65, 64 i 63, natomiast nie powinien przechodzic przez magnesnice wzbudnicy, ani przez magnesnice 67, 68 i 69 maszyn regeneracyjnych. Nalezy równiez zazna¬ czyc, ze przez wzbudnice, tudziez magne¬ snice 67, 68 i 69 przechodzi jedynie prad wzbudzajacy, aczkolwiek istnieje tak dla pradu regeneracyjnego, jak i wzbudzaja¬ cego wspólna droga przez prawa czesc o- pornika 78. W ten sposób, przesuwajac wtyl lub naprzód ruchomy kontakt po o- porniku 78, mozna scisle regulowac prad regeneracyjny, a czesc opornika 78, pola¬ czona z obwodami tak pradu regeneracyj¬ nego jak i wzbudzajacego, stanowi srodek, zabezpieczajacy wyrównywanie zmian na¬ piecia w linji. Nalezy równiez zauwazyc, ze nastawnica 71 jest przesuwana stopnio¬ wo na te same polozenie czynne, zarówno podczas hamowania, jak i podczas dziala¬ nia maszyn jako silników.Fig, 8 przedstawia jeszcze dalsza od¬ miane niniejszego wynalazku. Jest to bar¬ dzo uproszczony schemat polaczen prze¬ znaczonych do hamowania. Nalezy nadmie¬ nic, ze poniewaz powyzej zostal podany o- pis niniejszego wynalazku, nie jest rzecza konieczna opisywac, w jaki sposób powyz¬ sze urzadzenie moze byc regulowane przy pomocy badz glównej nastawnicy, badz nastawnicy walcowej, badz tez za posred¬ nictwem przelacznika lub przelacznika na- wrotnego. W urzadzeniu tern opornik 88 stanowi bocznik dla wszystkich magnesnic maszyn i wzbudnica o tworniku 89 i o ma- gnesnicy 90 jest wlaczona w obwód lokal¬ ny magnesnic 91, 92 i 93 polaczonych w szereg pozostalych maszyn za posrednic¬ twem ruchomego kontaktu 94 z opornikiem 88. Urzadzenie to, bedace poniekad urza¬ dzeniem hamujacem, pozadariem w pew¬ nych warunkach, posiada te niedogodnosc iz dzialanie wyrównawcze, pochodzace ze — 10 —zmian napiecia linji, nie jest tak szybkie, jak w urzadzeniu opisanem poprzednio, poniewaz opornik 88 znajduje sie w bocz¬ niku polaczonych w szereg magnesnic wszystkich maszyn. Dzialanie indukcyjne tych wszystkich uzwojen polaczonych sze¬ regowo istotnie opóznia dzialanie wyrów¬ nawcze, jednakze wynik ostateczny pozo¬ staje zasadniczo taki sam, jak w urzadze¬ niu poprzednio opisanem. Na fig. 9 przed¬ stawiono dalsza odmiane niniejszego wy- i nalazku, bedaca w gruncie rzeczy ta sama, co na fig. 1,2 i 3, z ta róznica, ze opornik 95, odpowiadajacy opornikowi 61 z fig. 1, 2 i 3, jest umieszczony w odgalezieniu dwóch oporników 96 i 97. Te ostatnie daja moznosc osiagniecia zmian o dzialaniu ha¬ mujacem, cokolwiek rózniacych sie od o- siagnietych w urzadzeniach przedstawio¬ nych na fig. 1, 2 i 3. Poza tern dzialanie u- rzadzenia tego nie rózni sie niczem od dzialania urzadzenia wedlug fig. 1, 2 i3. j W pewnych okolicznosciach dostatecz¬ ne dzialanie hamujace nie daje sie osia¬ gnac przez stosowanie jednej z maszyn na- pednych jako wzbudnicy szeregowej dla magnesnic pozostalych maszyn.; w tych to okolicznosciach sluza urzadzenia, przedsta¬ wione w postaci uproszczonej na fig. 10, 11 i 12, Fig. 10 przedstawia w gruncie rzeczy to samo, co fig. 7, z ta tylko odmiana, iz od¬ dzielna maszyna z twornikiem 98 i pola- czonem szeregowo uzwojeniem magnesni¬ cy 97 sluzy do wzbudzania maszyn ipod- k czas hamowania. Magnesnica 97 tej ma¬ szyny posiada w boczniku opornik 99, sta¬ nowiacy czesc oporu rozruchowego pod¬ czas dzialania maszyn jako silników i ta oddzielna wzbudnica jest wlaczona w ob¬ wód zamkniety wraz z magnesnicami pozo¬ stalych maszyn w ten sam sposób, w jaki wzbudnica z fig. 7 jest umieszczona w ob¬ wodzie zamknietym wraz z magnesnicami tworników 63, 64, 65. Wzbudnica ta winna byc napedzana w odpowiedni sposób, naj¬ lepiej przez pojazd, aczkolwiek moze byc, ona na zyczenie napedzana oddzielnie.Równiez, jesli zajdzie potrzeba, moze byc ona uzyta w roli silnika.Fig. 11 przedstawia uproszczony sche¬ mat urzadzenia podobnego do polaczen do hamowania z fig. 3, z ta róznica, iz od¬ dzielna wzbudnica z twornikiem 100 i ma¬ gnesnica 101, wlaczona w szereg, sluzy dla wzbudzania maszyn. Wobec poprzedniego obszernego opisu, dzialanie tego urzadze¬ nia bedzie dostatecznie zrozumiale bez dalszych wyjasnien.Fig. 12 przedstawia urzadzenie podob¬ ne do urzadzenia z fig. 10 z ta odmiana, iz wzbudnica z twornikiem 102 oraz szerego¬ wa magnesnica 103 stanowi czesc zespolu silnikowo-pradnicowego, skladajacego sie z silnika bocznikowego 104, otrzymujacego prad z odpowiedniego zródla pradu, np. z obwodu zasilajacego 105. Pomocniczego wzbudzenia dla wzbudnicy tego urzadze¬ nia dostarcza równiez pomocnicza wzbud¬ nica bocznikowa 106, napedzana przez sil¬ nik 104 i osadzona na tym samym wale, co twornik 102. Mala ta wzbudnica pomocni¬ cza 106 bedzie powodowala oddzielne wzbu¬ dzanie pomocnicze magnesnicy 107 glów¬ nej wzbudnicy pól magnetycznych w rege¬ nerujacych pradnicach. Opornik 108, slu¬ zacy do uzyskania przyspieszenia podczas dzialania maszyn jako silników, stanowi bocznik magnesnicy 103 wzbudnicy 102, której twornik 102 jest wlaczony w obwód zamkniety, zawierajacy polaczone w sze¬ reg uzwojenia magnesnic glównych ma¬ szyn, czesc opornika 108, tudziez magne- snice 103 wzbudnicy. Dzialanie hamujace moze byc tu zmienione przez zmiane wzbu¬ dzania pola magnesnicy 107, przez przesta¬ wienie raczki opornika 109, umieszczonego w obwodzie tej magnesnicy. Poza tern dzia¬ lanie urzadzenia wedlug tego schematu zasadniczo jest takie samo, jak urzadzenia z fig. 10. — 11 — PL